مێتافیزیکی ڕووناکی و ئەخلاقی پراکتیکی؛ دیالۆگێک لە نێوان
"حیکمەتی ئیشراق"ی سهروردی و "کولتوری ئەخلاقی"ی ئادلێر
١. پێشەکی: لە ڕۆژهەڵاتی
ڕووناکییەوە بۆ ڕۆژئاوای ئەخلاق
ئەم توێژینەوە بەراوردکارییە هەوڵێکە بۆ دروستکردنی پردێکی
مەعریفی لە نێوان دوو قوتابخانەی فەلسەفیی جیاواز لە کات و شوێندا، بەڵام هاوئاواز
لە جەوهەردا.
لایەک، (شەهابەدین سهروردی - ١١٥٤-١١٩١)، فەیلەسوفی کورد
و دامەزرێنەری قوتابخانەی ئیشراق (Illuminationism)،
کە هەوڵیدا حیکمەتی دێرینی زاگرۆس زیندوو بکاتەوە و خودا و گەردوون لە ڕێگەی مێتافیزیکی
"ڕووناکی"یەوە پێناسە بکات.
لایەکەی تر، (فلیکس ئادلێر)، دامەزرێنەری بزووتنەوەی کولتوری
ئەخلاقی، کە هەوڵیدا پیرۆزیی مرۆڤ لە دەرەوەی چوارچێوە تەقلیدییەکانی ئایین پێناسە
بکاتەوە.
پرسیاری جەوهەری ئەمەیە: ئایا "نووری ئەنوار"ی
سهروردی و "وزەی ئەخلاقی"ی ئادلێر، دوو ناوی جیاوازن بۆ یەک هەقیقەتی شاراوە
لە ناخی گەردوون و مرۆڤدا؟
٢. تەوەرەی یەکەم: ئۆنتۆلۆژیای
ڕووناکی و تۆڕی پەیوەندییەکان
لای سهروردی (پلەبەندیی ڕووناکی):
بە بڕوای سهروردی، بوون بریتییە لە ڕووناکی. خودا
"نووری ئەنوار" (ڕووناکیی ڕووناکییەکان)ـە. هەموو بوونەوەرەکانی دیکە، لە
فریشتەوە تا مرۆڤ و ماددە، تەنها تیشک یان "فەیز"ێکن لەو ڕووناکییە ڕەهایە.
سهروردی پێی وایە هیچ شتێک لە گەردووندا دابڕاو نییە؛
هەر بوونەوەرێک ڕووناکی لە سەرووی خۆی وەردەگرێت و دەیداتەوە بە خوار خۆی. ئەمە سیستەمێکی
"قو قوچکی" دروست دەکات کە تێیدا هەموو گەردوون پەیوەستە بە سەرچاوە ئەسڵییەکەوە.
بوون واتە دەرکەوتن (زاهیر بوون) و نەبوون واتە تاریکی.
لای ئادلێر (ئۆرگانیک ئایدیاڵ):
ئادلێر چەمکی "نموونەی ئۆرگانی" (Organic Ideal) بەکاردەهێنێت. ئەو
پێی وایە مرۆڤایەتی وەک جەستەیەکی گەورە وایە، هەموو تاکێک ئەندامێکە لەو جەستەیەدا.
گۆڕانکاری لە بەشێکدا کاریگەری لەسەر هەموو بەشەکانی تر هەیە.
خاڵی بەیەکگەیشتن:
هەردوو فەیلەسوف جیهان وەک "یەکەیەکی پەیوەست بە
یەک" دەبینن. لای سهروردی ئەو پەیوەندییە لە ڕێگەی "تیشکی ڕووناکی"یەوەیە،
لای ئادلێر لە ڕێگەی "بەرپرسیارێتی ئەخلاقی"یەوەیە. لای هەردووکیان، تاک
دابڕاو نییە، بەڵکو بەشێکە لە هەقیقەتێکی گەورەتر.
٣. تەوەرەی دووەم: مرۆڤ؛
تیشکی خودا یان خاوەنی شکۆ؟
سهروردی و "نووری ئیسپەهبەد":
سهروردی پێی وایە ڕۆحی مرۆڤ جەوهەرێکی نورانییە کە پێی
دەڵێت "نووری ئیسپەهبەد" (نووری بەڕێوەبەر). ئەم ڕۆحە پریشکێکە لە خودا.
کەواتە مرۆڤ لە جەوهەردا نامۆیە بەم جیهانە تاریکە (جیهانی ماددە) و دەبێت بگەڕێتەوە
بۆ نیشتمانی ئەسڵی خۆی کە جیهانی ڕووناکییە. لای ئەو، مرۆڤ پیرۆزە چونکە هەڵگری
"نور"ی خودایە.
ئادلێر و "بەهای بێ کۆتا":
ئادلێر دەڵێت مرۆڤ خاوەنی "بەهایەکی دانەبڕاوە" (Inherent Worth). ئەم
بەهایە لەوەوە نەهاتووە کە مرۆڤ چی دەپەرستێت، بەڵکو لەوەوە هاتووە کە مرۆڤ توانای
هەیە بگاتە کەماڵی ئەخلاقی.
خاڵی بەیەکگەیشتن:
سهروردی بە زمانێکی "عیرفانی" دەڵێت مرۆڤ تیشکی
خودایە، ئادلێر بە زمانێکی "مۆدێرن" دەڵێت مرۆڤ پیرۆزیی خۆی هەیە. هەردوولا
کۆکن لەسەر ئەوەی کە جەوهەری مرۆڤ شتێکی باڵاترە لە جەستە و ماددە، و دەبێت ڕێز لەو
"تیشکە" یان "شکۆیە" بگیرێت.
٤. تەوەرەی سێیەم: جیاکردنەوەی
توێکڵ لە کاکڵ (شەریعەت و حەقیقەت)
ئەمە گرنگترین خاڵی بەراوردکارییەکەیە لەم توێژینەوەیەدا.
سهروردی (لە شەریعەتەوە بۆ حەقیقەت):
سهروردی، وەک فەیلەسوفێکی کورد کە کاریگەریی میراتی دێرینی
ناوچەکەی لەسەر بووە، ڕەخنە لەو تێڕوانینە دەگرێت کە ئایین تەنها لە ڕواڵەت و یاسای
وشک (شەریعەت)دا کورت دەکاتەوە. ئەو باوەڕی وایە کە دەکرێت مرۆڤ زانایەکی گەورەی ئایینی
بێت بەڵام "کوێر" بێت چونکە دڵی ڕووناکی نەدیوە.
لای سهروردی، پەرستنی ڕاستەقینە بریتی نییە لە جوڵەی جەستە،
بەڵکو بریتییە لە "ئیشراق" واتە کرانەوەی چاوی دڵ بە ڕووی نووری حەقیقەتدا.
شەریعەت تەنها توێکڵە، و حەقیقەتی نورانی کاکڵەکەیە.
ئادلێر (کردار نەک بیروباوەڕ):
ئادلێر بە هەمان شێوە ڕەخنەی لە دۆگما و ڕێوڕەسمی کڵێسا
و پەرستگاکان دەگرت. ئەو دەیوت: گرنگ نییە تۆ باوەڕت بە چی هەیە دەربارەی مێژووی ئایین،
گرنگ ئەوەیە "چۆن دەژیت". ئادلێر هەوڵیدا توێکڵی دۆگماکان فڕێ بدات و ناوەرۆکە
ئەخلاقییەکە (کە هەمان کاکڵەکەی سهروردییە) دەربهێنێت.
٥. دەرەنجامی تیۆری:
خودا وەک نوور و خودا وەک خێر
لە کۆتاییدا، دەتوانین بڵێین:
ئەوەی سهروردی ناوی دەنێت "نوور"، ئادلێر ناوی
دەنێت "خێر" (The Good).
١. سهروردی فەیلەسوفێکی
"بینایی" (Visionary) بوو؛
پێی وابوو دەبێت حەقیقەت "ببینرێت". خودا لای ئەو وزەیەکی نورانییە کە هەموو
گەردوون ڕۆشن دەکاتەوە و هەر شتێک بەپێی نزیکی و دووری لەو ڕووناکییە پلەی بوونی وەردەگرێت.
٢. ئادلێر فەیلەسوفێکی
"کردەیی" (Pragmatic) بوو؛
پێی وابوو دەبێت حەقیقەت "ئەنجام بدرێت".
٣. هەردووکیان دژی ئەوە
بوون کە ئایین بکرێتە ئامرازێک بۆ جیاکاری. سهروردی لە ڕێگەی تێکەڵکردنی حیکمەتی کوردی
زاگرۆسی و ئیسلامی، و ئادلێر لە ڕێگەی تێکەڵکردنی ئایینەکان لە ژێر چەتری ئەخلاقدا،
هەوڵی یەکێتیی مرۆڤایەتییان دەدا.
کورت وپوخت:
فەلسەفەی سهروردی بانگەوازێکە بۆ ئەوەی مرۆڤ "تیشکە
خوداییەکەی ناخی" بدۆزێتەوە و ڕێگە نەدات ماددە و توێکڵی شەریعەت ئەو ڕووناکییە بشاریتەوە. ئەمەش تەواوکەری پەیامەکەی ئادلێرە کە داوا دەکات مرۆڤەکان لە ڕێگەی ئەو
تیشکەوە (کە ئەو بە وزەی ئەخلاقی ناوی دەبات) پەیوەندی و ژیانی خۆیان بونیاد بنێن.
سهروردی ڕێگاکە ڕووناک دەکاتەوە، و ئادلێر نەخشەی ڕێگاکەمان دەداتێ.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر