قەیرانی خەیاڵ لە کوردستان: لە ئۆنتۆلۆژیای کۆپیکردنەوە
بۆ ئیرادەی داهێنان
شیکارییەکی فەلسەفی-کۆمەڵناسانە بۆ کزیی توانای وێناکردن
لە سەردەمی تەکنەلۆژیادا
________________________________________
پێشەکی: شتێک ون بووە «Something
is missing »وەک بزوێنەری مێژوو
فەیلەسوفی هیوا، ئێرنست بلۆچ، پێی وابوو کە مرۆڤایەتی
لە ساتەوەختی هەستکردن بە «شتێک ون بووە»
(Etwas fehlt) دەست بە مێژووی ڕاستەقینەی خۆی دەکات. ئەم
هەستی ونبوونە، تەنها بێئومێدی نییە، بەڵکو "بێئارامییەکی بەرهەمهێنەرە"
کە مرۆڤ بەرەو وێناکردنی ئەوەی «نییە» ڕادەپێچێت. لای بلۆخ، خەیاڵ ئامرازی تێپەڕاندنی
واقیعە بەرەو ئاسۆیەکی کراوە.
بەڵام لە کوردستانی هاوچەرخدا، ئێمە لەبەردەم پارادۆکسێکی
بونیادیداین: لە کاتێکدا کەرەستە و تەکنەلۆژیا لە لوتکەدان، توانای «وێناکردنی ئەلتەرناتیڤ»
لە نزمترین ئاستدایە. ئێمە لە قۆناغی **«دروستکردن»**ەوە پاشەکشەمان کردووە بۆ «دووبارەکردنەوە».
ئەم وتارە گەڕانە بەدوای ئەو هۆکارە قووڵانەی کە خەیاڵی کوردییان ئیفلیج کردووە.
________________________________________
یەکەم: تەکنەلۆژیا وەک پەرژین؛ دیاردەناسیی کۆپیکردن
کوردستان لە ڕووی فۆرمەوە مۆدێرنە، بەڵام لە ڕووی ناوەڕۆکەوە
لەناو بازنەیەکی داخراودا دەخولێتەوە. ئێمە تووشی جۆرێک لە «تەکنەلۆژیای بێخەیاڵ»
بووین:
دیجیتاڵکردنی نەریت: زانکۆ و ناوەندە پەروەردەییەکان تەکنەلۆژیا
بەکاردەهێنن، بەڵام بۆ چەسپاندنی هەمان سیستەمی کۆنی «لەبەرکردن». لێرەدا PDF تەنها وێنەیەکی دیجیتاڵی کاغەزە کۆنەکانە؛
تەکنەلۆژیا نەبووەتە هۆی گۆڕینی میتۆدۆلۆژیای بیرکردنەوە.
داهێنانی ڕواڵەتی: لە کایەی بازرگانی و کولتووریدا،
"نوێکاری" کورتکراوەتەوە بۆ دەستکاریی فۆرم
(Packaging). ئێمە "وەردەگێڕین" بەبێ ئەوەی
"بەرهەم بهێنین"، "کۆپی دەکەین" بەبێ ئەوەی "بیگونجێێنین".
ئەمە جۆرێکە لە پاشەکشەی مەعریفی کە تێیدا ئامرازەکان جێگەی ئامانجەکان دەگرنەوە.
________________________________________
دووەم: تەپوتۆزی دامەزراوە و عەقڵی ئامرازی
بۆ تێگەیشتن لەم چەقبەستووییە، دەبێت پەنا ببەین بۆ چەمکی
«عەقڵی ئامرازی» (Instrumental Reason) لای
قوتابخانەی فرانکفۆرت. کاتێک مرۆڤ تەنها بیر لە "چۆنیەتی" دەکاتەوە و
"بۆچی" فەرامۆش دەکات، خەیاڵ دەمرێت.
زیندانی بیرۆکراسی و حیزبی: دامەزراوە سیاسی و ئەکادیمییەکانی
کوردستان بوونەتە پێکهاتەی پارێزگاری (Preservation) نەک
گۆڕانکاری. کاتێک بڕوانامە دەبێتە "ناونیشان" نەک "مەعریفە"، زانکۆ
دەبێتە کارگەی بەرهەمهێنانی وەک یەکەکان، نەک تاقیگەی داهێنانی جیاوازەکان.
پاتریارکییەت و مێژووی ستەمکاری: مێژووی ئێمە مێژووی
"بەرگری" بووە. عەقڵی بەرگریکار هەمیشە ترسی لە گۆڕانکاری هەیە و پەنا بۆ
ڕابردوو دەبات. ئەم "نەریتگەراییە ڕەقە" وەک قەڵغانێک بەکاردێت کە ڕێگا لە
هەر ترووسکایەکی خەیاڵ دەگرێت کە بیەوێت لە سنووری "باوان" دەربچێت.
________________________________________
سێیەم: لە «بوون»ەوە بۆ «پیشاندان»؛ شیکاریی سیمۆلاکرا
بە پشتبەستن بە تێڕوانینەکانی گای دیبۆر و ژان بۆدریار،
کۆمەڵگەی کوردستان لە قۆناغی "بوون"ەوە گواستوویەتیەوە بۆ قۆناغی «کۆمەڵگەی
نمایش».
ئێمە لە سەردەمی **«سیمۆلاکرا»**دا دەژین؛ وێنەی شتەکان
لە خودی شتەکان گرنگترن. گەنجی ئێمە وێنەی کتێب بڵاودەکاتەوە (نمایش) بەبێ ئەوەی ململانێ
لەگەڵ دەقەکەدا بکات (بیرکردنەوە). ئەمە جۆرێکە لە «نەزانیی فێربوو»؛ واتە کۆکردنەوەی
زانیاریی زۆر بەبێ هەبوونی "تێگەیشتنی ڕەخنەیی". لێرەدا تەکنەلۆژیا نەک هەر
خەیاڵ رزگار ناکات، بەڵکو دەبێتە هۆی دروستکردنی واقیعێکی ساختە کە تێیدا مرۆڤ وا دەزانێت
دەیزانێت، لە کاتێکدا تەنها وێنەی زانینی لایە.
________________________________________
چوارەم: دەرەنجام؛ بەرەو فەلسەفەی «کردن یان کردار»
بۆ دەربازبوون لەم قەیرانی خەیاڵە، گەڕانەوە بۆ ئاسۆکانی
بلۆچ و کانت زەروورەتە. پێویستە لە «ئازادی لە» (ڕزگاربوون لە ستەم) هەنگاو بنێین بەرەو
«ئازادی بۆ» (ئیرادەی دروستکردن).
نەخشەڕێگەیەک بۆ ڕێپێوانی خەیاڵ:
لە وانەوتنەوەوە بۆ پرسیارکردن: سیستەمی پەروەردە دەبێت
لە "کارگەی وەڵام"ەوە ببێتە "قوتابخانەی پرسیار". خەیاڵ لەوێوە
دەست پێدەکات کە دەپرسین: «ئایا دەکرێت واقیع بە جۆرێکی تر بێت؟».
تێپەڕاندنی فیتیشیزمی تەکنەلۆژیا: دەبێت تێ بگەین کە تەکنەلۆژیا
بەبێ زانستە مرۆییەکان (فەلسەفە، هونەر، ئەدەب) تەنها ئامێرێکی بێگیانە. داهێنانەکانی
ستیڤ جۆبز یان ئیلۆن مەسک ئەنجامی کۆدینگ نین، بەڵکو ئەنجامی خەیاڵێکی فەلسەفین کە
تەکنەلۆژیای وەک کەرەستە بەکارهێناوە.
بەهاکانی جیاوازی: کۆمەڵگەیەک نەتوانێت "جیاوازەکان"
لەخۆ بگرێت، ناتوانێت "داهێنەر" بێت. داهێنان کچەزای یاخیبوون و خەیاڵە،
نەک کوڕی ملکەچی و دووبارەکردنەوە.
پەیامی کۆتایی:
کوردستان پێویستی بە شۆڕشێکی "ئێستاتیکی و فەلسەفی" هەیە پێش شۆڕشی تەکنەلۆژی. ئەگەر خەیاڵمان ڕزگار نەکەین، تەکنەلۆژیا تەنها دەبێتە ئامرازێک بۆ ئەوەی بە خێراییەکی زیاتر بەرەو دواوە بگەڕێینەوە. وەک بلۆچ دەڵێت: «مرۆڤ هێشتا نەبووە بەو شتەی کە دەتوانێت بێت»؛ ئەم "توانینە" تەنها لە ڕێگەی خەیاڵێکی ئازادەوە دەبێتە واقیع.
