ئێستاتیکای ساختەکردن: شێواندنی مێژووی کورد و قەیرانی شوناس لای دەوڵەت-نەتەوەی تورک

 

ئێستاتیکای ساختەکردن: شێواندنی مێژووی کورد و قەیرانی شوناس لای

 دەوڵەت-نەتەوەی تورک

دەستپێک: مێژوو وەک چەکێکی سیاسی

مێژوو تەنها تۆمارکردنی ڕووداوەکانی ڕابردوو نییە، بەڵکو لە دیدگای فەلسەفەی سیاسیدا، ئامرازێکە بۆ شەرعییەت دان بە "هەبوون" لە ئێستادا. دەوڵەت-نەتەوە مۆدێرنەکان، بەتایبەت ئەو دەوڵەتانەی لەسەر خاکی گەلانی تر وەک "نیشتەجێبووی نوێ" (Settlers) دەرکەوتوون، هەمیشە دوچاری جۆرێک لە "دڵەڕاوکێی مێژوویی" دەبنەوە. تورکیا، وەک میراتگری ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، نموونەیەکی هەرە دیاری ئەم قەیرانەیە. لێرەدا، شێواندنی مێژووی کورد تەنها هەڵەیەکی تەکنیکی نییە، بەڵکو ستراتیژێکی "ئۆنتۆلۆژی"یە بۆ سڕینەوەی ڕەسەنایەتی خاوەنماڵ و گۆڕینی داگیرکەر بۆ "خاوەنی مێژوویی".

١. قەیرانی شوناس: لە ئاسیای ناوەڕاستەوە بۆ ئەنادۆڵ

تورکەکان وەک هێزێکی کۆچەری لە ئاسیای ناوەڕاستەوە بەرەو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هاتن. هەرچەندە توانییان لە ڕێگەی دەسەڵاتی سەربازییەوە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی ئیسلامی (عوسمانی) دابمەزرێنن، بەڵام هەمیشە لە ڕووی "ڕەگ و ڕێساوە" هەستیان بە بێگانەیی کردووە. کاتێک تورک ئاوڕ لە ڕابردوو دەداتەوە، دەبینێت پێش هاتنی ئەو، کورد، ئەرمەن، یۆنانی و سریانییەکان خاوەنی شارستانییەت و خاک بوون.

ئەم ڕاستییە دەبێتە هۆی دروستبوونی "گرێی کەمی" (Inferiority Complex) لە هەمبەر مێژوودا. بۆ چارەسەری ئەمەش، تورک پەنا دەباتە بەر "دزینی مێژوو". دەیانەوێت پاشخانێکی کلتووری و مێژوویی بۆ خۆیان دروست بکەن کە تێیدا نەک وەک داگیرکەر، بەڵکو وەک "نەوەی ڕەسەنی ئەم خاکە" دەربکەون. ئەمە هەمان ئەو سیاسەتەیە کە عەرەبەکانی عێراق و سوریا و فارسەکانی ئێران بەرامبەر کورد پەیڕەویان کردووە؛ واتە هەوڵدان بۆ توانەوەی شوناسی کوردی لەناو شوناسی سەردەستدا.

٢. مێژووی دزراو: نموونەی ئیبن کەسیر و شێواندنی دەق

ئەو بەڵگەیەی پڕۆفیسۆر د. مستەفا دەمیرچی، مامۆستای مێژوو لە زانکۆی سەلجوق کە لە سۆشیال میدیا و ڤیدیۆکەمان دیت، ئاماژە بە ساختەکاریەکی بێ وێنە دەکات، ئەم دەسکارییە مێژوییە لوتکەی ئەو چەواشەکارییە ئەکادیمییە نیشان دەدات کە لە تورکیادا بەڕێوە دەچێت. گۆڕینی وشەی "کورد" بۆ "تورک" لە وەرگێڕانی کتێبەکەی (ئیبن کەسیر)دا، تەنها خیانەتێکی زانستی نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی "پاکتاوی نەژادیی مێژوویی"یە.

کاتێک دەزگا ئەکادیمییەکانی دەوڵەت، مێژوونووسێکی گەورەی وەک ئیبن کەسیر سانسۆر دەکەن و ناوی نەتەوەیەک دەسڕنەوە، دەیانەوێت نەوەکانی داهاتووی تورک و تەنانەت کوردیش وا تێبگەن کە هەرچی دەستکەوت و ناوبانگ و قارەمانییەتییەک لەم ناوچەیەدا هەبووە، هی تورک بووە. ئەمە هەوڵێکە بۆ شەرعییەت دان بەو دەسەڵاتە سیاسییەی کە لەسەر بنەمای نکۆڵیکردن لە "ئەویتر" (کورد) دامەزراوە.

٣. فەلسەفەی سڕینەوە: بۆچی مێژووی کورد دەدزرێت؟

دزینی مێژووی کورد لەلایەن تورکەوە لەسەر سێ بنەمای فەلسەفی کار دەکات:

یەکەم: سڕینەوەی بەڵگەی خاوەندارێتی: بە سڕینەوەی ناوی کورد لە دەقە کۆنەکاندا، تورک دەتوانێت ئیدیعای ئەوە بکات کە کورد "گەلێکی بێ مێژوو" یان "کۆچەری کێوی"ن و هیچ مافێکی مێژووییان لەسەر خاکەکە نییە.

دووەم: نەتەوەسازیی دەستکرد: تورک پێویستی بەوەیە قارەمانەکانی ناو مێژووی ئیسلامی و ناوچەیی (وەک سەڵاحەدینی ئەیوبی و زاناکانی تر) بە هی خۆی ناوزەند بکات تا بتوانێت شوناسێکی شکۆدار بۆ نەتەوەکەی لە ئەنادۆڵ و کوردستاندا دابتاشێت.

سێیەم: شاردنەوەی ڕاستی داگیرکاری: کاتێک مێژوو دەگۆڕدرێت، وێنەی "تورکی داگیرکەر" دەگۆڕێت بۆ "تورکی خاوەنماڵ". ئەمەش وادەکات هەر جۆرە داواکارییەکی کورد بۆ مافی چارەی خۆنووسین، وەک "یاخیبوونی نامۆکان" وێنا بکرێت.

٤. بەراوردکارییەک لەگەڵ دراوسێکان

ئەم مۆدێلە لە شێواندنی مێژوو، لای فارس و عەرەبیش بوونی هەبووە. لە عێراق و سوریای سەردەمی بەعس، هەوڵدرا مێژووی میزۆپۆتامیا بە تەواوی بکرێتە "عەرەبی". لە ئێرانیشدا، زۆرجار کورد وەک "فارسی ڕەسەن" یان "پاشکۆی کلتووریی ئێران" پێناسە دەکرێن تا مافە نەتەوەییەکانیان لێ زەوت بکرێت. بەڵام تورکیا لەم بوارەدا ڕادیکاڵتر بووە؛ چونکە تورکەکان بە پێچەوانەی فارس و عەرەبەکان، هیچ پەیوەندییەکی ڕەگەزیی دێرینیان بەم ناوچەیەوە نەبووە، بۆیە ناچار بوون "مێژوویەکی تەواو ساختە" (وەک تیۆری مێژووی تورک (rk Tarih Tezi üTدابهێنن کە دەڵێت هەموو شارستانییەتەکانی جیهان ڕەگەکەیان دەچێتەوە سەر تورک!

ئەنجامگیری

وتەکانی د. مستەفا دەمیرچی، دانپێدانانێکی گرنگە لەناو جەرگەی سیستەمی ئەکادیمیی تورکیاوە کە چۆن دەوڵەت بە مەبەست مێژوو "پێناسە دەکاتەوە". تورکەکان دەزانن کە ئەگەر مێژوو وەک خۆی بمێنێتەوە، ئەوا ئەوان تەنها وەک "کۆچەرێکی سەرکەوتوو" دەردەکەون کە خاکی گەلانی تریان داگیرکردووە. بۆیە، دزینی مێژووی کورد بۆ ئەوان تەنها ئارەزوویەک نییە، بەڵکو "پێویستییەکی مان و نەمانە" بۆ پاراستنی شوناسی دەوڵەتەکەیان.

لێرەوە ئەرکی توێژەرانی کورد و ناوەندە ئەکادیمییەکانە کە بە گەڕانەوە بۆ دەقە ڕەسەنەکان (وەک دەقە عەرەبییە ڕەسەنەکەی ئیبن کەسیر)، ئەم دەمامکە لەسەر ڕووی مێژوونووسیی تورک لاببەن و ڕاستییەکان بۆ جیهان ئاشکرا بکەن. مێژوو، چەندە بێدەنگ بکرێت، دواجار لە ڕێگەی بەڵگەکانەوە زمان دەگرێتەوە.

زانیاری وەک بنەمای ئاسایشی نەتەوەیی؛ دامەزراندنی ناوەندی کوردی بۆ توێژینەوەی ستراتیژی و سۆسیۆلۆژیای "ئەویتر"

ناونیشانی تێز: زانیاری وەک بنەمای ئاسایشی نەتەوەیی؛ دامەزراندنی ناوەندی کوردی بۆ توێژینەوەی ستراتیژی و سۆسیۆلۆژیای "ئەویتر"

 

١. کورتەی تێز (Abstract)

ئەم پڕۆژەیە پێشنیاری دامەزراندنی دامەزراوەیەکی ئەکادیمی-ستراتیژی دەکات کە ئامانجی سەرەکیی بریتییە لە گۆڕینی "زانیاری" بۆ "هێز". لە جیهانی هاوچەرخدا، سەرکەوتنی وڵاتان تەنها بە چەک نییە، بەڵکو بە تێگەیشتنە لە سایکۆلۆژیا، کلتور، و پەیکەری کۆمەڵایەتی نەیارەکان. لێرەوە، کورد پێویستی بە دامەزراوەیەک هەیە کە "نەتەوەکانی دەوروبەر" بە شێوەیەکی زانستی بخوێنێتەوە بۆ ئەوەی سیاسەتی دەرەوەی خۆی لەسەر بنەمای واقیع (Realpolitik) دابڕێژێت، نەک لەسەر بنەمای دروشم و سۆز.

 

٢. کێشەی توێژینەوە (Problem Statement)

کورد لە مێژووی نوێدا زۆرجار بووەتە "قوربانیی نەزانی" (The Victim of Ignorance). ئەم نەزانییە لە دوو ئاستدایە:

ئاستی ناوخۆ: نەبوونی داتای ورد لەسەر تواناکانی خۆمان.

ئاستی دەرەکی: تێنەگەیشتن لە سایکۆلۆژیا و ستراتیژیی وڵاتانی داگیرکەر.

 

نموونەی "شۆڕشی ڕۆژئاوا" و دروشمی "برایەتی گەلان" نیشانیدا کە کاتێک هێزێکی سیاسی بەبێ خوێندنەوەی سۆسیۆلۆژیای عەرەبی ناوچەکە و بێ متمانەیی مێژوویی مامەڵە دەکات، پتانسیلێکی گەورەی نەتەوەیی بە فیڕۆ دەدات و لە کۆتاییدا ڕووبەڕووی خیانەتی ستراتیژی دەبێتەوە.

 

٣. چوارچێوەی تیۆری (Theoretical Framework)

ئەم پڕۆژەیە پشت بە دوو تیۆری سەرەکی دەبەستێت: 

تیۆری مەعریفە و دەسەڵات (Michel Foucault): کە دەڵێت "زانین هێزە". هەرکەسێک زانیاریی زیاتری لەسەر بەرامبەرەکەی هەبێت، توانای کۆنترۆڵکردنی زیاتری هەیە.

تیۆری عەسەبیەت (Ibn Khaldun): بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن خێڵ و مەزهەب لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەبنە بزوێنەری دەسەڵاتی سیاسی.

 

٤. پایە ستراتیژییەکانی زانکۆ پێشنیارکراوەکە

پێویستە ئەم دامەزراوەیە لەسەر ئەم بەشانە کار بکات: 

ئەلف: بەشی "نەیارناسی" (Adversary Studies) 

سۆسیۆلۆژیای تورکیا: خوێندنەوەی ململانێی کەمالیزم و ئیسلامیزم، و کاریگەریی عەقڵییەتی پانتۆرانیزم لەسەر پرسی کورد.

ئێرانناسیی ستراتیژی: لێکۆڵینەوە لە ئەزموونی ئێران لە دروستکردنی "بریکاری ناوخۆیی" (Proxy Forces) و چۆنیەتی بەکارهێنانی کلتور بۆ هەژموونی سیاسی.

سایکۆلۆژیای عەرەب: جیاکردنەوەی عەقڵییەتی دەشتەکی (الأعراب) لە عەقڵییەتی شارستانی، و خوێندنەوەی پێگەی "کورد" لە کولتوری عەرەبیدا (لە ئەدەب، ئایین و مێژوویانەوە).

 

بە: دیپلۆماسیی زانیاری (Information Diplomacy)

پەروەردەکردنی کادرێک کە تەنها زمان نەزانێت، بەڵکو "کۆدی کلتوری" وڵاتانی دەوروبەر بزانێت. کاتێک دیپلۆماتێکی کورد لەگەڵ بەرپرسێکی تورک یان عەرەب دادەنیشێت، دەبێت لە ڕێگەی مێژوو و ئایین و خاڵە لاوازەکانیانەوە قسەیان لەگەڵ بکات.

 

ج: ڕەتکردنەوەی ئایدۆلۆژیا سۆزدارییەکان

ئەرکی ئەم ناوەندە ئەوەیە کە "سیاسەتی کوردی" پاک بکاتەوە لەو تێزە چەواشەکارانەی کە لەگەڵ واقیعی کۆمەڵایەتی ناوچەکە یەکناگرنەوە (وەک برایەتییەکی بێ مەرج کە لەسەر حیسابی خاکی نیشتمان بێت).

 

٥. میتۆدۆلۆژیای کارکردن (Methodology)

کۆکردنەوەی داتا (Big Data): دروستکردنی ئەرشیفێکی گەورە لەسەر هەموو خێڵ، کەسایەتی، و حزبەکانی وڵاتانی دراوسێ.

توێژینەوەی مەیدانی: ناردنی توێژەر بە ناسنامەی جیاواز بۆ ناو قوڵایی وڵاتانی دەوروبەر بۆ تێگەیشتن لە گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان.

سیناریۆسازی (Scenario Planning): داڕشتنی سیناریۆ بۆ ٥٠ ساڵی داهاتوو؛ بۆ نموونە: "ئەگەر ڕژێمی سووریا گۆڕا، پێگەی کورد چۆن دەبێت؟"

 

٦. دەرئەنجام و ئامانجی کۆتایی (Expected Outcomes)

پاراستنی نەوەکانی داهاتوو: چیتر نەوەکانی دوای ئێمە نابنە سووتەمەنی بۆ دروشمی بریقەدار. 

سەربەخۆیی بڕیار: کاتێک کورد خاوەنی داتا بێت، دەتوانێت هاوپەیمانییەکانی لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی نەتەوەیی هەڵبژێرێت، نەک لە ژێر فشاری وڵاتان. 

لە قوربانییەوە بۆ کارەکتەر: گۆڕینی کورد لە نەتەوەیەک کە تەنها "پلانە ١٠٠ ساڵەییەکان"ی لەسەر جێبەجێ دەکرێت، بۆ نەتەوەیەک کە خۆی بەشێکە لە داڕشتنی نەخشەی ناوچەکە.

 

پوختەی ئەکادیمی:

ئەم پڕۆژەیە داوا دەکات کە "زانکۆ" لە کوردستاندا لە شوێنێکی بڕوانامەبەخشینەوە بگۆڕێت بۆ "ناوەندی مێشک" (Think Tank) کە پارێزگاری لە مانەوەی نەتەوەیی دەکات. وەک چۆن دیتمان لە سۆشیال میدیا و تی ڤیەکاندا کە عەرەبەکانی رەقە و دێرەزورتەنانەت قەبری مردوەکانیان کە لە تەنیشت و ریزی شەڤانانی کورد بوون، هەڵدایەوە ، گواستنەوەی تەرمی عەرەبەکان لە تەنیشت شەرڤانان تەنها ڕووداوێکی ئاسایی نییە، بەڵکو "پەیامێکی سۆسیۆلۆژی" قووڵە کە دەڵێت: "ئێمە تەنانەت لە مردنیشدا لەگەڵتان نین"؛ بۆیە پێویستە کوردیش فێری ئەم "واقیعییەتە" بێت و ستراتیژیی خۆی لەسەر بنەمای ئەم ڕاستیانە دابڕێژێت.

مێتافیزیکی گەڕانەوە و دیالێکتیکی جوامێری: خوێندنەوەیەک بۆ داستانی "عەڤدی" و "عەبدی"

 

مێتافیزیکی گەڕانەوە و دیالێکتیکی جوامێری: خوێندنەوەیەک بۆ داستانی "عەڤدی" و "عەبدی"

پێشەکی

لەنێوان دەروێش عەڤدی (سەدەی ١٨) و مەزڵۆم عەبدی (سەدەی ٢١)، سێ سەدە کات وەستاوە، بەڵام مێژوو وەک شریتێکی سینەمایی خۆی دووبارە دەکاتەوە. ئەم دووبارەبوونەوەیە تەنها ڕێککەوتێکی مێژوویی نییە، بەڵکو دەکرێت لە چوارچێوەی فەلسەفەی "کاتی هەڵقەیی" (Cyclical Time) بخوێنرێتەوە کە ڕەگێکی قووڵی لە ئایینە دێرینەکانی کورداندا (ئێزیدی و یارسان) هەیە. لێرەدا هەوڵ دەدەین نیشانی بدەین چۆن ئەم "کراسگۆڕین"ە مێژووییە، کورد دەخاتە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی سەخت: چۆن نیشتیمان بپارێزێت ، و چۆن جوامێرییەکەی نەبێتە تەڵەیەک بۆ فریودانی؟

١. فەلسەفەی کات: لە "کراسگۆڕین"ەوە بۆ "دۆنادۆن"

لە ئایینی ئێزیدیدا چەمکی "کراسگۆڕین" و لە یارسانیدا چەمکی "دۆنادۆن" (گۆڕینی بەرگ بە بەرگ)، بنەمای تێگەیشتنن لە گەردوون. بەپێی ئەم فەلسەفەیە، "حەقیقەت" نامرێت، بەڵکو لە سەردەمە جیاوازەکاندا لە جەستە و سیمای جیاوازدا دەردەکەوێتەوە.

داستانی دەروێش و مەزڵۆم، بەرجەستەبوونی ئەم فەلسەفەیەیە. ئەوەی لە دەشتی "هەران" لە سەردەمی عوسمانیدا ڕوویدا، ڕێک لە "ڕەققە و دێرزوور"ی سەردەمی داعش و جۆلانیدا دووبارە بووەوە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە زەمەن لەسەر خاکی کوردستان هێڵێکی ڕاست نییە بەرەو پێشەوە، بەڵکو بازنەیەکە کە تێیدا "جوانیی کوردانە" و "خەنجەری نامۆکان" هەمیشە بە یەک دەگەنەوە.

٢. پارادۆکسی جوامێری و خیانەتی جوگرافیا

کورد خاوەنی تایبەتمەندییەکی ئەخلاقییە کە ناوم ناوە "بەزەیی زاگرۆسی". ئەم بەزەییە لە هەردوو داستانەکەدا وەک ڕەگەزێکی سەرەکی دەردەکەوێت:

لە ئاستی مرۆیی: ڕزگارکردنی هۆزە ئەعڕابەکان لە مەرگی مسۆگەر (وشکەساڵی لە سەردەمی دەروێش و داعشی لە سەردەمی مەزڵۆم).

لە ئاستی سیاسی: پێدانی مافی ژیان و نیشتەجێبوون لەسەر خاکی کوردان.

بەڵام کێشە ئەکادیمییەکە لێرەوە دەست پێدەکات؛ کاتێک "جوامێریی ئەخلاقی" دەبێتە جێگرەوەی "ستراتیژیی سیاسی". لە هەردوو حاڵەتەکەدا، ئەوەی خیانەتی لە "عەڤدی و عەبدی" کرد، تەنها مرۆڤەکان نەبوون، بەڵکو "سەرزەمین" بوو. چاڵی مشک لە دەشتی هەران و چاڵی خیانەت لە دێرزوور، یەک مانایان هەیە: متمانەکردن بەوخەڵکەی کە مێژوویەکی هاوبەشیان لەگەڵت نییە، تەڵەیەکی کوشندەیە.

٣. برایەتی کوردان: تێپەڕاندنی سنووری ئایین

خاڵێکی گەشی ئەم خوێندنەوەیە، یەکێتی نەتەوەییە. دەروێش (ئێزیدی) بۆ پاراستنی تەمەر پاشا (موسڵمان) شەهید دەبێت. سێ سەدە دواتر، گەنجانی هەولێر، سلێمانی، ئامەد و سنە، بۆ پاراستنی کۆبانی و ڕۆژاڤا دەبنە یەک دەنگ. ئەمە نیشان دەدات کە "ناسنامەی نەتەوەیی" کوردان، تاقە هێزێکە کە دەتوانێت بازنەی نەگریسی مێژوو بشکێنێت.

٤. کورد چی بکات؟ (بەرەو ستراتیژییەکی نوێ)

بۆ ئەوەی نەبینە قوربانی سادەیی خۆمان، پێویستە ئەم سێ خاڵە وەک بنەمایەکی فەلسەفی و سیاسی پەیڕەو بکەین:

یەکەم: گۆڕینی "بەزەیی" بۆ "گرێبەست": کورد دەبێت لەوە تێبگات کە پەیوەندی لەگەڵ نەتەوەکانی تر نابێت لەسەر بنەمای "سۆزی جوامێرانە" بێت، بەڵکو دەبێت لەسەر بنەمای "بەرژەوەندی و گرێبەستی سیاسی" بێت. یارمەتیدانی ئەوی دی (ئەعڕاب یان هەر نەتەوەیەکی تر) دەبێت مەرجدار بێت بە ڕێزگرتن لە سەروەریی خاکی کوردستان.

دووەم: دیاریکردنی سنووری ئەخلاقی و جوگرافی: پێویستە کورد "خاکی خۆی" بپارێزێت و تێیدا سیستەمێکی دیموکراسی بونیاد بنێت، بەڵام نابێت ئەرکی ڕزگارکردنی "هەموو جیهان" بگرێتە ئەستۆ لەسەر حیسابی خوێنی گەنجانی خۆی. 

سێیەم: متمانە بە "هێزی ناوخۆیی": وەک چۆن "هەدمان" (ئەسپەکەی دەروێش) بە چاڵی ناوخۆیی شکێنرا، مەزڵۆم عەبدی و سەرکردایەتی کوردیش دەبێت بزانن کە هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی (وەک ئەمریکا و ڕووسیا) کاتیین. تاقە هاوپەیمانی هەمیشەیی، یەکێتی ناوخۆیی و هێزی پاراستنی نەتەوەییە.

کۆتایی

مێژوو بۆ کورد "تەکرارە"، چونکە ئێمە هێشتا بە هەمان "دڵە گەورەکەی زاگرۆس"ەوە سیاسەت دەکەین. بۆ ئەوەی داستانی مەزڵۆم عەبدی نەبێتە کۆتاییەکی تراژیدی وەک ئەوەی دەروێش، پێویستە فێری "ساردیی عەقڵ" ببین. ئێمە نامانەوێت خاکی کەس داگیر بکەین، بەڵام ڕێگەش نادەین جوامێریمان ببێتە ڕێگەیەک بۆ داگیرکردنەوەی خاکەکەمان. ئێمە بە دەروێش و مەزڵۆمەوە سەربەرزین، بەڵام کاتی ئەوە هاتووە مێژوو لە بازنەوە بگۆڕین بۆ هێڵێکی ڕاست بەرەو سەربەخۆیی و مانەوە.***

فەلسەفەی هەرەوەز: لە هاوکاریی کۆمەڵایەتییەوە بۆ ڕزگاریی نیشتمانی و سەربەخۆ

 

فەلسەفەی هەرەوەز: لە هاوکاریی کۆمەڵایەتییەوە بۆ ڕزگاریی نیشتمانی و

 سەربەخۆ

پێشەکی

"هەرەوەز" تەنیا شێوازێکی کارکردنی بەکۆمەڵ نییە لە گوندەکانی کوردستاندا، بەڵکو دیاردەیەکی کۆمەڵناسی و فەلسەفییە کە ڕەگەکەی دەچێتەوە سەر شارستانییەتی زاگرۆس. ئەم چەمکە گوزارشت لە "گرێبەستێکی کۆمەڵایەتیی نەنوسراو" دەکات کە لەسەر بنەمای متمانە، هاوسۆزی و بەرژەوەندیی گشتی بونیاد نراوە. لە کاتێکدا داگیرکەرانی  کوردستان تەنیا خاکیان نەکردووەتە ئامانج، بەڵکو هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی ناوەوەی تاکی کوردیان داوە، زیندووکردنەوەی هەرەوەز دەبێتە پێویستییەکی حەتمی بۆ تێپەڕاندنی کویلایەتی و گەیشتن بە سەربەخۆیی.

١. ئۆنتۆلۆژیای هەرەوەز: "ئێمە" لە بەرامبەر "من"

لە فەلسەفەی هەرەوەزدا، "تاک" بوونێکی دابڕاو نییە، بەڵکو لە چوارچێوەی "کۆ"دا مانا پەیدا دەکات. ڕژێمە داگیرکەرەکان هەمیشە ستراتیژی "پەرت بکە و زاڵ بە " (Divide and Rule) بەکاردەهێنن. ئەوان هەوڵ دەدەن تاکی کورد بکەنە بوونەوەرێکی گۆشەگیر، بەرژەوەندیخواز و چاوەڕوان، کە بۆ بژێوی ژیانی تەنیا چاوی لە دەستی داگیرکەر بێت.

هەرەوەز ئەم هاوکێشەیە تێکدەشکێنێت. کاتێک مرۆڤەکان فێر دەبن بەبێ بەرامبەری مادی و بەبێ چاوەڕوانی لە دەسەڵات، کار بۆ یەکتر بکەن، ئەوا لە ڕووی دەروونییەوە لە "کویلایەتیی دەسەڵات" ڕزگاریان دەبێت. ئەمە یەکەمین هەنگاوی سەربەخۆییە: سەربەخۆیی بوون (Ontological Independence).

٢. هەرەوەز وەک ئابووریی خۆڕاگری (Resistance Economy)

یەکێک لە ئامرازە هەرە بەهێزەکانی داگیرکەر بۆ ژێردەستە هێشتنەوەی گەلان، "تەبعییەتی ئابووری"یە. کاتێک کۆمەڵگە فێری هەرەوەز دەبێت، جۆرێک لە ئابووریی هاوتەریب (Parallel Economy) دروست دەکات.

لە ئاستی گوند و شاردا، هەرەوەز تێچووی ژیان کەم دەکاتەوە و بەرهەمهێنان زیاد دەکات.

ئەم مۆدێلە  )کە لە وڵاتانی وەک نەرویژ بە ناوی Dugnad بووەتە هۆی گەشەیەکی بێوێنە(، دەتوانێت لە کوردستان ببێتە بنەمایەک بۆ ئەوەی کۆمەڵگە پێویستی بە دامودەزگا گەندەڵ و داگیرکەرەکان نەمێنێت بۆ دابینکردنی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان.

ئاکام: کۆمەڵگەیەک کە بتوانێت پێداویستییەکانی خۆی بە هەرەوەز دابین بکات، ناکڕدرێت و تەسلیم نابێت.

٣. تێکشکاندنی کلتووری کویلایەتی و گەڕانەوە بۆ "خۆبوون"

کویلایەتی تەنیا زنجیرێک نییە لە دەست و قاچ، بەڵکو بیرکردنەوەیەکە کە وا لە مرۆڤ دەکات بڕوای بە توانای خۆی نەبێت. داگیرکەر دەیەوێت تاکی کورد وابەستەی "مووچە" ئەو بێت.

هەرەوەز، "ئیرادەی بەکۆمەڵ" زیندوو دەکاتەوە. کاتێک گروپێکی ڕۆشنبیر، ئەندازیار، یان جووتیار بەبێ مۆڵەت و هاوکاریی ڕژێمەکان، پڕۆژەیەکی گەورە ئەنجام دەدەن، ئەوان لە ڕاستیدا خەریکی مومارەسەکردنی "سەروەری" (Sovereignty)ن. ئەمە ڕاهێنانە بۆ دەوڵەتسازی؛ چونکە دەوڵەت پێش ئەوەی دامەزراوە بێت، هەستکردنە بە بەرپرسیارییەتی بەرامبەر نیشتمان.

٤. هەرەوەزی زانستی و سیاسی: ڕێگای بەرەو سەربەخۆیی

بۆ ئەوەی لە ڕژێمە داگیرکەرەکان ڕزگارمان بێت، دەبێت هەرەوەز لە کێڵگەکانەوە بگوازینەوە بۆ ناوەندەکانی لێکۆڵینەوە و بڕیاری سیاسی:

هەرەوەزی مەعریفی: ئەگەر ڕۆشنبیرانی کورد لە جیاتی کارکردنی تاکەکەسی، بە سیستەمێکی هەرەوەزی پڕۆژەی نەتەوەیی ئەنجام بدەن، دەتوانن لە ماوەیەکی کەمدا ژێرخانێکی فیکری بۆ سەربەخۆیی دابڕێژن.

هەرەوەزی سیاسی: یەکگرتنی هێزەکان لەسەر بنەمای "بەرژەوەندیی نەتەوەیی" نەک "بەرژەوەندیی حیزبی"، شێوازە باڵاکەی هەرەوەزە.

ئاکامگیری

سەربەخۆیی کوردستان تەنیا بە گۆڕینی ئاڵاکان نایەتە دی، بەڵکو بە گۆڕینی فەلسەفەی ژیانی تاکی کورد دێت. هەرەوەز ئەو کلیلەیە کە دەتوانێت قوفڵی کویلایەتی بکاتەوە.

ئەگەر بتوانین ڕۆحی هەرەوەزی زاگرۆسی لەگەڵ دیسپلینی مۆدێرن )وەک ئەوەی لە Dugnadی نەرویژیدا هەیە) تێکەڵ بکەین، دەتوانین کۆمەڵگەیەک بونیاد بنێین کە لە ناوەوە سەربەخۆ بێت. کۆمەڵگەیەک کە پشت بە هێزی ناوەکیی خۆی دەبەستێت، هیچ هێزێکی داگیرکەر ناتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژ بیچەوسێنێتەوە.

سەربەخۆیی لەو شوێنەوە دەست پێدەکات کە "من" دەبێتە "ئێمە" و "کارکردن" دەبێتە "خەباتێکی پیرۆز بۆ گشت".

خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی بۆ فەلسەفەی دڕندەیی داگیرکەران لە چوارپارچەی کوردستان

 

ستراتیژیەتی "سڕینەوەی بوون": خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی بۆ فەلسەفەی دڕندەیی

 داگیرکەران لە چوارپارچەی کوردستان

پێشەکی: پڕۆژەی هیلال وەک مانیفێستی سڕینەوە

کاتێک سەیری مێژووی سیاسیی هاوچەرخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکەین، پڕۆژەکەی "محەمەد تەڵەب هیلال" لە ساڵی ١٩٦٢ تەنیا بەڵگەنامەیەکی ناوخۆیی سووریا نییە، بەڵکو "مانیفێستێکی فیکری و سیاسییە" کە گوزارشت لە عەقڵیەتی هاوبەشی هەموو ئەو دەوڵەتانە دەکات کە کوردستانیان بەسەردا دابەش کراوە. ئەم پڕۆژەیە کە کورد وەک "گرێیەکی شێرپەنجەیی" وێنا دەکات، بنەمایەکی فەلسەفی بۆ "داماڵینی مرۆڤایەتی لە کورد" (Dehumanization) دادەڕێژێت، کە دواتر لە هەر چوار پارچەکەدا بە شێوەی جیاواز ڕەنگی دایەوە.

١. باشووری کوردستان: لە "شێرپەنجە"وە بۆ "ئەنفال"

ئەو تێڕوانینەی هیلال کە دەڵێت کورد پێویستە لە ڕەگەوە ببڕدرێت، لە لایەن ڕژێمی بەعسی عێراقەوە گۆڕدرا بۆ پڕۆژەیەکی بایۆلۆژیی گەورە بە ناوی "ئەنفال". کاتێک سەدام حوسێن ١٨٢ هەزار مرۆڤی بێتاوانی کۆمەڵکوژ کرد و هەزاران گوندی وێران کرد، ئەو تەنیا شەڕی سیاسی نەدەکرد، بەڵکو خەریکی "پاکتاوی ڕەگەزی" بوو بەپێی ئەو تیۆرەی کە کورد بە "نەخۆشی" دەبینێت. ئەنفال لووتکەی دڕندەیی "ئەندازیاریی دیمۆگرافی" بوو؛ هەوڵێک بوو بۆ ئەوەی جوگرافیایەک لە مرۆڤەکانی خاڵی بکرێتەوە تاوەکو مێژووەکەی بسڕدرێتەوە.

٢. باکووری کوردستان: وێرانکاریی فیزیکی و ئینکاری شوناس

لە باکووری کوردستان، دەوڵەتی تورکیا هەمان فەلسەفەی هیلالی بەکارهێنا بەڵام بە بەرگێکی نەتەوەپەرستیی توندتر. تێکدانی زیاتر لە ٥٠٠٠ گوندی کوردی و کۆچپێکردنی ملیۆنان کەس، جێبەجێکردنی کردەیی ئەو خاڵانەی هیلال بوو کە داوای "پچڕانی پەیوەندی کورد و خاک" دەکات. لە تورکیا، دڕندەییەکە گەیشتە ئاستێک کە تەنانەت ناوی "کورد" قەدەغە کرا و کرا بە "تورکی کێوی". ئەمە سڕینەوەیەکی ئۆنتۆلۆژیی (Ontological Erasure) تەواوە؛ واتە کاتێک تۆ ناتوانیت گەلێک بە تەواوی لەناوبەریت، هەوڵ دەدەیت وەک "بوون" ئینکاری بکەیت.

٣. ڕۆژئاوای کوردستان: تاقیگەی "پشتێنەی عەرەبی"

ئەوەی هیلال لە نامیلکەکەیدا نووسی، لە ڕۆژئاوا بوو بە واقیعێکی تاڵ. "پشتێنەی عەرەبی" تەنیا پڕۆژەیەکی نیشتەجێکردن نەبوو، بەڵکو "دیوارێکی دیمۆگرافی" بوو بۆ بڕینی پەیوەندیی نەتەوەیی نێوان کوردانی باکوور و ڕۆژئاوا. بێبەشکردنی سەدان هەزار کورد لە ڕەگەزنامە، جێبەجێکردنی خاڵی سێیەمی پڕۆژەکەی هیلال بوو بۆ ئەوەی کورد لەسەر خاکی خۆی ببێتە "بێگانە".

٤. ڕۆژهەڵاتی کوردستان: جینۆسایدی نەرم و سێدارە

لە ئێرانیش، ئەگەرچی زمانەکە گۆڕاوە، بەڵام ناوەڕۆکەکە هەمان شتە. دەوڵەتی ئێران لە ڕێگەی "جینۆسایدی کلتوری" و "سەرکوتی سیستماتیک"، هەوڵی داوە شوناسی کوردی لە ناو شوناسی ئێرانی-شیعیدا بتوێنێتەوە. سێدارەدان وەک ئامرازێکی ترساندن، و پشتگوێخستنی ئابووریی ناوچە کوردییەکان، تەواکەری ئەو ١٢ خاڵەی هیلالە کە داوای "هەژارکردن و بێدەسەڵاتکردنی کورد" دەکات تا هەمیشە لە دۆخی ناسەقامگیریدا بن.

شیکردنەوەی فەلسەفی: بۆچی داگیرکەران ئاوا دڕندەن؟

لێرەدا دەتوانین بگەینە ئەو ئەنجامە ئەکادیمییەی کە دڕندەیی داگیرکەرانی کوردستان لە سێ خاڵدا کۆدەبێتەوە:

قەیرانی شەرعیەت: داگیرکەر دەزانێت کە کورد خاوەنی ڕاستەقینەی خاکەکەیە. ئەم "ڕاستییە مێژووییە" هەڕەشە لە بوونی دەوڵەتە دەستکردەکان دەکات. بۆیە دڕندەیی بەکاردێنن تاوەکو ئەم ڕاستییە لە ژێر خاکدا بشارنەوە.

بەکارهێنانی زانست بۆ تاوان: پڕۆژەکەی هیلال نیشانی دەدات کە دڕندەیی ئەمان "هەڕەمەکی" نییە، بەڵکو "ئەکادیمی و پلان بۆ داڕێژراوە". ئەوان زانستەکانی سۆسیۆلۆژیا، دیمۆگرافیا و ئابووری بەکاردێنن بۆ ئەوەی نەتەوەیەک بە بێدەنگی بکوژن.

یەکگرتنی بەرژەوەندییەکان: هەرچەندە ئەم چوار دەوڵەتە (عێراق، تورکیا، سوریا، ئێران) لە زۆر شتدا کێشەیان هەیە، بەڵام لەسەر "دژایەتی کورد" یەکدەنگن. ئەمە پێی دەوترێت "کۆدەنگیی داگیرکەران"؛ چونکە هەر سەرکەوتنێکی کورد لە پارچەیەک، بە هەڕەشە بۆ سەر هەموو سیستەمە داگیرکەرییەکە دەبینن.

دەرەنجام:

پڕۆژەکەی محەمەد تەڵەب هیلال تەنیا یادەوەرییەکی مێژوویی نییە، بەڵکو "نەخشە ڕێگایەک بوو" کە بە خوێنی ١٨٢ هەزار ئەنفالکراو، خاپوورکردنی ١٠٠٠٠ گوند لە باکوور و باشوور و بێ ناسنامەکردنی ملیۆنان کورد نووسرایەوە. تێگەیشتن لەم دڕندەییە پێویستی بەوەیە کە ئێمە وەک کورد تێبگەین کە دوژمنەکانمان بە یەک عەقڵیەت و یەک فەلسەفە سەیری هەموومان دەکەن: سەیری کورد وەک "هەڕەشەیەک لەسەر بوون"، نەک وەک هاووڵاتی. پڕۆژەی هیلال، مانیفێستی هەموو ئەو جینۆسایدانەیە کە تا ئەمڕۆش لە شێوازی جیاوازدا بەردەوامن.

شیکارییەکی فەلسەفیی "مانەوە" و "سەروەری"

لە دامێنی زاگرۆسەوە بۆ ئاسۆی سەربەخۆیی: شیکارییەکی فەلسەفیی "مانەوە" و "سەروەری"

من لەوێوە هاتوم کە جوگرافیا تەنیا خاک نییە، بەڵکو قەدەرە. لە شاری سەردەشت، لەو شوێنەی کە چیاکانی زاگرۆس وەک پاسەوانێکی مێژوویی ڕاوەستاون، چاوم بە دنیا هەڵێنا. بەڵام هاتنی من بۆ ناو بوون، هاوکات بوو لەگەڵ تەقینەوەی گەورەترین وەرچەرخانی سیاسی و خوێناوی لە ناوچەکەدا. من نەوەیەکم کە لە گەرووی شەڕێکی هەشت ساڵەی وێرانکەر و ژێر سێبەری "کۆماری ئیسلامی"دا گەورە بووم؛ نەوەیەک کە "دەنگی فڕۆکە" و "بۆنی بارووت" بۆ ئەو نەک هەر مۆتەکە نەبوو، بەڵکو بەشێک بوو لە سروشتی ژیانی ڕۆژانەی. . عێراق و ئێران کوردستانیان کرد بە زەوی سوتاو، لە ماوەی ئەو هەشت ساڵەدا  هەمە جۆرە چەکێکیان دژی یەک تاقی کردەوە، میدانی جەنگی هەر کامیشان زیاتر خاکی کوردستانی رۆژهەڵات و باشوور بوو ،بۆمبی شیمیایی بۆ یەکەم  جار  لە شاری سەردەشت تاقی کرایەوە و دوای شاری حەلەبچە ودوایی گوندو شارەکانی دیکەی کوردستانیشی گرتەوە.  

لێرەدا دەمەوێت لە ڕوانگەیەکی کۆمەڵناسی و فەلسەفییەوە بپرسم: بۆچی ئەم هەموو ڕقە؟ بۆچی چوار دەوڵەتی دەوروبەرمان، سەدەیەکە هەموو وزەی خۆیان خەرج دەکەن بۆ سڕینەوەی ناسنامەیەک کە تەنیا داوای "بوون" دەکات؟

١. ئاناتۆمیی ڕق: دەوڵەت-نەتەوە و وەهمی یەکدەستی

لە ڕوانگەی کۆمەڵناسیی سیاسییەوە، کێشەی کورد لەگەڵ داگیرکەرانیدا کێشەی "ماف" نییە، بەڵکو کێشەی "بوون"ە. دەوڵەتە مۆدێرنەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر فەلسەفەی یەکدەستکردنی زۆرەملێ (Uniformity) بونیاد نراون. لەم سیستمەدا، هەر جیاوازییەک (زمان، کولتوور، مێژوو) وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر "ئاسایشی نەتەوەیی" دەبینرێت.

ئەوان کورد وەک "ئەویتر" (The Other) پێناسە دەکەن. بەپێی دیالێکتیکی "ئاغا و بەندە"ی هیگڵ، ئەم دەوڵەتانە تەنیا کاتێک هەست بە سەروەری دەکەن کە کورد لە دۆخی "بەندایەتی" و پاشکۆیەتیدا بێت. بۆیە، کاتێک ئێمە داوای سەرەتاییترین ماف دەکەین، ئەوان وەک هەوڵێک بۆ تێکشکاندنی ئەو "سەروەرییە ساختەیە" دەیبینن. سوتاندنی ژینگەی کوردستان و کیمیابارانکردنی شارەکان، ئامرازی تەکنیستی بوون بۆ گۆڕینی کوردستان بۆ "خاکی سوتاو"؛ چونکە بۆ ئەوان، خاکەکە پیرۆزە بەڵام مرۆڤەکان زیادەن.

٢. "ژیانی ڕووت" و تاقیکردنەوەی هەموو جۆرە مردنێک

فەیلەسوفی ئیتالی، جیۆرجیۆ ئاگامبێن، چەمکێکی هەیە بەناوی "ژیانی ڕووت" (Bare Life). ئەمە ڕێک ئەو دۆخەیە کە کورد تێیدا ژیاوە. ئێمە لە دەرەوەی یاسا جیهانییەکان بووین. کوشتنی کورد سزا نەبوو، چونکە کورد وەک "سۆبژەیەکی یاسایی" نەدەبینرا. ئێمە لە زیندان، لەژێر بۆمبی کیمیایی، لە تینوێتی و برسیێتیدا هەموو جۆرە مردنێکمان تاقی کردەوە. بەڵام لێرەدا موعجیزەیەکی فەلسەفی ڕوویدا: "ئیرادەی ژیان" (Will to Live) لە ئێمەدا نەک هەر نەکوژرا، بەڵکو بوو بە شوناسێکی پۆڵایین.

٣. وەرچەرخانی نەوەی تەکنەلۆجیا: لە قوربانییەوە بۆ بکەر

ئەمڕۆ ئێمە لەبەردەم سەردەمێکی نوێداین. نەوەیەک لەناو جەرگەی زانیاری و تەکنەلۆجیادا هاتۆتە بەرهەم کە چیتر بە زمانی "پاڕانەوە" و "قوربانیبوون" قسە ناکات. ئەگەر نەوەکانی پێشوو لە سەنگەرەکاندا بەرگرییان لە مانەوە دەکرد، ئەم نەوەیە لە ڕێگەی "دیپلۆماسیی دیجیتاڵی" و "ئیرادەی سەربەخۆیی"یەوە دەیەوێت هاوکێشەکان بگۆڕێت.

ئەم نەوەیە تێگەیشتووە کە "ویژدانی جیهانی" چەمکێکی خەیاڵییە. جیهان تەنیا گوێ لە "هێز" دەگرێت. بۆیە، داوای سەربەخۆیی لای ئەم نەوەیە تەنیا دروشمێکی نەتەوەیی نییە، بەڵکو زەرورەتێکی ئەنتۆلۆژییە (بۆ مانی بوون)؛ چونکە تێگەیشتوون کە لەناو چوارچێوەی ئەو دەوڵەتانەدا، جینۆساید هەمیشە وەک ئەگەرێکی کراوە دەمێنێتەوە.

٤. ستراتیژی داهاتوو: چۆن نەبینەوە بە قوربانی؟

بۆ ئەوەی بگەینە سەربەخۆیی و ڕێگری لە جینۆسایدێکی دیکە بکەین، دەبێت وەک گەلێک لە سێ ئاراستەدا کار بکەین:

یەکەم: گۆڕینی هێزی سۆزداری بۆ هێزی دامەزراوەیی. ئیرادەی سەربەخۆیی دەبێت ببێتە پڕۆژەیەکی زانستی، ئابووری و سیاسیی یەکگرتوو.

دووەم: بەرهەمهێنانی هێز. فەلسەفەی مانەوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لەسەر بنەمای هێزە. کورد دەبێت ببێتە کارەکتەرێکی هێندە گرنگ لە هاوکێشەی وزە، ئاسایش و دیموکراسیدا کە جیهان نەتوانێت لەبەر بەرژەوەندییەکانی خۆیشی بێت، چاوپۆشی لێ بکات.

سێیەم: تێپەڕاندنی سنوورە دەروونییەکان. داگیرکەر پێش ئەوەی خاکەکەمان داگیر بکات، هەوڵی داوە مێشکمان داگیر بکات بەوەی کە "ئێمە ناتوانین". شکاندنی ئەم وەهمە، یەکەم هەنگاوی سەربەخۆییە.

کۆتایی:

من کە لە دامێنی زاگرۆسەوە هاتووم، دەزانم کە چیاکان تەنیا پەناگە نین، بەڵکو هێمای خۆڕاگرین. ئەگەر دوژمنەکانمان بە چاوی "دوژمن" سەیریان کردین، ئەوا پێویستە ئێمە بە چاوی "سەروەر" سەیری خۆمان بکەین. مێژوو دەریخستووە کە هیچ ڕقێک ناتوانێت نەتەوەیەک بسڕێتەوە کە بڕیاری دابێت "ببێت". ئێمە لێرەین، نەک تەنیا بۆ ئەوەی بمرین، بەڵکو بۆ ئەوەی بژین و مێژوویەکی نوێ بنووسینەوە کە تێیدا مرۆڤی کورد، چیتر قوربانیی جوگرافیا نەبێت، بەڵکو ئەندازیاری داهاتووی خۆی بێت.