ناونیشان: ڕەگەکانی حیکمەتی گەردوونی: لێکۆڵینەوەیەکی
بەراوردکاری لە نێوان فەلسەفەی تائۆ و ئایینە یەزدانییەکانی زاگرۆس (ئێزیدی و
یارسان)
کورتە:
ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات تیشک بخاتە سەر وێکچوونە
جەوهەرییەکانی نێوان فەلسەفەی چینی کۆن (تائۆیزم) و ئایینە دێرینەکانی ناوچەی
زاگرۆس و میزۆپۆتامیا (بە تایبەت ئێزیدی و یارسان). لایەنی سەرەکی ئەم توێژینەوەیە
جەختکردنەوەیە لەسەر ئەوەی کە ئەم سیستەمە فکرییانە، بە پێچەوانەی دوالیزمی
زەردەشتی، لەسەر بنەمای "هاوسەنگیی گەردوونی" و "یەکێتیی
بوون" دامەزراون. هەروەها ئاماژە بەو ئەگەرە مێژووییە دەدات کە شارستانییەتی
میزۆپۆتامیا وەک بێشکەی مەعریفە، کاریگەرییەکی پێشوەختەی لەسەر فەلسەفەکانی
ڕۆژهەڵاتی دوور هەبووبێت.
١.
پێشەکی: میزۆپۆتامیا وەک سەرچاوەی یەکەمی
"سۆفیا"
مێژووی فەلسەفە زۆرجار بە یۆنان یان چین دەست پێ
دەکات، بەڵام شوێنەوارناسی و دەقە کۆنەکان دەیسەلمێنن کە ناوچەی زاگرۆس و
میزۆپۆتامیا هەزاران ساڵ پێش چەسپینی فەلسەفە مۆدێرنەکان، خاوەنی تێڕوانینێکی قووڵ
بوون بۆ گەردوون. ئایینە یەزدانییەکان (ئێزیدی، یارسان، عەلەوی) پارێزەری فۆرمێکی
ڕەسەنی ئەو مەعریفەیەن کە تێیدا مرۆڤ، سروشت و خودا لە یەک سووڕی ئەبەدیدا
دەبینرێن.
٢.
"تائۆ" و "حەقیقەت":
ڕێگایەک بەرەو یەکتری
لە تائۆیزمدا، "تائۆ" ئەو
ڕێڕەوە نادیارەیە کە گەردوون بەڕێوە دەبات. لە ئایینی یارسان و ئێزیدیدا، چەمکی "ڕێی حەقیقەت" یان "سەرەنجام" هەمان
ئەرک دەبینێت. هەردوولا جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە حەقیقەت بە یاسای نووسراو و
شەریعەتی ڕواڵەتی دەست ناکەوێت، بەڵکو دەبێت لە ڕێگەی "ناخ" (باطن) و
گەڕانەوە بۆ سادەیی سروشت بێت. چەمکی "وو-وێ" (نەکردار) لە تائۆیزمدا،
هاوتایەکی نزیکی هەیە لە تەسلیمبوون و ڕەزامەندیی دەروونی لە عیرفانی کوردیدا.
٣.
تێپەڕاندنی دوالیزم: لە ململانێوە بۆ
هاوسەنگی
خاڵی هەرە جەوهەری کە ئەم توێژینەوەیە نیشان دەدات،
جیاوازیی نێوان ئایینە یەزدانییەکان و ئایینی زەردەشتییە. لە کاتێکدا زەردەشتییەت
لەسەر بنەمای دوالیزمێکی توند (شەڕی نێوان ئەهورا مەزدا و ئەهریمەن) وەستاوە،
ئایینی ئێزیدی و یارسان، وەک تائۆیزم، باوەڕیان بە هاوسەنگی هەیە.
- لە تائۆیزمدا: "ین و یانگ"
دژی یەک نین، بەڵکو تەواوکەری یەکترن.
- لە ئێزیدیایەتیدا: مەلەک تاووس
نوێنەری ئەو هێزە گەردوونییەیە کە تێیدا خەیر و شەڕ لە یەک سەرچاوەوە دێن.
لێرەدا شەیتان وەک دژە-خودا بوونی نییە، بەڵکو هاوسەنگییەکە لە خودی ئیرادەی
گەردووندا کۆبووەتەوە.
٤.
سووڕی ئەبەدی و "کراس گۆڕین" (Metempsychosis)
یەکێکی تر لە خاڵە هاوبەشە ئەکادیمییەکان، باوەڕبوونە
بە گۆڕینی بەرگی ڕۆح. ئەم چەمکە کە لە بودیزم و تائۆیزمدا بە ڕوونی دیارە، لە
ئایینە کوردییەکاندا بە "کڕاس
گوهەرین" یان "دون بە دون" ناسراوە.
ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە جیهانبینینی زاگرۆسی، وەک جیهانبینینی ڕۆژهەڵاتی دوور، کات
بە هێڵێکی ڕاست (سەرەتا و کۆتایی) نابینێت، بەڵکو بە سووڕێکی بازنەیی (Cyclical) دەبینێت.
٥.
فەلسەفەی ئیشراق: پردی پەیوەندی
شەهابەدین سوهرەوەردی لە فەلسەفەی ئیشراقدا، توانی
حیکمەتی کۆنی "خەسرەوانی" و زاگرۆسی زیندوو بکاتەوە. ئیشراق
(ڕووناکبوونەوە) نەک تەنها وەک چەمکێکی عەقڵی، بەڵکو وەک تەجەلییەکی نووری، تەواو
هاوتای چەمکی "Satori" لە
زەن-بودیزم و گەیشتن بە "تائۆ"یە. سوهرەوەردی دەیسەلمێنێت کە ئەم
سەرچاوەیە یەکە و لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە سەرچاوەی گرتووە.
ئەنجامگیری:
بەرەنجامی ئەم لێکۆڵینەوەیە دەری دەخات کە
لێکچوونەکان لە نێوان تائۆیزم و ئایینە یەزدانییەکانی کورددا تەنها ڕێکەوت نین.
مێژووی دێرینی میزۆپۆتامیا و زاگرۆس وەک ناوەندێکی مەعریفی، پێشینەیەکی زۆر کۆنتری
هەیە. دەکرێت بوترێت کە فەلسەفە چینییەکان مانیفێستکردنێکی تری هەمان ئەو حیکمەتە
گەردوونییەن کە لە چیاکانی زاگرۆس و دەشتەکانی میزۆپۆتامیاوە دەستی پێ کردووە و لە
ئایینە "باطنی"یە کوردییەکاندا تا ئەمڕۆ بە زیندوویی پارێزراوە.
سەرچاوە پێشنیارکراوەکان بۆ فراوانکردنی ئەم بابەتە:
1.
کتێبی
"تائۆ تێ کینگ" - لاو تزو.
2.
سەرەنجام
(دەقی پیرۆزی یارسان).
3.
مصحەفا
ڕەش و جلوە (لە ئایینی ئێزیدی).
4.
حکمة
الإشراق - شەهابەدین سوهرەوەردی.
5.
لێکۆڵینەوەکانی
مێهرداد ئیزادی سەبارەت بە ئایینە یەزدانییەکان.
