خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ئیسلامی سیاسی لە ژێر تیشکی حیکمەتی ئیشراق و فەلسەفەی نووردا

  

ناونیشانی توێژینەوە: لە کڕۆکی ڕووناکییەوە بۆ توێڵکی دەسەڵات؛ خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ئیسلامی سیاسی لە ژێر تیشکی حیکمەتی ئیشراق و فەلسەفەی نووردا

پێشەکی:
ئایین لە جەوهەری خۆیدا پەیوەندییەکی میتافیزیکییە لە نێوان مرۆڤ و ڕەها (خودا). بەڵام کاتێک ئایین لە گۆڕەپانی سیاسەتدا کورت دەکرێتەوە، لە "مانا"وە دەبێتە "کاڵا" و لە "حیکمەت"ەوە دەبێتە "ئامراز". ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات جیاوازی نێوان "ئیمانی کڕۆکی" (کە سۆهرەوەردی و نوورەسی جەختی لێ دەکەنەوە) و "ئایینی توێڵکی" (کە ئیسلامی سیاسی نوێنەرایەتی دەکات) بخاتە ڕوو، بە تایبەت لە ژینگەی سیاسیی کوردستانی و ململانێی نێوان ئایینە سروشتییەکان و ئایینە تەشریعییەکان.

تەوەرەی یەکەم: فەلسەفەی کڕۆک (حیکمەتی ئیشراق و حەقیقەتی ئیمان)

لای شەهابەدین سۆهرەوەردی لە "حیکمەتی ئیشراق"دا، بوون بریتییە لە پلەبەندیی ڕووناکی. مرۆڤی باوەڕدار دەبێت بەرەو "نووری ئەنوەر" گەشت بکات، کە تێیدا ڕەوشت و مەعریفە دەبنە یەک. بە هەمان شێوە، بەدیعولزەمان نوورەسی لە پڕۆژەی "پەیامەکانی نوور"دا جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئیمان "کڕۆک و ڕاستی"یە (الحقیقە)، نەک تەنها ڕواڵەتێکی کۆمەڵایەتی.
ئەم دوو بیرمەندە ئایین وەک پرۆسەیەکی ناوەکی دەبینن؛ لای ئەوان ئیمان "ڕووناککردنەوەی ناخە"، نەک "سەپاندنی دەسەڵات". لێرەوە دابڕانی گەورە دروست دەبێت؛ کاتێک حیزبی سیاسی دێت و ئایین لە ڕووناکییەوە دەگۆڕێت بۆ "ئایدۆلۆژیایەکی تاریک" بۆ کۆنترۆڵکردنی جەماوەر.

تەوەرەی دووەم: ئیسلامی سیاسی و فەتێشیزمی "توێڵک"

ئیسلامی سیاسی لە کوردستان و ناوچەکە، ئایینی کردووەتە "پۆشاک" (توێڵک). لێرەدا ئایین تەنها لە ڕواڵەتدا دەمێنێتەوە:

1.    دروستکردنی خێڵی ئایدۆلۆژی: حیزبە ئیسلامییەکان لە جیاتی پەروەردەی ڕۆحی، مێگەلێکی سیاسییان دروست کردووە کە کارەکەیان تەنها "شەیتانکردنی بەرانبەر" و جنێودانە بە نەیاران. ئەمە لادانە لە حیکمەتی ئیشراق کە جەخت لە سەر مۆراڵ و جوانی دەکاتەوە.

2.    بەکارهێنانی سێکس وەک ئامرازی کۆنترۆڵ: نموونەی "زەواجی میسیار" یان ئەو هاوسەرگیرییە کاتییانەی لە ناو بازنە حیزبییەکاندا دەکرێن، نیشانەی تێگەیشتنێکی کاڵاییە بۆ ژن و ئایین. ئایین لێرەدا نابێتە ڕێگر لە بەردەم غەریزە، بەڵکو دەبێتە "کڵاوڕۆژنەیەک" بۆ شەرعییەت دان بە هەڵپە سێکسییەکان.

تەوەرەی سێیەم: پارادۆکسی دووڕوویی (نیفاقی سیاسی)

ئەم تەوەرە پشکنین بۆ ئەو دووفاقییە دەکات کە ئیسلامی سیاسی تێیدا دەژی:

• ئازادی و زۆرەملی: لە کاتێکدا دەڵێن "لا اکراە فی الدین"، بەڵام سزای کوشتن بۆ هەڵگەڕاوە دادەنێن.
• جوانی و داپۆشین: بانگەشەی جوانی خودا دەکەن، بەڵام هەموو جوانییەکی ژن وەک "عەورەت" و "گوناە" وێنا دەکەن.
• پەنابەری و عەلمانییەت: گەورەترین پارادۆکس ئەوەیە کە داوای شەریعەت دەکەن، بەڵام خۆیان و منداڵەکانیان لە وڵاتە عەلمانی و دیموکراسییەکاندا دەژین و لە قوتابخانە ڕۆژئاواییەکان دەخوێنن. ئەمە ئەو "نیفاقە" قێزەونەیە کە قورئان خۆی لە "بنی بنەوەی ئاگر"دا جێگەی کردوونەتەوە.

تەوەرەی چوارەم: بازرگانیی پاداشت و سزا بەرانبەر بە ئایینە گەردوونییەکان

لێرەدا بەراوردکارییەک دەکەین لە نێوان دوو دیدگای جیاواز بۆ خودا:

1.    دیدگای بازرگانی (ئایینە ئیبراهیمییە سیاسییەکان): پەیوەندی مرۆڤ و خودا وەک گرێبەستێکی بازرگانییە (کار دەکەم بۆ ئەوەی حۆری و بەهەشتم دەست بکەوێت، یان نایەم بۆ ئەوەی نەسوتێم). ئەمە ئیمانێکی بەرژەوەندیخوازانەیە.

2.    دیدگای گەردوونی (ئایینە کوردییە کۆنەکان - یارسانی، ئێزدی و هیتر): لای ئەمان سروشت خۆی پەرستگایە. سزا و پاداشت بەو مانایە نییە کە مامەڵە لەگەڵ خودا بکرێت. لای ئەمان خودا لە هەموو شوێنێکە و ئایین "ڕێگایەکە" بۆ گەیشتن بە حەقیقەتی مرۆڤایەتی، نەک "یاسا و سزایەکی" وشک.

ئەنجامگیری:
ئیسلامی سیاسی لە کوردستان نەک هەر نەبووەتە مایەی ڕزگاریی ڕۆحی، بەڵکو ئایینی لە ناوەڕۆکە ئەخلاقییەکەی داماڵیوە. بەکارهێنانی ئایین بۆ "تەقیە"، "درۆ"، "سپیکردنەوەی پارە" و "پەراوێزخستنی ژن"، نیشانەی کۆتایی هاتنی ئەو مۆدێلە وێرانکەرەیە. گەڕانەوە بۆ "حیکمەتی ئیشراق"ی سۆهرەوەردی و "کڕۆکی ئیمان"ی نوورەسی، تەنها بەوە دەبێت کە ئایین لە چنگی سیاسییەکان دەربهێندرێت و بگەڕێندرێتەوە بۆ کایەی وجوودی و ئەخلاقیی خۆی.

---

• سەرچاوەکان:
• (کتاب المطارحات)
• کتاب  (الکلمات).

عەزیز نەسین: دیالێکتیکی پێکەنین و ویژدانی بێداری نەتەوەیەکی پەراوێزخراو

 

عەزیز نەسین: دیالێکتیکی پێکەنین و ویژدانی بێداری نەتەوەیەکی پەراوێزخراو

پێشەکی: بوێریی ڕۆشنبیر لە نێوان چەپۆکی دەسەڵات و هاواری ڕاستیدا

لە مێژووی هزری مۆدێرنی تورکیادا، کە لەسەر بنەمای ئایدیۆلۆژیایەکی توندی "دەوڵەت-نەتەوە" و سڕینەوەی ناسنامە جیاوازەکان بونیاد نراوە، کەم بوون ئەو دەنگە بوێر و ویژدانە زیندووانەی کە توانیبێتیان لەو چوارچێوەیە بچنە دەرەوە و بەرگری لە "ئەویتر" بکەن. عەزیز نەسین، شانبەشانی تێکۆشەرانی وەک ئیسماعیل بێشکچی، یەکێک بوو لەو دەگمەنە مرۆڤانەی کە تێگەیشتبوو "ئازادی تەنیا بۆ من" جۆرێکە لە کۆیلایەتیی مۆدێرن. نەسین تەنیا نووسەرێکی تەنزنووس نەبوو، بەڵکو فەیلەسوفێکی کۆمەڵایەتی بوو کە بە ئاشکرا دانی بە بوونی نەتەوەی کورد و مافە ڕەواکانیدا دەنا. لەو سەردەمەی کە وشەی "کورد" قەدەغەیەکی ڕەها بوو، ئەو بە دیدێکی مرۆڤدۆستانە و ئەکادیمیانە داکۆکی لە فرەچەشنیی نەتەوەیی دەکرد، ئەمەش وای کرد کە بەرهەمەکانی تەنیا وەک ئەدەب نەبینرێن، بەڵکو وەک مانیفێستێکی مرۆیی بۆ دادپەروەری هەژمار بکرێن.

١. فەلسەفەی تەنز: پێکەنین وەک چەکێکی سیاسی

تەنز لای عەزیز نەسین، نەک بۆ کات بەسەربردن، بەڵکو وەک "دیاردەناسیی ئازار" (Phenomenology of Pain) دەردەکەوێت. ئەو کاتێک گاڵتە بە سیستم دەکات، خەریکی هەڵوەشاندنەوەی ئەو پێکهاتە سیاسی و کۆمەڵایەتییانەیە کە مرۆڤیان تێدا بووەتە "کەرەستە". ئەم دیدگایە بە تەواوی لەگەڵ دەروونی کۆمەڵگەی کوردیدا دێتەوە یەک؛ کورد وەک نەتەوەیەک کە بەردەوام لە ناو جەرگەی تراژیدیادا ژیاوە، "پێکەنینی ڕەش"ی کردووەتە قەڵغانێک بۆ مانەوە. بەراوردکردنی تەنزی نەسین لەگەڵ واقیعی کوردی، پێمان دەڵێت کە هەردوو لا لە یەک خاڵدا دەگەنەوە بە یەک: "پێکەنین دواین شێوازی بەرگرییە کاتێک چەکەکانی تر بێدەنگ دەکرێن."

٢. مەکینەی بیرۆکراسی و سڕینەوەی مرۆڤ (یاشار و هاووڵاتیی کورد)

ڕۆمانی "یاشار نە دەژی و نە دەمرێ" تەنیا چیرۆکی هاووڵاتییەکی تورک نییە لە ناو تەڵەی ناسنامەدا، بەڵکو ڕەنگدانەوەی مێژووییی "کورد"ە لە ناو سیستەمی دەوڵەتدا. ئەو بیرۆکراسییە بێمانایەی نەسین باسی دەکات، لای کورد وەک "نامۆبوون لە نیشتمانی خۆی" بەرجەستە دەبێت. هاووڵاتیی کورد، هاوشێوەی کارەکتەرەکانی نەسین، لە ناو سیستمێکدا دەژی کە تەنیا کاتێک دانی پێدا دەنێت کە بیهەوێت باجی لێ وەربگرێت یان ڕەوانەی زیندانی بکات، بەڵام لە کاتی مافەکاندا، ئەو مرۆڤێکی "نەبوو" یان "سڕاوە"یە.

٣. دیالێکتیکی "ماستاو" و فەنابوونی بەهاکان

نەسین لە نووسینەکانیدا تیشک دەخاتە سەر کارەکتەری "ماستاوچی" و "چەپڵەلێدەری دەسەڵات"، ئەوانەی کە بۆ بەرژەوەندیی کاتی، هەموو بەها ئەخلاقییەکانیان دەکەنە قوربانی. ئەمە لە کۆمەڵگەی کوردیشدا، بەهۆی ناسەقامگیریی سیاسی و ئابووری، وەک دیاردەیەکی سۆسیۆلۆژی (کۆمەڵناسی) دەردەکەوێت. نەسین پێمان دەڵێت کە گەندەڵی تەنیا لە لوتکەی دەسەڵاتدا نییە، بەڵکو گەندەڵی هەرە ترسناک ئەوەیە کە دەچێتە ناو کلتووری گشتی و خەڵک ناچار دەکات بۆ پارووە نانێک، کەرامەتی خۆیان و نەتەوەکەیان پەراوێز بخەن.

٤. پیرۆزییە درۆینەکان و فریودانی جەماوەر

لە ڕووی فەلسەفییەوە، نەسین ڕەخنەیەکی ڕادیکاڵ لە بەکارهێنانی ئایین و بەها پیرۆزەکان دەگرێت بۆ شەرعییەت دان بە ستەم. ئەو دەبینێت چۆن دەسەڵاتدار و بازرگانەکان، ئایین دەکەنە ئەفیونێک بۆ بێهۆشکردنی هەژاران. لە کۆمەڵگەی کوردیدا، ئەم ململانێیەی نێوان "ئایینی ڕاستەقینە" و "ئایینی سیاسی/بەرژەوەندی" هەمیشە هەبووە. نەسین داوامان لێ دەکات کە عەقڵ بکەینە پێوەر و ڕێگە نەدەین پیرۆزییەکان ببنە ئامرازی سەرکوتکردن.

دەرەنجام: نەسین وەک ویژدانێکی فرەنەتەوەیی

عەزیز نەسین بەرهەمی ژینگەی تورکیا بوو، بەڵام پەیامەکەی سنووری نەتەوەکەی خۆی بڕی. ئەو بۆ کورد تەنیا نووسەرێکی بیانی نییە، بەڵکو "ئاوێنەیەکی ڕەخنەیی"یە. گرنگیی نەسین بۆ ئێمە لەوەدایە کە ئەو فێری کردین چۆن بە هێزی وشە و بە زەردەخەنەیەکی تاڵ، ڕووبەڕووی گەورەترین دیکتاتۆرەکان ببینەوە. ئەو دەیسەلمێنێت کە ڕۆشنبیری ڕاستەقینە ئەو کەسەیە کە لە ناو جەرگەی دەسەڵاتی ستەمکاردا، دەبێتە دەنگی ئەو نەتەوە و چینانەی کە مێژوو هەوڵی سڕینەوەیان دەدات. عەزیز نەسین و ئیسماعیل بێشکچی، دوو مەنارەی ڕووناکبیرین کە نیشانیان دا مرۆڤایەتی لە سەرووی هەموو ئایدیۆلۆژیاکانەوەیە.

 

تێبینی:

ئەم بابەتە وەک وەفایەکی ئەدەبی و فیکری، لە یادی ١١٠ ساڵەی لەدایکبوونی (عەزیز نەسین: ١٩١٥-٢٠٢٥) دا نووسراوە. دوای تێپەڕبوونی پتر لە سەدەیەک بەسەر لەدایکبوونی و سێ دەیە بەسەر کۆچی دوایی ئەم تەنزنووسە مەزنەدا، هێشتا کارەکتەرەکانی ئەو لە ناو شەقامەکانی ئێمەدا پیاسە دەکەن و کێشە و ئازارەکانی، وەک بڵێی ئەمڕۆ بۆ واقیعی ئێمە نووسرابنەوە. ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ دووبارە ناساندنەوەی ئەو مرۆڤەی کە تەنیا بە وشە "پێکەنین"ی نەدەبەخشی، بەڵکو بە هەڵوێستەکانی "شکۆ"ی بۆ مرۆڤایەتی گەڕاندەوە.

پاشەکشەی نەتەوە لەبەردەم هەژموونی حیزبدا

 

ناونیشانی بابەت: پاشەکشەی نەتەوە لەبەردەم هەژموونی حیزبدا: لێکدانەوەیەکی کۆمەڵناسی و سیاسی

١. ڕەهەندی کۆمەڵناسی: لە "خێڵەوە بۆ "حیزب"

کۆمەڵناسیی سیاسیی کورد پێمان دەڵێت کە پارتە کوردییەکان لەبری ئەوەی مۆدێلێکی هاوچەرخی مەدەنی بن، زۆرجار وەک "خێڵی سیاسی" کار دەکەن.

(گواستنەوەی وەلا):  لە کۆمەڵگەی کوردییدا، وەلا (Loyalty) لە خێڵ و عەشیرەتەوە گواستراوەتەوە بۆ ناو حیزب. حیزب لێرەدا تەنها ڕێکخراوێکی سیاسی نییە، بەڵکو "ناسنامەیەکی جێگرەوەیە".

پەیوەندیی مرید و مورشید: ئەو مۆدێلە پەروەردەییەی کە حیزب ئاراستە دەکات، ڕەگی لە تەسەوف و پەیوەندیی نێوان شێخ و مریددایە. حزب ئەم فۆرمە کۆنە ئاینی و کۆمەڵایەتییەی وەرگرتووە و بەرگێکی سیاسیی بە بەردا کردووە. ئەندام ناپرسێت، بەڵکو تەنها "جێبەجێ دەکات"، چونکە گومانکردن لە حیزب وەک "کفر" یان "خیانەت" وێنا دەکرێت.

٢. ڕەهەندی فەلسەفی: دۆگمای ئایدۆلۆژی و "ئەویتر"ی نەیار

لە ڕووی فەلسەفییەوە، ئەم پارتانە لەسەر بنەمای "ڕەهایی" (Absolutism) کار دەکەن. هەر حیزبێک خۆی بە تاقانە ڕێگەی ڕزگاری دەزانێت.

نەفیکردنەوەی ئەویتر: لە فەلسەفەی ئەم پارتانەدا، "ئەویتر" (ئەو کەسەی لە دەرەوەی بازنەی حیزبە) یان دوژمنە، یان گومڕایە، یان نەفامە. بۆیە هیچ کات ئامادە نین لەسەر مێزی گفتوگۆیەکی نەتەوەیی یەکسان دابنیشن.

پیرۆزکردنی سەرکردە (Cult of Personality): کاتێک سەرکردە دەبێتە "سێبەر"، ئەندام دەبێتە "دەروێش". لەم دۆخەدا عەقڵ تەکباک دەکرێت (Suspension of Intellect). هەر بۆیە ئەندامەکان ناتوانن لە پرۆژە نەتەوەییەکاندا بەشدار بن ئەگەر لە دەرەوەی فلتەری حیزبی بێت، چونکە ئەوان فێری "سەربەخۆیی فکری" نەکراون.

٣. ڕەهەندی سیاسی: نەبوونی ستراتیژی نەتەوەیی (بەرژەوەندیی کورتخایەن)

بۆچی بەرنامەی شەفافیان نییە؟

بەرژەوەندیی مانەوە: زۆربەی پارتە کوردییەکان لە چوارچێوەی "بەرژەوەندیی مانەوەی حیزب"دا کار دەکەن، نەک "بنیاتنانی نەتەوە". ستراتیژی نەتەوەیی پێویستی بە قوربانیدان بە بەرژەوەندیی حیزبی هەیە، ئەمەش لای ئەوان هێڵی سوورە.

وابەستەیی هەرێمایەتی: پارچەپارچەیی کوردستان و دەستێوەردانی وڵاتانی داگیرکەر وایکردووە کە پارتەکان زۆرجار ببنە بەشێک لە ئەجێندای ئیقلیمی. شەفافییەت لە بەرنامەدا دەبێتە هۆی ئاشکرابوونی ئەم پەیوەندییانە، بۆیە لێڵبوونی بەرنامەکان جۆرێکە لە تاکتیکی سیاسی بۆ خۆدزینەوە لە بەرپرسیارێتی.

٤. دەرئەنجام: قەیرانی شوناس و دابەشبوونی نەتەوەیی

ئەم دۆخەی کە  باسم کرد، دەبێتە هۆی ئەوەی کە "مرۆڤی کورد" لە مرۆڤێکی "نەتەوەیی" و "نیشتمانی"یەوە، ببێتە مرۆڤێکی "حیزبی".

کاتێک حیزب دەبێتە نیشتمان، نیشتمان دەبێتە غەریبە.

لێرەوەیە کە دەبینین پرسی شوناس و کێشە چارەنووسسازەکان دەبنە قوربانیی ململانێی نێوان دوو یان سێ حیزب.

ڕێگەچارەکان (بۆچی و چۆن ئەم دۆخە بگۆڕدرێت؟)

١. جیاکردنەوەی کایەکان (Differentiation): پێویستە لە ڕێگەی فشارە مەدەنی و ڕۆشنبیرییەکانەوە، کایەی "نەتەوە" لە کایەی "حیزب" جیا بکرێتەوە. حیزب دەبێت تەنها وەک ئامرازێکی سیاسی بمێنێتەوە نەک وەک پیرۆزییەک.

٢. بنیاتنانی ناوەندی نەتەوەیی (National Center): دروستکردنی ئەنجومەن یان ناوەندێکی فکری و سیاسی کە دەرەوەی هەژموونی حیزبەکان بێت، تا بتوانێت پرسیارە جەوهەرییەکانی شوناس و داهاتوو بوروژێنێت.

٣. ریفۆرمی پەروەردەیی: گۆڕینی سیستەمی پەروەردە لە "شوێنکەوتوویی"یەوە بۆ "ڕەخنەگریی". تا تاکێکی ڕەخنەگر دروست نەبێت، حیزبەکان بەردەوام دەبن لە بەرهەمهێنانەوەی مریدەکان.

٤. بەهێزکردنی کۆمەڵگەی مەدەنی: ڕێکخراوەکانی دەرەوەی حیزب دەبێت کار لەسەر ئەوە بکەن کە "هاوڵاتیبوون" بکەنە بنەما، نەک "حیزبیبوون".

کورتەی قسە:

ئەم دۆخەی ئێستا نیشانەی "پەککەوتنی عەقڵی سیاسیی کوردییە". پارتەکان نەک هەر نەیانتوانیوە نەتەوە یەکبخەن، بەڵکو شوناسی نەتەوەییان لەناو شوناسی حیزبییدا وردوخاش کردووە. چارەسەر تەنها لە ڕێگەی "ڕاپەڕینێکی فکری" و "بنیاتنانی مۆدێلێکی نوێی سیاسی" دەبێت کە تێیدا نەتەوە لە سەرووی حیزبەوە بێت.

میترا: خوداوەندی چیاکانی زاگرۆس و ڕەنگدانەوەی لە ئایینە یەزدانییەکاندا

 

میترا: خوداوەندی چیاکانی زاگرۆس و ڕەنگدانەوەی لە ئایینە یەزدانییەکاندا

لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی-فەلسەفی لەسەر بەردەوامیی ئایینی مێهر لە کوردستان

پوختە:

ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ دۆزینەوەی شوێنپێی خوداوەند "میترا" (مێهر) لە ناو جەرگەی کولتووری ڕەسەنی چیاکانی زاگرۆس، بەتایبەت لە ناوچە کوردنشینەکاندا لە هەورامانەوە تا وان. میترا لە سەردەمی کۆندا هێمای "پەیمان"، "ڕووناکی"، "پارێزەری بەڵێن" و "خوداوەندی چیا بەرزەکان" بووە. گەرچی بەهۆی گۆڕانکارییە سیاسی و ئایینییەکانەوە ناوی میترا لە بیرەوەریی فەرمیی خەڵکدا سڕاوەتەوە، بەڵام جەژنەکان، زاراوەکان و فەلسەفەی ئایینە کوردییەکان (ئێزدی و یارسان) نیشاندەری ئەوەن کە میتراییزم وەک ڕۆحێکی زیندوو لە ژێر توێکڵی ئەم ئایینانەدا ماوەتەوە.

١. سەرەتا: خوداوەندی پەیمان و ڕووناکی

میترا کە لە ئاڤێستادا بە "میثرا" (raθMi) ناوی هاتووە، یەکێکە لە کۆنترین و کاریگەرترین خوداوەندە ئاریاییەکان. دەیڤید ئولانسی (Ulansey, 1991) ئاماژە بەوە دەکات کە میتراییزم وەک ئایینێکی نهێنی تەنانەت هەموو ئیمپراتۆریەتی ڕۆمی تەنیبووەوە. بەڵام جیاوازیی میترای زاگرۆس لەگەڵ میترای ڕۆم لەوەدایە کە لە زاگرۆسدا، میترا تەنیا خوداوەندێکی جەنگاوەر نییە، بەڵکو خوداوەندی "دادپەروەری" و "سروشت" و "چیا"یە. لە فەلسەفەی کوردیدا، ڕووناکی تەنیا دیاردەیەکی فیزیکی نییە، بەڵکو ڕەهەندێکی ئەخلاقی هەیە کە گرێدراوی "پەیمان"ە.

٢. میترا و چیا: نیشانەناسی لە جوگرافیای پیرۆزی کوردستان

لە زاگرۆسدا چیاکان تەنیا بەرزایی نین، بەڵکو "پەرستگا"ن. ناوچەگەلێکی وەک: شاخە شێمێران، چیای گارە، چیای ئاڵ، پیرەمەگروون و چیاکانی پیرمێران لە نزیک پاوە، هەڵگری نیشانەی میترایین.

ڕێوڕەسمی ڕۆژبڕ: لە هەندێک ناوچەی کوردستان، خەڵک بە کردنەوەی ئاگر لەسەر لوتکەی چیاکان، بە بێ ئەوەی بزانن، ڕێوڕەسمێکی میترایی دووبارە دەکەنەوە کە تێیدا پێشوازی لە "تیشکی یەکەمی خۆر" دەکرێت.

ئەفسانەی مەرییا پیر: لە هەورامان ئەفسانەیەک هەیە دەربارەی پیرێکی دانا کە لە لوتکەی چیاوە تاریکی بە ڕووناکی دەشکێنێت. ئەم وێنەیە ڕێک گوزارشتە لە "پەیکاری میترا لەگەڵ تاریکی".

٣. ڕەگەزە میتراییەکان لە ئایینی ئێزدی و یارساندا

پڕۆفیسۆر فیلیپ کراینبرۆک (Kreyenbroek, 1995) پێیوایە ئایینی ئێزدی و یارسان، پارێزەری زارەکی و کردەیی ئایینە کۆنەکانی زاگرۆسن.

چەمکی پەیمان: میترا واتە "پەیمان". لە ئایینی ئێزدی و یارساندا، "سۆز" و "پەیمان" بنەمای سەرەکین. خوداوەند لەم ئایینانەدا بە "سوڵتان" یان "مێهر"ێک دەبینرێت کە پارێزی ڕاستییە.

پیرۆزیی خۆر و ئاگر: ئێزدییەکان ڕوو دەکەنە خۆر (تاووس مەلەک) و نزا دەکەن. ئەمە نەک خۆرپەرستی، بەڵکو ڕێزگرتنە لەو "ڕووناکی"یەی کە میترا هێمای بووە. هەروەک "پیر"ێکی ئێزدی لە لالش دەڵێت: "ئێمە ئاگر ناپەرستین، بەڵکو پاسەوانی لێ دەکەین، چونکە ڕووناکی، پەیمانی خودایە لەگەڵ مرۆڤ."

٤. سڕینەوەی مێژوویی و گۆڕانی ناسنامە

دوای هاتنی ئیسلام، بەتایبەت لە سەردەمی عەباسییەکان و دواتر سەفەوییەکان، هەوڵێکی زۆر درا بۆ سڕینەوەی نیشانە میتراییەکان. لە مێژووی تەبەریدا (Tabari, Tarikh) زۆرجار شوێنکەوتوانی ئەم بیروباوەڕانە بە "زەندیق" ناو براون. هەروەها پرۆسەی تورکاندن لە باکووری زاگرۆس و عەرەباندن لە باشوور، وایکرد ناوی "میترا" وون بێت، بەڵام ڤلادیمیر مینۆرسکی (Minorsky, 1957) ئاماژە بەوە دەکات کە زمانی کوردی وەک قەڵایەک پارێزگاری لەم چەمکە کۆنانە کردووە.

٥. میترا لە ئاوێنەی زمان و فەرهەنگی کوردیدا

وشەگەلێکی زۆر لە کوردی (هەورامی، سۆرانی، کرمانجی)دا هەن کە ڕەگی میتراییان هەیە:

ڕۆژ (Roj): هێمای خۆر و ڕووناکی. تا ئێستاش کورد بە "ڕۆژ و نوور" سوێند دەخوات.

مێهر یان مەری: بە واتای عەشق و بەزەیی (ریشەی میترا).

کۆی ڕۆژان: ناوێکی پیرۆز لە نزیک سەردەشت کە واتای "چیای خۆرەکان" دەدات.

ئەنجامگیری: زیندووبوونەوەی مانا لە ژێر تیشکی مێژوودا

ناسینەوەی میترا تەنیا گەڕانەوە بۆ ڕابردوو نییە، بەڵکو دۆزینەوەی ئەو "دادپەروەری" و "پەیمان"ەیە کە مرۆڤی ئەمڕۆی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێویستی پێیەتی. میترا ئەو ڕووناکییەیە کە سوهرەوەردی (شێخی ئیشراق) لە فەلسەفەکەیدا بە دوایدا دەگەڕا و ئێستا لە نێو چراکانی لالشی نورانی و دەفتەرەکانی یارسانییەکاندا بە زیندوویی ماوەتەوە.

لێرەدا دیالۆگێکتان بۆ هەڵدەبژێرم لە رۆمانی (سایە نور)، بۆ ئەوەی باشتر بسەلمێندرێت کە رەگ و ریشەی میترا دەگەرێتەوە بۆ چیاکانی زاگرۆس وباکوری میزۆپۆتامیا.

دیالۆگی فەلسەفی: لە نێوان "هیوا"  گەنجێکی ئیزدی و "پیر ڕۆشنا" ، پیری لالەش لە رۆمانی سێبەری رووناکیدا...

 

هیوا: (بە سەر سوڕمانەوە سەیری تابلێتەکەی دەکات ، کاتێک بابەتێک سەبارەت بە میترائیسم دەخوێنەتەوە) پیر گیان... ئایا ئەم ڕووناکییەی ئێستا لێرە دەیبینین، هەمان ئەو ڕووناکییەیە کە میترا هەزاران ساڵ لەمەوبەر پاسەوانی لێ دەکرد؟ وەک بڵێی ئەم "ایزد"ە تەنیا ئەفسانە نییە، بەڵکو بیرەوەرییەکی زیندووە لە ناو ڕۆحی ئێمەی کورددا.

پیر ڕۆشنا: (بە زەردەخەنەیەکی ئارامەوە) ڕۆڵە، ئێمە لە لالش بە کاتژمێر بەخەبەر نایەین، بە ڕووناکی بەخەبەر دێین. ئێمە هێشتا نەزری "چرا" دەکەین نەک زێڕ. چونکە دەزانین "خۆر" یەکەم مامۆستای مرۆڤ بووە، نەک ئەو پاشایانەی بە شمشێر حوکمیان دەکرد.

هیوا: واتە دەتوانین بڵێین ئێزدیاتی، هەمان میتراییزمە ؟

پیر ڕۆشنا: نەک تەنیا درێژەپێدەریەتی، بەڵکو "هەناسەدان"یەتی لە ناو تاریکیدا. لە ئایینی میترادا، "قوربانیکردنی گا" ڕەمزێک بوو؛ واتە مرۆڤ دەبێت نەفسی تاریکی خۆی قوربانی بکات تا ڕووناکی لە ناخیدا لەدایک ببێتەوە. ئەوەی ئێمە لە "جەژنی خدرەزیندا" و "چراخانکردنی لالش"دا دەیکەین، هەمان ئەو گەڕانەیە بە دوای ڕووناکی ناخدا.

هیوا: بەڵام بۆچی لەم هەموو سەدەیەدا کەس باوەڕی نەکرد کە ئەمە کولتوورێکی ڕەسەنە؟ بۆچی هەموان دەیانەوێت ئێزدی و یارسان وەک ئایینێکی منزەوی و جیاواز نیشان بدەن؟

پیر ڕۆشنا: (بە دەنگێکی لەرزۆک و ڕوون) چونکە ڕووناکی کاتێک لە ناو تاریکیدا دەدرەوشێتەوە، یان دەبێت بیپەرستیت یان دەبێت بی سووتێنیت. وەک چۆن سوهرەوەردییان سووتاند، چونکە وتی: "من لە تبار و ڕەچەڵەکی خۆرم، ڕووناکی خزم و کەسی منە." لەو هەزاران ساڵەی زمانمان بڕا و جەژنەکانمان قەدەغە کرا، ئێمە لە ژێر پێستی ئەم دنیایەدا، ئایینی "مێهر"مان پاراست؛ لە ناو مەقامەکانی تەمبووردا، لە ناو تیشکی چراکانی لالشدا، و لە ناو سۆزی ئەو پەیمانەی کە کورد هەرگیز نایبچڕێنێت.

سەرچاوە ئەکادیمییەکان:

Ulansey, D. (1991). The Origins of the Mithraic Mysteries. Oxford University Press.

Kreyenbroek, P. G. (1995). Yezidism: Its Background, Observances and Textual Tradition. E. J. Brill.

Minorsky, V. (1957). "Kurds and the Persian Language". BSOAS.

Boyce, M. (1979). Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices.

طبری، محمد بن جریر. تاریخ الرسل و الملوک

ناسنامەی کورد لە نێوان وەهمی "ڕەگەزی ئاری" و ڕاستیی "شارستانییەتی زاگرۆس"

 

ناسنامەی کورد لە نێوان وەهمی "ڕەگەزی ئاری" و ڕاستیی "شارستانییەتی زاگرۆس"

پێشەکی

بۆ ماوەی پتر لە سەدەیەک، مێژوونووسیی ڕۆژهەڵاتناسی و پاشان ناسیۆنالیزمی ناوچەکە، کوردیان وەک لقێک لە "ڕەگەزی ئاری" ناساندووە. ئەم پۆلێنکردنە زیاتر لەوەی لەسەر بنەمای زانستی بێت، لەسەر بنەمایەکی زمانەوانی و ئایدیۆلۆژی چنراوە. بەپێی تیۆرییەکانی کریستۆفەر ئێم. هەتن لە کتێبی The Peoples That Never Were، چەمکی ئاریایی هەرگیز ئاماژە نەبووە بۆ یەکەیەکی بایۆلۆژی یان نەژادی، بەڵکو سیفەتێکی ئایینی و کولتووری بووە. ئەم توێژینەوەیە هەوڵدەدات بیسەلمێنێت کە پەیوەندیی کورد بەو میراتەوە، پەیوەندییەکی "باوەڕی" و "کولتورییە" نەک "ڕەگەزی"، و ڕەسەنایەتیی بایۆلۆژیی کورد بۆ دانیشتووانە ڕەسەنەکانی زاگرۆس دەگەڕێتەوە.

١. پوچەڵکردنەوەی ئەفسانەی ئاریایی وەک ڕەگەز

کریستۆفەر هەتن بە ڕوونی دەڵێت کە "ئاریایی" تەنیا داهێنراوێکی زمانەوانی بوو کە پاشان کرایە "ڕەگەز". لە دەقە ڤیدییەکانی هیند و ئاڤێستای ئێرانیدا، وشەی (Arya) بە واتای "بەڕێز" یان "نەجیبزادە" هاتووە. ئەمە ناسنامەیەک بووە بۆ ئەو کەسانەی کە پابەندی سیستەمێکی ئایینی (وەک وێداکان) بوون.

کەواتە، کاتێک کورد یان هەر گەلێکی تر بە "ئاریایی" ناودەبرێن، ئەمە بەو مانایە نییە کە لە شوێنێکی ترەوە کۆچیان کردووە بۆ ئەم خاکە، بەڵکو بەو مانایەیە کە لە قۆناغێکی مێژووییدا بوونەتە هەڵگری ئەو "باوەڕ و زمانە" کە بە ئاریایی ناسراوە.

٢. بەراوردی ئایینە کوردستانییەکان و وێدا هیندییەکان

ئەو لێکچوونەی کە لە نێوان ئایینە دێرینەکانی کورد وەک (ئێزدیاتی، یارسان و مێهری) لەگەڵ ئایینە ڤیدییەکانی هیندستان دەبینرێت، بەڵگەی "هاوڕەگەزی" نییە، بەڵکو بەڵگەی "هاوکولتوریی" و یەک سەرچاوەیی باوەڕە ئیندۆ-زاگرۆسییەکانە.

• میهرپەرستی و وێداکان: لە ئایینی ئێزدی و یارساندا، "ڕووناکی" و "خۆر" پیرۆزییەکی باڵایان هەیە، کە ئەمە ڕێک لەگەڵ خودای (میهرا/میترای) ڤیدییەکاندا یەکدەگرێتەوە.
• دۆنادۆن (گواستنەوەی ڕۆح): باوەڕی یارسان و ئێزدی بە گۆڕینی بەرگی ڕۆح (Metempsychosis)، لێکچوونێکی قووڵی لەگەڵ چەمکی (Samsara) لە فەلسەفەی هیندیدا هەیە.
• پیرۆزیی سروشت: پاراستنی چوار توخمەکە (ئاو، ئاگر، خاک، هەوا) لە ئایینە کوردییەکاندا، ڕەگێکی هاوبەشی لەگەڵ ڕێوڕەسمە هەرە کۆنەکانی وێداکاندا هەیە.
  ئەم لێکچوونانە نیشان دەدەن کە کورد "باوەڕمەندێکی دێرینی" ئەو قوتابخانە ڕۆحییە بووە، نەک ئەوەی لە ڕووی نەژادییەوە لە دەرەوەی زاگرۆسەوە هاتبیێت.

٣. ڕەسەنایەتیی زاگرۆسی: بەڵگە ئارکۆلۆژییەکان

بە پێچەوانەی تیۆریی "کۆچی ئاریاییەکان"، بەڵگە نوێیەکانی زانستی شوێنەوارناسی و جێنێتیک دەیسەلمێنن کە کورد "زاگرۆسییەکی ڕەسەنە" (Autochthonous).

• ئەشکەوتی شانەدەر: دۆزینەوەی ئێسکی مرۆڤی نیاندەرتاڵ و پاشان مرۆڤی ژیر (Sapiens) لە شانەدەر، بەردەوامیی ژیان لەم خاکەدا بۆ زیاتر لە ٦٠ هەزار ساڵ دەسەلمێنێت. کورد پاشماوەی ئەو مرۆڤە دێرینانەیە کە لەم ژینگەیەدا پەرەیان سەندووە.
• گرێ مرازا : ئەم ناوچە شوێنەوارییە لە باکووری کوردستان (کە کۆنترین پەرستگەی جیهانە)، دەیسەلمێنێت کە دانیشتووانی ڕەسەنی زاگرۆس و باکووری میزۆپۆتامیا، ١٢ هەزار ساڵ پێش ئێستا خاوەنی ئایین و شارستانییەتی پێشکەوتوو بوون، زۆر پێش ئەوەی چەمکێک بە ناوی "ئاریایی" لە مێژوودا دەربکەوێت.
• شۆڕشی کشتوکاڵی: کورد نەوەی ئەو "جوتیارە زاگرۆسییانەیە" کە بۆ یەکەمجار گەنم و ئاژەڵیان ماڵی کردووە. ئەمە ناسنامەیەکی جێگیرە و بە هیچ کۆچێکی دەرەکی ناگۆڕدرێت.

 دەرئەنجام

پێویستە تێڕوانینی "نەژادی ئاری" لە فیکری کوردیدا کۆتایی پێ بهێنرێت. کورد نەژادێکی کۆچەریی "ئاری" نییە، بەڵکو گەلێکی ڕەسەنی زاگرۆسییە. ئەوەی کورد بە ئاریاییەکانەوە دەبەستێتەوە، تەنها "زمان" و "کۆمەڵە باوەڕێکی ئایینی هاوبەشە" کە لە سەردەمە کۆنەکاندا لە ناوچەی زاگرۆس بەسەر ئەم ناوچانەی دەور و بەریدا بڵاوبووەتەوە.

وەک چۆن کریستۆفەر هەتن دەڵێت، گەلانی ئاریایی "هەرگیز بوونیان نەبووە" وەک یەکەیەکی ڕەگەزی، کەواتە گەڕان بەدوای ڕەگی کورد لە ناو وەهمێکی وەهادا، پشتگوێخستنی ڕەسەنایەتیی ١٠ هەزار ساڵەی زاگرۆس و شانەدەر و گرێ مرازایە. کورد خاوەنی خاک و ناسنامەی خۆیەتی و پێویستی بە ناسنامەیەکی خوازراوی دەرەکی نییە.

---

سەرچاوەکان:

1.    Hutton, Christopher M. The Peoples That Never Were: A Critique of Ethno-Nationalism.

2.    جەمال ڕەشید ئەحمەد، لێکۆڵینەوەیەک لەسەر کورد و بنەچەیان.

3.    بەڵگەنامەکانی کنە و پشکنینی شانەدەر و گۆبەکلی تێپە