دۆخی شوناسی زەوتکراو: لە شارستانیەتی زاگرۆسەوە بۆ
کۆیلایەتیی میتافیزیکی
کورتەی لێکۆڵینەوە
ئەم توێژینەوەیە هەوڵێکە بۆ ڕانانی پرۆسەی دابڕانی
مرۆڤی کورد لە ڕەگ و ڕیشە شارستانییەکانی و کەوتنی بە ناو جەمسەرە کلتوورییەکانی
دەوروبەردا. لێرەدا جەخت لەسەر ئەو وەرچەرخانە مێژووییە دەکرێتەوە کە بە ڕووخانی
ئیمپراتۆریەتی ساسانی دەستی پێ کرد و تێیدا چەمکی "وەحی" و
"پیرۆزیی ئاسمانی" وەک ئامرازێکی سیاسی و دەروونی بۆ داگیرکردنی ڕۆحی و
فیکریی نەتەوەی کورد بەکار هات. توێژینەوەکە دەیسەلمێنێت کە چۆن میراتی
شارستانییەتە دێرینەکانی زاگرۆس (میتانی، ئیلامی، سومەری و میدی) لەلایەن نەتەوە
سەردەستەکانی ناوچەکە و ڕۆژئاواوە دابەش کراوە، و کورد وەک بکەرێکی مێژوویی لە
"خاچ" دراوە.
١.
پێشەکی: زاگرۆس وەک چەقی مێژووی شارستانی
مێژووی میزۆپۆتامیا و زاگرۆس، بێشک مێژوویەکە کە لەسەر دەستی باپیرانی کورد (لۆلۆیی، گوتی، میتانی، سومری،ئیلامی و میدییەکان) بونیاد نراوە. ئەم شارستانییەتانە نەک تەنها لە ڕووی تەکنیکی و کشتوکاڵییەوە، بەڵکو لە ڕووی فەلسەفەی حوکمڕانی و یاساوە پێشەنگی جیهان بوون. بەڵام کێشە گەورەکە لەوێوە دەست پێ دەکات کە ئەم مێژووە لە ڕەگ و ڕیشە ڕەسەنەکەی دابڕێنرا و درا بە نەتەوەکانی تر.
٢.
ئیمپراتۆریەتی ساسانی: کۆتا قەڵای
ناسنامەی کوردی
ساسانییەکان کە پایتەختەکانیان (تیسفۆن/بەغدا و
کرماشان) لە دڵی جوگرافیای کوردیدا بوو، نوێنەرایەتیی لوتکەی دەسەڵاتی سیاسی و
کلتووریی ناوچەکە بوون. ڕووخانی ساسانییەکان لە بەردەم پەلاماری عەرەبدا، تەنها
گۆڕانکارییەکی سیاسی نەبوو، بەڵکو "کەوتنی گەورەی ناسنامە" بوو. لێرەوە
کورد لە "بکەرێکی شارستانی" بوو بە "بەرکارێکی کلتووری".
٣.
قورئان وەک "دەقی مرۆیی بە زمانی
خوداوەند"
لە تێڕوانینێکی ڕەخنەگرانەدا، قورئان دەکرێت وەک
شاکارێکی زمانی و ئەدەبی ببینرێت کە بە زمانی "وەحی" داڕێژراوە بۆ ئەوەی
شەرعیەتێکی ڕەها بە پەیامەکەی ببەخشێت. لێرەدا زمان ڕۆڵێکی سیاسی دەبینێت؛ کاتێک
عەرەبی دەکرێتە زمانی "خواوەند"، ئەمە جۆرێک لە "کۆیلایەتیی ڕۆحی" (Spiritual Enslavement) دروست
دەکات.
مرۆڤی کورد بە قبوڵکردنی ئەم دەقە وەک
"وتەی پیرۆزی خودا"، ناچار بوو:
- پاشخانە
مێژووییە دەوڵەمەندەکەی خۆی بە "جەهلیەت" و "بتپەرستی"
بزانێت.
- زمانەکەی
خۆی لە ئاستی زمانی پیرۆزدا بە نزمتر ببینێت.
- عەقڵی خۆی
تەسلیمی دەقێک بکات کە لە بنەڕەتدا بۆ ڕێکخستنی ژیانی هۆزە عەرەبەکان
داڕێژرابوو.
ئەمە ئەو "ترس و پیرۆزییە" بوو
کە وای کرد ڕۆحی کورد ببێتە دیلی دەقێک کە لە ڕواڵەتدا ئاسمانییە، بەڵام لە
ناوەڕۆکدا هەڵگری هەژموونی کلتووریی نەتەوەیەکی ترە.
٤.
هەتیوکەوتنی مێژوویی و دابەشکردنی
میراتەکە
دوای ڕووخانی ساسانییەکان، مێژووی کورد لە سێ
لایەنەوە "تاڵان" کرا:
1.
عەرەب: جوگرافیا
و شارستانییەتی میزۆپۆتامیای بۆ خۆی برد و ڕەنگێکی "ئیسلامی-عەرەبی" پێ
بەخشی.
2.
فارس: میراتی
ساسانی و ئەدەبیات و کلتووری دێرینی بۆ خۆی پاوانی کرد و کوردی کردە پەراوێزێکی بێ
ناسنامە.
3.
تورک: دواتر
هات و لەژێر ناوی "پارێزەری ئیسلام" خاکی کوردستانی کردە مەیدانی جەنگ و
سڕینەوەی نەتەوەیی.
4.
ڕۆژئاوا
(یۆنان-چەقی): ڕۆژئاوا
بۆ ئەوەی پێشەنگیی خۆی بپارێزێت، شارستانییەتی جیهانی لە یۆناندا کۆکردەوە و هەموو
دەستکەوتە زاگرۆسییەکانی وەک میراتی عەرەب یان فارس یان وەک شتێکی پەراوێزی
ناساند، چونکە نەتەوەی کورد خاوەنی "دەوڵەت" نەبوو تا بەرگری لە
مێژووەکەی بکات.
٥.
جوگرافیای لەخاچدراو و ڕۆحی بەکۆیلەکراو
ئێستا کورد نەک هەر لە ڕووی جوگرافییەوە پارچەپارچە
کراوە، بەڵکو لە ڕووی ڕۆحییەوەش لە ژێر "چەپۆکی پیرۆزییەکی دروستکراو"
دایە. ئەو ترسەی کە لە ڕێگەی ئایینەوە چێنراوە، وای کردووە کورد نەوێرێت بگەڕێتەوە
سەر ڕەسەنایەتییە مرۆییەکەی خۆی. دابڕینی کورد لە شارستانییەتە دێرینەکانی (سومەر
و میدیا)، گەورەترین جۆری "ژینۆسایدی کلتووری"یە کە مێژوو بەخۆیەوە
بینیویەتی.
دەرەنجام:
بۆ ئەوەی کورد لەم "هەتیوییە مێژووییە"
ڕزگاری بێت، پێویستی بە "ڕاپەڕینێکی فیکری" هەیە. پێویستە قورئان و دەقە
پیرۆزەکان لە قاڵبی "ئاسمانی" بهێنرێنە دەرەوە و وەک بەرهەمێکی مرۆیی و
مێژوویی بخوێنرێنەوە. تەنها کاتێک مرۆڤی کورد دەتوانێت "ڕۆحی" خۆی ئازاد
بکات، کە تێبگات شارستانییەت لە کوێوە دەستی پێ کردووە و کێ بووە ئەو لایەنەی کە
بە ناوی "خودا"وە مێژووەکەی لێ زەوت کردووە. گەڕانەوە بۆ "فەلسەفەی
زاگرۆس" تەنها ڕێگەیە بۆ بونیادنانەوەی کەرامەتی تاکی کورد، دەوڵەت و ناسنامەی نەتەوەیی.
سەرچاوەکان :
- لێکۆڵینەوەکانی
مێژووی دێرینی میزۆپۆتامیا.
- تێڕوانینە
ڕەخنەییەکانی فەلسەفەی ئایین.
- کتێبی
مێژووی ئیمپراتۆریەتی ساسانی.
- سەرچاوە
مێژووییەکانی سەردەمی فتوحاتەکان.
