پێگەی ژن لە نێوان کلتوری کوردی و فۆرمالیزمی شەریعەتدا

 

پەرادۆکسی بوون و یاسا: پێگەی ژن لە نێوان کلتوری کوردی و فۆرمالیزمی شەریعەتدا

پێشەکی: ململانێی دوو جیهانبینی

پرسی ژن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تەنها پرسێکی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکو کێشەیەکی قووڵی ئەنتۆلۆژی و فەلسەفییە. لە لایەکەوە، کلتوری کوردی و ئایینە دێرینەکانی (وەک ئێزیدی، یارسان و زەردەشتی) ژن وەک "هێزێکی بەرهەمهێنەر و هاوبەشێکی بوونی" دەبینن، لە لایەکی دیکەشەوە فۆرمە سیاسی و دەقئاوێزەکانی شەریعەت (کە لە ئەفغانستان و ئێراندا چەسپاون) ژن وەک "پاشکۆیەکی بایۆلۆژی و یاسایی" پێناسە دەکەن. ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات نیشانی بدات بۆچی مۆدێلی "ئیسلامی سیاسی" لە کوردستاندا نەیتوانیوە ببێتە جێگرەوەی کلتوری نەتەوەیی.

١. ژن لە ئایینە کوردییەکاندا: لە خوداوەندەوە بۆ هاوشان

بە پێچەوانەی زۆرێک لەو سیستەمە یاساییانەی کە ژن بە "نیوەی پیاو" یان "کاڵایەکی پارێزراو" دەبینن، لە ئایینە دێرینەکانی کورددا، رەگەزی مێینە پیرۆزییەکی میتافیزیکی هەیە. لە یارسان و ئێزیدایەتیدا، ژن دەتوانێت بگاتە پلەی باڵای ڕوحی. ئەم پاشخانە کلتورییە وای کردووە کە کوردی موسڵمانیش، لە قووڵایی دەروونیدا، نەتوانێت بە تەواوی تەسلیمی ئەو دەقە شەریعەتییانە بێت کە سووکایەتی بە کەرامەتی ژن دەکەن. لێرەوەیە کە "ئیسلامی کوردی" هەمیشە جۆرێک لە "سیومانیزم"ی تێدا بووە کە ڕێگەی نەداوە ژن بە تەواوی لە کایەی گشتی پەراوێز بخرێت.

٢. ڕەخنەیەکی فەلسەفی لە شەریعەتی تالیبانی و سەلەفی

ئەو شەرعەی کە تالیبان و سیستمە تیوکراسییەکان بانگەشەی بۆ دەکەن، لەسەر بنەمای "باڵادەستی نێرینە" (Patriarchy) و "بەکاڵاکردنی مێینە" بونیاد نراوە. کاتێک شەریعەت باس لە "نوقسانی عەقڵ" یان "سەروەری پیاو" دەکات، لە ڕاستیدا ژن لە "سۆژە"یەکەی ئازادەوە دەگۆڕێت بۆ "ئۆبژە" (کاڵا).

•      فرەژنی وەک توندوتیژی ڕەمزی: لە ڕوانگەی فەلسەفەی دادپەروەرییەوە، فرەژنی تەنها کێشەیەکی خێزانی نییە، بەڵکو داڕماندنی چەمکی "شکۆ"یە. کاتێک پیاو مافی ئەوەی هەبێت ژن وەک مۆبایل یان هەر کاڵایەکی دیکە "نوێ" بکاتەوە یان لەسەری دابنێت، ئەمە کوشتنی کەسایەتی مەعنەوی ژنە.

•      زیندانی ماڵ و سڕینەوەی ناسنامە: بەکارهێنانی دەقی (وقرن في بيوتكن) بۆ شەرعیەتدان بە زیندانیکردنی ژن، دژایەتییەکی ڕاشکاوە لەگەڵ مافە گەردوونییەکانی مرۆڤ. مرۆڤی هاوچەرخ ناتوانێت قبووڵی بکات کە سیستمێکی یاسایی ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر بڕیار لەسەر جۆری پۆشاک، جوڵە و تەنانەت غوددە و بایۆلۆژیای جەستەی بدات.

٣. ئیسلامی سیاسی و بێدەنگی دەنگدەر لە کوردستان

یەکێک لە دیارترین خاڵەکانی هوشیاریی گەلی کوردستان، شکستی پارتە ئیسلامییە توندڕەوەکانە لە هەڵبژاردنەکاندا. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە کۆمەڵگەی کوردی، سەرەڕای پابەندییە ئایینییە شەخسییەکانی، "عەقڵانیەتێکی سیاسی" هەیە کە دەزانێت جێبەجێکردنی شەریعەت بە مۆدێلی تالیبان، واتە گەڕانەوە بۆ چاخی بەردین.

کوردستان لە ڕێگەی ئەزموونی حوکمڕانییەوە تێگەیشتووە کە پێشکەوتن بەبێ ئامادەیی ژن مەحاڵە. نموونەی ئەو ژنە سەرکردانەی کە لە جیهاندا درەوشاونەتەوە، وەڵامێکی زانستییە بۆ ئەو بیرکردنەوە چەقبەستووانەی کە ژن بە "نیو عەقڵ" دادەنێن.

٤. ڕیفۆرمی ئایینی یان سیکۆلاریزم؟

وەک چۆن لە وڵاتێکی وەک تونسدا هەنگاوی بوێرانە بۆ یەکسانی میرات و قەدەغەکردنی فرەژنی نرا، کوردستان پێویستی بە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە یاساکانی باری کەسیدا هەیە. ناتوانرێت چیتر بەو پاساوەی کە "پێشتر لە سەردەمی جاهیلیەتدا ستەم زیاتر بووە"، ڕەوایی بدرێت بە ستەمەکانی ئێستا. مافی مرۆڤ پێوەرێکی جێگیرە و ناکرێت بە "دەقی ئاسمانی" کە لە کاتی و شوێنێکی دیاریکراودا هاتووە، سنووردار بکرێت.

کۆتایی و ئەنجام

پێگەی ژن لە کوردستاندا تەنها بە یەکسانی یاسایی ناچەسپێت، بەڵکو پێویستی بە پاراستنی ئەو "کولتورە نەتەوەییە" هەیە کە ژنی وەک "شێر" و هاوبەشی ژیان بینیوە، نەک وەک "سەبی" و کۆیلەی سێکسی. ئەو سیستمە شەرعییەی کە تالیبان و هاوبیرەکانی لە کوردستان دەیانەوێت بێ سڵەمینەوە بیسەپێنن، تەنها هەوڵێکە بۆ گەڕاندنەوەی مێژوو بۆ دواوە. بەڵام هوشیاریی سیاسی و مێژوویی کورد، ڕێگرێکی پتەوە لەبەردەم ئەو جیهانبینییەی کە دەیەوێت بەناوی پیرۆزییەوە، نیوەی کۆمەڵگە ئیفلیج بکات.

________________________________________

سەرچاوە و ئاماژە فەلسەفییەکان:

•      تیۆرییەکانی "ئێما نۆسەر" سەبارەت بە پێگەی ژن لە کلتورە ئیندۆ-ئۆروپییەکاندا.

•      توێژینەوەکانی سەنتەرە زانستییەکانی تونس سەبارەت بە ڕیفۆرمی ئایینی.

•      شیکارییەکانی فەلسەفەی ماف (Philosophy of Law) لە تێپەڕاندنی یاسا سروشتییە کۆنەکان بۆ یاسای مەدەنی هاوچەرخ.

 

فەلسەفەی نکوڵیکردن و ئیرادەی ڕەسەنایەتی: خوێندنەوەیەک بۆ ڕقی سیستماتیکی داگیرکەران دژ بە کورد

فەلسەفەی نکوڵیکردن و ئیرادەی ڕەسەنایەیی: خوێندنەوەیەک بۆ ڕقی سیستماتیکی

 داگیرکەران دژ بە کورد

پێشەکی: بوونناسیی کورد وەک هەقیقەتێکی مێژوویی

کێشەی داگیرکەرانی کوردستان لەگەڵ گەلی کورد، تەنها ململانێیەکی سیاسی لەسەر جوگرافیا نییە، بەڵکو ململانێیەکە لە نێوان "ڕەسەنایەتی" و "داگیرکاری". کاتێک مێژوو دەخوێنینەوە، دەبینین شارستانییەت لە میزۆپۆتامیا و لە داوێنی چیاکانی زاگرۆس و تۆرۆسەوە چەکەرەی کردووە. کورد وەک میراتگری ئەم خاکە، خاوەن مێژوویەکە کە زۆر لە مێژووی نەتەوە داگیرکەرەکان کۆنترە.

ئەگەر مێژووی فارس ٢٥٠٠ ساڵ بێت، و مێژووی هاتنی تورکەکان بۆ ناوچەکە نەگاتە ٩٠٠ ساڵ، و عەرەبیش لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئایین نزیکەی ١٢٠٠ ساڵ بێت کە هاتوونەتە ئەم ناوچەیە، ئەوا کورد لێرە بووە؛ ئەو ڕەگەیە کە شارستانییەتی کشتوکاڵ و نیشتەجێبوونی لێ دروست بوو. ئەم جیاوازییە مێژووییە وای کردووە کە داگیرکەر لە ڕووی دەروونییەوە تووشی "گرێی ناتەواوی" بێت و هەوڵ بدات لە ڕێگەی جینۆسایدی فیزیکی و کلتورییەوە، خاوەنماڵ بسڕێتەوە تا شەرعییەت بۆ بوونی خۆی دروست بکات.

یەکەم: سۆسیۆلۆژیای ڕق و دی ئێن ئەی داگیرکەر

ئەو ڕقەی داگیرکەرانی کوردستان دژ بە گەلی ئێمە هەیانە، گەیشتۆتە ئاستێک کە دەتوانین بڵێین بووەتە بەشێک لە "دی ئێن ئەی" سیاسی و کلتورییان. ئەوان لەسەر خاکی کوردان وڵاتی خۆیان بنیات ناوە، بۆیە هەر جووڵەیەکی کورد بۆ ئازادی، وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر بنەماکانی دەوڵەتداریی خۆیان دەبینن. ئەم ڕقە تەنها ڕقێکی کاتی نییە، بەڵکو سیستمێکە لە پەروەردە، میدیا و ئایینەوە وایان کردووە کە نەوەکانیان هەمیشە کورد وەک "ئەویتر"ی مەترسیدار ببینن.

دووەم: ئاشتیخوازیی کورد و ناپاکیی داگیرکەر

مێژوو گەواهیی ئەوە دەدات کە کورد ئاشتیخوازترین گەلی ناوچەکەیە. ئێمە هەرگیز نەچووین بۆ داگیرکردنی خاکی هیچ نەتەوەیەک، بەڵکو هەمیشە لە بەرگریدا بووین. پارادۆکسە گەورەکە لێرەدایە: هەموو ڕێبەرانی گەلی کورد کاتێک تیرۆر کراون کە لە سەر مێزی گفتوگۆ و دانوستان بوون بۆ ئاشتی. ئەمە دەیسەلمێنێت کە داگیرکەر بڕوای بە پێکەوەژیان نییە؛ لای ئەوان دانوستان تەنها فێڵێکی تاکتیکییە بۆ سڕینەوەی جەستەیی سەرکردەکانمان.

سێیەم: وەرچەرخانی دیجیتاڵی و یەکگرتوویی نەتەوەیی

بۆ ماوەی دەیان ساڵ، داگیرکەران لە ڕێگەی پرۆگرامەکانی خوێندن و سانسۆرەوە هەوڵیان دا کورد لە یەکتر داببڕن. ئێمە ٥٠ ساڵ پێش ئێستا نەماندەزانی پارچەکانی تری کوردستان هەن، چونکە لە کتێبەکانماندا ناویان قەدەغە بوو. بەڵام ئەمڕۆ، لە سەردەمی جیهانگیری و تۆرە کۆمەڵایەتییەکاندا، کوردستان بووەتە یەک ماڵی گەورە. ئەمڕۆ گەنجی کورد لە ئامەد، مەهاباد، قامیشلۆ و هەولێر، بە یەک هەست و یەک شوناس دەژین. ئەم یەکگرتووییە نوێیە، گەورەترین شکستی فەلسەفەی داگیرکارییە.

چوارەم: قەیرانی سەرکردایەتی و ئیرادەی مێژوویی

لە کاتێکدا نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دووبارە دەکێشرێتەوە، ئێمە لەبەردەم هەلێکی مێژووییداین. ناوەندەکانی بڕیار لە جیهان سەیری ئامادەیی و ئیرادەی گەلان دەکەن. جێگەی داخی قووڵە کە زۆربەی پارتە سیاسییەکان و سەرکردەکانی ئێستا، کە تەنها هەلومەرجی کات و شوێن کردوونی بە ڕێبەر نەک ئیرادەی ڕاستەقینەی خەڵک، زۆر شەرمنانە لەگەڵ داگیرکەر مامەڵە دەکەن. ئەوان نەک هەلی مێژوویی دروست ناکەن، بەڵکو شەرمیشیانە داوای سەربەخۆیی بکەن.

لەم نێوەندەدا، تەنها "سەرۆک مەسعوود بارزانی" وەک دەنگێکی بوێر و خاوەن ئیرادە توانیویەتی ئەم تابۆیە بشکێنێت و ڕاستەوخۆ داوای مافی چارەی خۆنووسین بکات. سەربەخۆیی پێشکەشی کەس ناکرێت، بەڵکو دەبێت بە ئیرادە و یەکگرتوویی وەربگیرێت.

کۆتایی: گەڕانەوەی کەرامەت

تەنها ڕێگە بۆ گەڕانەوەی شکۆ و کەرامەتی نەتەوەیی ئێمە، یەکگرتوویی و سەربەخۆییە. داگیرکەرانی کوردستان نیشانیان داوە کە لە فەلسەفەی ئەواندا جێگەیەک بۆ "کوردی خاوەن ماف" نییە. بۆیە، پشتبەستن بە ئیرادەی ناوخۆیی و تێپەڕاندنی شەرمنیی سیاسی، تاکە دەروازەیە بۆ ئەوەی کورد لەم نەخشە نوێیەی جیهاندا، وەک نەتەوەیەکی خاوەن شکۆ جێگەی خۆی بکاتەوە. ئێمە خاوەنی خاک و مێژووین، ئێستا کاتی ئەوەیە ببینە خاوەنی بڕیاری خۆشمان.

ئایین لە نێوان جەوهەری مرۆڤبوون و کۆیلایەتیی سوڵتەدا

 

ئایین لە نێوان جەوهەری مرۆڤبوون و کۆیلایەتیی سوڵتەدا

پێشەکی: ئایین وەک ئامراز یان وەک ئامانج؟

ئایین لە بنەڕەتدا بۆ ئەوە هاتبوو کە مرۆڤ لە "خودپەرستیی تەسک" ڕزگار بکات و بەرەو ئاسۆیەکی فراوانتری ڕەوشت و ویژدان بیبات. بەڵام کاتێک ئایین دەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤ دەستبەرداری ویژدانی بێت، کاتێک دەبێتە پەردەیەک کە مرۆڤ ڕاستییەکان و زوڵم و زۆر نەبینێت، لێرەدا ئایین مانای خۆی لەدەست دەدات. ئەگەر ئایین مرۆڤ نەگەیەنێتە پلەی "مرۆڤبوون"، ئەوا نەک هەر وازهێنان لێی پێویستە، بەڵکو دەبێت وەک کۆت و زنجیرێک سەیر بکرێت کە پێویستە تێکبشکێنرێت.

کۆیلایەتیی پاداشت و سزا: مردنی ویژدان

زۆرینەی ئەوانەی خۆیان بە ئاییندار دەزانن، لە ڕاستیدا لە بازنەیەکی ترس و تەماعدا دەخولێنەوە. ئەوان نەک لەبەر جوانیی چاکە، بەڵکو لەبەر "پاداشت" و لە ترسی "سزا" ڕوو لە ئایین دەکەن. ئەم جۆرە لە ئیمان، مرۆڤ دەکاتە "کۆیلەیەکی ئایینی" نەک "مرۆڤێکی ڕووحی". کاتێک مرۆڤ تەنیا بۆ ڕزگارکردنی پێستی خۆی لە ئاگرێک کە بڕوای پێیەتی، چاو لە ئاست چەوسانەوە و بێدادی دەپۆشێت، ئەو کەسە جەوهەری مرۆڤبوونی دۆڕاندووە. ویژدان کە دەنگی خودایە لە ناوەوەی مرۆڤدا، لەژێر قورسایی تێکستە دەستکاریکراوەکان و بەرژەوەندیی سوڵتەکاندا دەخنکێنرێت.

توێڵکی سوڵتە و کاکڵی ئیمان

مێژووی ئایینی ئیسلام، بە تایبەت دوای تێکەڵبوونی بە دەسەڵات و "سوڵتە"، تووشی گۆڕانکارییەکی مەترسیدار بوو. دەسەڵاتدارانی ئیسلامی بۆ پاراستنی کورسییەکانیان، توێڵکێکی ئەستوور و ڕەشیان بە دەوری کاکڵی ئیماندا دروست کرد. ئەم توێڵکە بریتییە لەو تەفسیرە سیاسییەی کە مرۆڤ دەکاتە نۆکەر و جەنگاوەری دەسەڵاتدار، نەک گەڕۆک بەدوای حەقیقەتدا. ئەم پەردە ڕەشە ڕێگری لەوە دەکات کە ڕووناکی نێو دڵ بگاتە دەوروبەر. مرۆڤێک کە ئەم پەردەیە بەسەر چاویدا هاتبێت، دەتوانێت بە ناوی ئایینەوە بکوژێت، تاڵان بکات و سوجدە بۆ دیکتاتۆر ببات، تەنیا لەبەر ئەوەی وایان تێگەیاندووە کە "ئەمە خواستی ئایینە".

بێدەنگیی جیهانی ئیسلامی و جێنۆسایدی کورد

لێرەوە دەگەینە گەورەترین پارادۆکس: وڵاتانی ئیسلامی و ئەو وڵاتانەی کوردستانیان داگیر کردووە، هەموو ڕۆژێک بە ناوی ئایینەوە بانگەشەی "برایەتی" و "دادپەروەری" دەکەن، کەچی لە ئاست جێنۆسایدی کلتووری و فیزیکیی نەتەوەی کورددا بێدەنگن. بۆچی؟ چونکە ئایینی ئەوان لە "کاکڵ"ەوە بووەتە "بەرژەوەندی". ئەوان ویژدانی خۆیان و جیهانیشیان بە پارە و نەوت کڕیوە. ئایین بۆ ئەوان بووەتە ئامرازێکی سیاسی بۆ شەرعییەت دان بە داگیرکاری و سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیەکی تر. مرۆڤێک یان دەوڵەتێک کە بە ناوی ئایینەوە چاو لە ئاست زوڵمێکی گەورەی وەک چەوسانەوەی کورد دەنووقێنێت، نە مرۆڤە و نە ئاییندار؛ ئەو تەنیا بازرگانێکی سیاسییە کە ئایین وەک دەمامک بەکاردەهێنێت.

بەرەو ڕزگاری: سەربەخۆیی وەک فەریزەیەکی ویژدانی

ئەگەر ئایین نەتوانێت بەرگری لە مافی نەتەوەیەکی چەوساوە بکات، ئەوا ئەو ئایینە بۆ کورد "بێگانەیە". تەنیا ڕێگەی ڕزگاریی کورد، گەڕانەوەیە بۆ "ویژدانی نەتەوەیی" و بڕوابوون بە "بەرخۆدان". ڕزگاریی ڕاستەقینە لەو کاتەوە دەست پێدەکات کە تاکی کورد ئەو پەردە ڕەشە بدرێنێت کە داگیرکەران بە ناوی ئایینەوە بەسەر مێشکیدا هێناویانە.

سەربەخۆیی تەنیا پڕۆژەیەکی سیاسی نییە، بەڵکو پڕۆژەیەکی مرۆیی و ئەخلاقییە بۆ گەڕاندنەوەی کەرامەتی مرۆڤی کورد. نەتەوەیەک کە خاوەنی ئیرادە و سەربەخۆیی خۆی نەبێت، ناتوانێت خودای ڕاستەقینەش بپەرستێت، چونکە بڕیارەکانی لەژێر دەستی سوڵتەیەکی داگیرکەردایە.

دەرەنجام:

ئایین ئەگەر نەبێتە هۆی ئازادی و دادپەروەری، دەبێتە دەرمانێکی سڕکەر. کورد پێویستی بە ئیمانێکە کە هانی بدات بۆ ڕاپەڕین دژی زوڵم، نەک ئایینێک کە فێری بکات چۆن لە ئاست جێنۆسایددا سەری کڕنۆش بۆ داگیرکەر شۆڕ بکات. رزگاری تەنیا لە سایەی سەربەخۆیی و شکاندنی بتە سیاسی و ئایینییەکانی داگیرکەردایە.

خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی بۆ کتێبی "بۆ مێژوو" و گونجاندنی لەگەڵ واقیعی ئێستای کورد

 

ستراتیژیەتی مانەوە و ئیرادەی بڕیار: خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی بۆ کتێبی "بۆ مێژوو" و گونجاندنی لەگەڵ واقیعی ئێستای کورد

دەستپێک

کتێبی "بۆ مێژوو" کە لە نووسینی سەرۆک مەسعود بارزانییە، تەنیا گێڕانەوەیەکی سادەی ڕووداوەکان نییە، بەڵکو دەقێکی ستراتیژی و سیاسییە کە لە قۆناغێکی یەکلاکەرەوەدا بڵاوکراوەتەوە. ئەم بەرهەمە هەوڵێکە بۆ بەدۆکۆمێنتکردنی "ڕاستییەکان" لە دیدگای بڕیاربەدەستێکی سەرەکییەوە، کە تێیدا تیشک دەخرێتە سەر ململانێکانی کورد لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندی و پرۆسەی بڕیاردان لە ساتە هەستیارەکاندا.

 هەروەها،کتێبی "بۆ مێژوو"ی مەسعود بارزانی، وەک مانیفێستێکی سیاسی بۆ قۆناغی "نەخێر بۆ پاشکۆیەتی" سەیر دەکرێت. نووسەر لەم بەرهەمەدا دەیەوێت بیسەلمێنێت کە کێشەی کورد لەگەڵ دەوڵەتە داگیرکەرەکان کێشەی "یاسا و دەستوور" نییە، بەڵکو کێشەی "عەقڵییەتی سڕینەوەیە".

یەکەم: میتۆدۆلۆژیای نووسین و سەرچاوەسازی

لە ڕووی ئەکادیمییەوە، ئەم کتێبە لە خانەی "سەرچاوە یەکەمینەکان" (Primary Sources) پۆلێن دەکرێت. نووسەر سوودی لە میتۆدی "گێڕانەوەی بەڵگەنامەیی" وەرگرتووە. کتێبەکە بە پاشکۆیەکی دەوڵەمەند لە نەخشە، نامەی دیپلۆماسی و بڕیارە فەرمییەکان پشتڕاست کراوەتەوە، ئەمەش وای کردووە کتێبەکە لە بیرەوەرییەکی شەخسییەوە بگۆڕێت بۆ تێکستێکی مێژوویی کە توێژەران دەتوانن بۆ تێگەیشتن لە لۆژیکی سیاسیی ئەو سەردەمە پشتی پێ ببەستن.

دووەم: تەوەرە شیکارییەکان

١. فەلسەفەی مافی چارەی خۆنووسین:

کتێبەکە ڕیفراندۆمی ساڵی ٢٠١٧ وەک بنەمایەکی یاسایی و سروشتی دەبینێت. بارزانی لە ڕێگەی شیکاریی مێژووییەوە دەیسەلمێنێت کە "شەراکەت" لە عێراقدا لە ساڵی ١٩٢١ەوە تا ٢٠١٧ شکستی هێناوە، بۆیە پەنابردن بۆ ڕای گەل نەک هەر هەڵە نەبووە، بەڵکو تاقە ڕێگەی دیموکراسیانە بووە بۆ کۆتاییهێنان بە ململانێیەکی سەد ساڵە.

٢. پارادۆکسی شەڕ و دیپلۆماسی:

بەشێکی گرنگی کتێبەکە تەرخان کراوە بۆ شەڕی داعش. نووسەر نیشانی دەدات چۆن کورد لە بەرەی پێشەوەی بەرگری لە جیهان بووە، بەڵام لە کاتی ڕیفراندۆمدا ڕووبەڕووی "بێوەفایی" نێودەوڵەتی بووەتەوە. ئەمەش شیکارییەکی قووڵە بۆ پەیوەندییەکانی هێزە هەرێمییەکان و بەرژەوەندییە نێودەوڵەتییەکان کە زۆرجار بەسەر پرەنسێپە ئەخلاقییەکاندا زاڵ دەبن.

٣. ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر و دیاردەی ناپاکی:

بارزانی لەم کتێبەدا بە زمانێکی توند و ڕاشکاو باس لە ڕووداوەکانی کەرکووک دەکات. لە ڕوانگەی سیاسییەوە، ئەم بەشەی کتێبەکە شیکارییەکە بۆ "درزی ناوخۆیی" و کاریگەریی دەستێوەردانی دەرەکی لەسەر بڕیاری سیاسیی کورد. نووسەر دەیەوێت ئەو پەیامە بگەیەنێت کە دەستکەوتە مێژووییەکان تەنیا بە یەکڕیزی دەپارێزرێن.

 خاڵە بەهێز و ستراتیژییەکانی نێو کتێبەکە

١. بەڵگەدارکردنی شکستی دەوڵەتی نەتەوە (Nation-State): بارزانی بە بەڵگەوە نیشانی دەدات کە عێراق لە ١٩٢١ەوە نەیتوانیوە ببێتە چەتر بۆ هەمووان. ئەم خاڵە بەهێزە چونکە تێگەیشتنێکی قووڵ دەدات کە "فیدراڵیزم" یان "ئۆتۆنۆمی" لەگەڵ عەقڵییەتی مەزهەبی و شۆڤێنی سەرناگرێت.

٢. مافی چارەی خۆنووسین: کتێبەکە ڕێکاری ڕیفراندۆم وەک تاقە ڕێگەی دیموکراسی دەبینێت کە کورد لە "قوربانیی مێژوو"ەوە دەگۆڕێت بۆ "بڕیاردەری مێژوو".

٣. دەستنیشانکردنی درزی ناوخۆیی وەک گەورەترین هەڕەشە: گێڕانەوەی ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر وانەیەکی سیاسیی توندە؛ کە کورد هەرچەندە هێزی سەربازی (پێشمەرگە) و پشتیوانی گەلی هەبێت، ئەگەر یەکڕیزی سیاسی نەبێت، دەستکەوتەکان لەدەست دەچن.

٤. ڕەخنە لە بێوەفایی نێودەوڵەتی: کتێبەکە تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە بەرژەوەندیی زلهێزەکان جێگیر نییە، و تەنیا "هێزی ناوخۆیی" و "ئیرادەی میللەت" زامنی مانەوەن.

دووەم: بەراوردکاری لەگەڵ بارودۆخی ئێستای چوار پارچەی کوردستان

١. باشووری کوردستان (وانەی ١٦ی ئۆکتۆبەر)

ئێستا باشوور لەبەردەم هەمان ئەو هەڕەشانەدایە کە لە کتێبەکەدا باسکراون؛ فشار بۆ سەر قەوارەی هەرێم و بڕینی شایستە داراییەکان. خاڵی بەهێزی کتێبەکە (یەکڕیزی) ئێستا پێویستییەکی ژیانییە بۆ باشوور تا ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی شکستی سیاسی بکات.

٢. باکووری کوردستان (دیپلۆماسی و ناسنامە)

لە باکوور، پرسی ناسنامە و عەقڵییەتی نکۆڵیکار کە بارزانی لە عێراقدا باسی دەکات، بە هەمان شێوە لە تورکیادا بوونی هەیە. کتێبەکە پێمان دەڵێت کە کورد نابێت تەنیا چاوەڕێی "چاکەی" دەوڵەت بێت، بەڵکو دەبێت ناسنامەی خۆی بسەپێنێت.

٣. ڕۆژئاوای کوردستان (تەحەددیی مانەوە و هاوپەیمانییەکان)

ڕۆژئاوا ئێستا لە هەستیارترین قۆناغدایە. بە پێی تێڕوانینەکانی بارزانی:

پەیوەندی لەگەڵ ئەمریکا: بارزانی لە کتێبەکەیدا ئاماژە بەوە دەکات کە ئەمریکا لە کاتی بەرژەوەندییە گەورەکاندا پشت لە کورد دەکات (وەک لە ٢٠١٧ کردی). ئەمە ئاگادارکردنەوەیەکی بەهێزە بۆ ڕۆژئاوا کە نابێت تەنیا پشت بە هاوپەیمانی نێودەوڵەتی ببەستێت.

دیالۆگی کوردی-کوردی: بارزانی جەخت لەوە دەکاتەوە کە بەبێ ڕێککەوتنی لایەنەکان (وەک ENKS و لایەنەکانی تر)، ڕۆژئاوا ناتوانێت شەرعییەتی نێودەوڵەتی درێژخایەن بەدەستبهێنێت.

سێیەم: کوردی ڕۆژهەڵات چۆن سوود لەم بارودۆخە و تێڕوانینانە دەبینێت؟

بەپێی فەلسەفەی سیاسی بارزانی لەم کتێبەدا، کوردی ڕۆژهەڵات دەتوانێت بەم شێوەیە سوودمەند بێت:

١. خۆسازدان بۆ بۆشایی سیاسی: بارزانی پێی وایە مێژوو دەرفەتی کتوپڕ دەدات. کوردی ڕۆژهەڵات دەبێت وەک "هێزێکی ئامادە" و یەکگرتوو خۆی نیشان بدات، تا لە کاتی هەر گۆڕانکارییەک لە ئێراندا، وەک باشووری ساڵی ١٩٩١ یان ڕۆژئاوای ٢٠١٢ تووشی پەرتەوازەیی نەبێت.

٢. وانەی "بەرەی کوردستانی": گەورەترین سەرکەوتنی کورد لە باشوور دروستکردنی بەرەی کوردی بوو. بۆ ڕۆژهەڵات، تێپەڕاندنی جیاوازییە ئایدۆلۆژییەکان و دروستکردنی "چەترێکی نیشتمانی یەکگرتوو" (وەک ئەنجومەنی باڵای ڕیفراندۆم کە بارزانی باسی دەکات) تاقە ڕێگەیە بۆ ئەوەی جیهان مامەڵەیان لەگەڵ بکات.

٣. دوورکەوتنەوە لە شەڕی ناوخۆیی: بارزانی لە کتێبەکەدا بە ئازارەوە باس لە "خەنجەری ناوخۆ" دەکات. ڕۆژهەڵات دەبێت لە ئێستاوە ڕێگری بکات لە هەر ئەگەرێکی پێکدادانی حیزبی، چونکە ئەوە دەبێتە هۆی لەدەستدانی سۆزی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی.

٤. بەکارهێنانی دیپلۆماسی هاوتەریب لەگەڵ هێز: بارزانی نیشانی دەدات کە پێشمەرگە هێزی پاراستنە، بەڵام دیپلۆماسی دەرگاکان دەکاتەوە. ڕۆژهەڵات دەبێت لۆبییەکی بەهێز لە دەرەوە دروست بکات کە گوزارشت لە "داوای گەل" بکات نەک تەنیا داوای حیزبی.

کۆتایی و دەرئەنجام

کتێبی "بۆ مێژوو" پاشکۆیەکە بۆ کتێبخانەی سیاسیی کورد کە تێیدا مێژوو لە دەمی "بڕیاردەر"ەوە دەگێڕدرێتەوە. گرنگیی ئەم کتێبە لەوەدایە کە ڕێگە نادات ڕووداوەکان وەک خۆیان فەرامۆش بکرێن، بەڵکو دەیانخاتە چوارچێوەیەیەک کە نەوەکانی داهاتوو بتوانن وەک "وانەیەکی سیاسی" لێی بڕوانن. ئەم بەرهەمە بانگەوازێکە بۆ گەڕانەوە بۆ ناسنامەی نیشتمانی و متمانەکردن بە ئیرادەی گەل وەک تاقە سەرچاوەی ڕەوایی.

کتێبی "بۆ مێژوو"، هەروەها وانەیەکە لە "ڕیالیزمی سیاسی". پەیامی سەرەکی بۆ هەر چوار پارچە و بەتایبەت ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا ئەوەیە: "جیهان ڕێز لە هێز و یەکڕیزی دەگرێت، نەک لە مافی بێ پشتوپەنا". بارزانی لە ڕێگەی ئەم کتێبەوە دەڵێت: کورد دەبێت هەمیشە ئامادە بێت بۆ "ساتەوەختی بڕیار"، چونکە مێژوو بەزەیی بەوانەدا نایەتەوە کە چاوەڕێی سۆزی داگیرکەرەکانیانن.

بۆ خوێندنەوەی کتێبەکە کلیک لە سەر ئەو لینکە بکە:

for-history-by-president-masoud-barzani-kurdi-sorani.pdf

شیکارییەکی فەلسەفی و جیۆپۆلیتیکی بۆ پەیامەکانی ئیمرالی: لە ئاگاهی نەتەوەییەوە بەرەو سەروەریی سەربەخۆ

 

شیکارییەکی فەلسەفی و جیۆپۆلیتیکی بۆ پەیامەکانی ئیمرالی: لە ئاگاهی

 نەتەوەییەوە بەرەو سەروەریی سەربەخۆ

پێشەکی

پەیامەکانی عەبدوڵا ئۆجالان لە زیندانی ئیمرالی (٢٠٢٥)، لە ساتەوەختێکی مێژووییدا دێن کە ناوچەکە لەبەردەم "داڕشتنەوەی نەخشەی جیۆپۆلیتیکی" نوێدایە. ئەم پەیامانە تەنها گوزارشتێکی سیاسی نین، بەڵکو گەڕانەوەیەکی فەلسەفییە بۆ چەمکی "کەینونەی کورد" لەناو ململانێی جەمسەرەکاندا. لێرەدا، زیندان وەک شوێنێکی فیزیکی نابێتە بەربەست لەبەردەم "تێڕامانی ستراتیژی"، بەڵکو دەبێتە تاقیگەیەک بۆ خوێندنەوەی دوورمەودای مێژوو.

١. فەلسەفەی ئاگاهی و ڕەتکردنەوەی "ئامرازی بوون" (Agency vs. Instrumentalization)

یەکێک لە تەوەرە سەرەکییەکانی ئەم پەیامانە، هۆشداریدانە لە مەترسی "بەکارهێنانی کورد وەک کارتێکی گوشار" لەلایەن پڕۆژە دەرەکییەکانەوە (پڕۆژەی ئیبراهیمی یان هیلالی شیعی). لە ڕوانگەیەکی ئەکادیمییەوە، ئۆجالان جەخت لەسەر "سەروەریی فیکری" دەکاتەوە. ئەو پێی وایە هەر دەستکەوتێک ئەگەر لەسەر بنەمای پێویستیی هێزە جیهانییەکان بێت، کاتی دەبێت. ئازادیی ڕاستەقینە لای ئەو، لە "ئاگاهی" (Consciousness) نەتەوەییەوە دەست پێ دەکات؛ واتە کورد دەبێت خۆی ببێتە "بکەر" (Subject) نەک تەنها "ئامراز" (Object) لە پلانی ئەوانی تردا.

٢. قەیرانی "نەتەوە-دەوڵەت" و مۆدێلی دیموکراسیی ناوچەیی

ئۆجالان لە خوێندنەوەیەکی فەلسەفیدا بۆ سیستەمی جیهانی، ئاماژە بەوە دەکات کە مۆدێلی "نەتەوە-دەوڵەتی توندڕەو" گەیشتووەتە بنبەست. ئەو پێشنیازی "دیموکراسیی ناوچەیی و کۆمەڵگەی مەدەنی بەهێز" دەکات. ئەمە بەو مانایەیە کە هێزی ڕاستەقینەی کورد لە "ڕێکخستنی ناوخۆیی" و "بنیاتنانی ژێرخانی کۆمەڵایەتی"دایە. لێرەوە، پرسی کورد لە کێشەیەکی "ئەمنی" دەوڵەتانەوە دەگۆڕێت بۆ کێشەیەکی "ماف و بوون" کە هیچ هێزێک نەتوانێت نادیدەی بگرێت.

٣. یەکگرتوویی گوتار: کلیلی تێپەڕاندنی "لۆزان"

ئەو قۆناغەی ئێستا کە وەک "پۆست-لۆزان" (Post-Lausanne) وەسف دەکرێت، پێویستی بە تێپەڕاندنی پارچەپارچەیی سیاسی هەیە. لە ڕووی ئەکادیمییەوە، نەتەوەیەک کە خاوەنی "گوتارێکی یەکگرتوو" (Unified Discourse) نەبێت، ناتوانێت لەسەر مێزی دانوستانە مێژووییەکان جێگەی ببێتەوە. پەیامەکەی ئۆجالان ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە پرسی کورد لە تورکیا، سووریا و پارچەکانی تر، یەک یەکەی ئۆرگانییە و ناتوانرێت لە یەکتر جیا بکرێنەوە.

ئەنجامگیری: بەرەو سەربەخۆییەکی بونیادی و ناوخۆیی

لە کۆتاییدا، دەتوانین بگەینە ئەو ئەنجامە ئەکادیمی و فەلسەفییەی کە: تاکە ڕێگەی دەربازبوونی گەلی کورد لە تەڵەی جیۆپۆلیتیکی ناوچەکە، بەرزکردنەوەی ئاستی "هۆشیاری و ئاگاهی نەتەوەیی"یە لە هەموو پارچەکانی کوردستان.

ئەم ئاگاهی دەبێتە هەوێنی دروستبوونی "گوتارێکی نەتەوەیی یەکگرتوو" کە بەرژەوەندییە باڵاکانی گەل بخاتە سەروو بەرژەوەندییە حیزبی و ناوچەییەکان. سەربەخۆیی کوردستان، وەک چەمکێکی فەلسەفی و سیاسی، تەنها کاتێک زامن دەکرێت و دەبێتە ئەمری واقیع کە:

پشت بە هێزی ناوخۆیی ببەستێت: چونکە هەوڵی دەرەکی هەمیشە گرێدراوی بەرژەوەندییە و بە گۆڕانی هاوسەنگییەکان، کورد دەکرێتە قوربانی.

یەکگرتوویی سیاسی و جەماوەری: بەبێ یەکێتییەکی ناوخۆیی کە هەموو پارچەکان لە دەوری ستراتیژێکی هاوبەش کۆ بکاتەوە، هەر دەستکەوتێک لە مەترسیدا دەبێت.

بەکورتی، پەیامەکانی ئیمرالی بانگەوازێکن بۆ ئەوەی کورد لەبری چاوەڕوانیکردنی

 "میهرەبانیی دەوڵەتان"، ڕوو لە خۆی بکات و لە ڕێگەی "ئاگاهی ویەکگرتوویی"یەوە، مێژوویەکی نوێ بنووسێتەوە کە تێیدا سەربەخۆیی و ئازادی، بەرهەمی ئیرادەی ناوخۆیی بن نەک ڕێککەوتنی نێودەوڵەتی.

فلتەری ئیمرالی و پرسی مەرجەعیەتی ئازاد: کاتێک زیندان دەبێتە بەربەست لەبەردەم ڕاستییەکان

 

فلتەری ئیمرالی و پرسی مەرجەعیەتی ئازاد: کاتێک زیندان دەبێتە بەربەست

 لەبەردەم ڕاستییەکان

لە مێژووی بزووتنەوە ڕزگاریخوازییەکانی جیهاندا، زیندان هەمیشە شوێنی تاقیکردنەوەی ئیرادە بووە، بەڵام کاتێک زیندان دەبێتە گۆشەگیرییەکی توند و هەموو دەمارە پەیوەندییەکانی ڕێبەرێک دەکەوێتە ژێر کۆنترۆڵی دەزگایەکی هەواڵگری وەک "میت"، ئیتر ئەو ووتە و پەیامانەی لەوێوە دێنە دەرێ، پێش ئەوەی بگەنە گوێی گەل، بە فلتەری داگیرکەردا تێدەپەڕن. ئەمڕۆ پرسی عەبدولڵا ئۆجەلان و ئەو لێدوانانەی بە ناوی ئەوەوە بڵاو دەکرێنەوە، پێویستی بە خوێندنەوەیەکی ورد و دوور لە دەمارگیریی حزبی هەیە.

١. زیندانی ئیمرالی: ژینگەیەکی داخراو و زانیاریی سنووردار

ئۆجەلان پتر لە ٢٥ ساڵە لە گۆشەگیرییەکی توند دایە. ئەو تەلەڤیزیۆن، ڕۆژنامە و زانیارییانەی پێی دەگات، تەنها ئەوانەن کە دەوڵەت بۆی دیاری دەکات. مرۆڤێک کە لە پەیوەندی لەگەڵ جیهانی دەرەوە دابڕاو بێت، ناتوانێت وێنەیەکی ڕاستەقینەی گۆڕانکارییە خێراکان و هاوکێشە ئاڵۆزەکانی ناوچەکەی هەبێت. بۆیە، هەر جۆرە داڕشتنێکی سیاسی کە لەوێوە بێتە دەر، زیاتر ڕەنگدانەوەی ئەو فشار و سنووردارییەتیەیە کە دەوڵەت بەسەریدا سەپاندوویەتی، نەک واقیعی سەر زەوی.

٢. فلتەری "میت" و یارییە سیاسییەکانی ئەنقەرە

ئەو پەیامانەی لە میدیاکانی تورکیاوە سەبارەت بە ئیمرالی بڵاو دەبنەوە، جێگەی گومانێکی گەورەن. دەوڵەت باخچەلی و ئەردۆگان کاتێک باس لە "کۆتاییهێنان بە تیرۆر" دەکەن و دەرگای ئیمرالی دەخەنە سەر پشت، مەبەستیان چارەسەری کێشەی کورد نییە، بەڵکو دەیانەوێت ئەو یەکڕیزی و دەستکەوتانەی کورد لە پارچەکانی تر (بە تایبەت لە ڕۆژئاوا) بەدەستی هێناوە، تێک بشکێنن. ئەوان دەیانەوێت لە ڕێگەی "سیمبۆلێکی زیندانیکراو"ەوە، ئیرادەی شەڕڤانان و سیاسییەکانی دەرەوە بشکێنن.

٣. مەرجەعیەتی ئازاد و پێویستی بە "ئەقڵی ئەکادیمی"

کاتی ئەوە هاتووە گەلی کورد و لایەنە سیاسییەکان تێبگەن کە ڕێبەرایەتیکردنی نەتەوەیەک لە پشت دیوارە ئەستوورەکانی زیندانەوە، کارێکی مەحاڵە. کورد پێویستی بە مەرجەع و سەرۆکێکە کە:

ئازاد بێت: بتوانێت بە بێ ترس و فشار و بە بێ فلتەری داگیرکەر بڕیار بدات.

خاوەن ڕاوێژ بێت: لە دەوری ئەم مەرجەعەدا، دەستەیەک لە بلیمەتترین کەسایەتییە ئەکادیمییەکان، توێژەرانی سیاسی و پسپۆڕانی نێودەوڵەتی هەبن کە لە سەنتەرە جیهانییەکاندا خاوەن پێگەن. بڕیاری سیاسی دەبێت لەسەر بنەمای زانست و بەرژەوەندیی نەتەوەیی بێت، نەک تەنها دروشم.

٤. وەهمی "ئیسلامی و کۆماری دیموکراتیک" و "برایەتی گەلان"

ئەو چەمکانەی وەک "کۆماری دیموکراتیک" یان "برایەتی گەلان" کە لەم ساڵانەی دواییدا لە ئیمرالییەوە باس دەکرێن، لەسەر ئەرزی واقیع هیچ بەهایەکیان نییە. چونکە وڵاتانی داگیر کەر و لایەنی بەرامبەر (رژێمی تورکیا) باوەڕی بەم چەمکانە نییە. کاتێک دەوڵەتێک ناسنامەی تۆ ڕەت دەکاتەوە، باس کردن لە برایەتی تەنها "کۆیلایەتییەکی مۆدێرنە" لە ژێر ناوی نوێدا. گەلانی ئازادی جیهان تەنها کاتێک گەیشتنە سەربەخۆیی کە ڕێبەرەکانیان لە ناو مەیدانی خەباتدا بوون و ئامادە نەبوون سازش لەسەر مافە سەرەتاییەکان بکەن.

٥. وانەیەک لە ڕۆژئاوا: چەک وەک پەرژینی پاراستن

محەمەدی برای ئۆجەلان ڕاستییەکی گرنگی درکاند؛ کاتێک وتی ئۆجەلان وتوویەتی "چەک دانانی شەڕڤانان هێڵی سوورە". ئەمە تەنها خاڵە کە دەوڵەتی تورکیای تووشی شۆک کردووە. لە ڕۆژئاوای کوردستان، ئەوەی کوردی پاراستووە نە "دیموکراسیی تورکیا" بووە و نە "سۆزی نێودەوڵەتی"، بەڵکو ئەو چەک و ئیرادەیەیە کە دوژمنی هێناوەتە لەرزین. مێژوو سەلماندوویەتی کە بێ چەک و بێ هێز، لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تەنها دەبیتە قوربانی.

کۆتایی: هۆشداری لە "حەسەن خەیرییە" نوێیەکان

ئێستا کاتێکی ناسکە. دوژمن دەیەوێت بە بەکارهێنانی ناوی ئۆجەلان، درز بخاتە ناو یەکڕیزیی کورد. نابێت کورد بە "دەهۆڵ و زوڕنای" میدیای تورکی هەڵبخەڵەتێت. ئێستاش "خەنجەرە ژەهراوییەکان" و کەسانی وەک حەسەن خەیری (کە مێژوو وەک نمونەی هەڵخەڵەتان بەڵێنە درۆینەکانی تورک یادی دەکاتەوە) بوونیان هەیە.

پەیامی کۆتایی: با پشتگیرییەکانمان بۆ ڕۆژئاوا و پارچەکانی تری کوردستان بەردەوام بێت. با ئیرادەی خۆمان نەبەستینەوە بە پەیامە فلتەرکراوەکانی زیندان. کورد کاتێک سەردەکەوێت کە مەرجەعیەتەکەی لە ناو جەرگەی ئازادی و بە ڕاوێژی پسپۆڕانی خۆی بڕیار بدات، نەک لە ژێر سێبەری ژوورە تاریکەکانی "میت".