لە نێوان ستالینگرادی ئومێد و دمدمی ناسنامەدا: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ خۆڕاگریی کورد لە حەلەب

 

لە نێوان ستالینگرادی ئومێد و دمدمی ناسنامەدا: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ

 خۆڕاگریی کورد لە حەلەب

پێشەکی: جەنگی بوون و نەبوون

ڕووداوەکانی ئەم دواییەی شاری حەلەب، تەنیا گۆڕانکارییەکی سەربازی یان جوگرافی نەبوون لە نەخشەی سووریادا، بەڵکو گەیشتنە لوتکەی ململانێیەکی "بوونیادی" (Existential) بوون. کاتێک باس لە خۆڕاگریی گەڕەکەکانی شێخ مەقسوود و ئەشرەفییە دەکەین، باس لە دۆخێکی دەگمەن دەکەین لە مێژووی هاوچەرخدا کە تێیدا "ئیرادەی مرۆڤ" دەبێتە تەنیا قەڵغان بەرامبەر بە هاوپەیمانییەکی پۆڵایینی هێزە هەرێمییەکان.

١. فەلسەفەی "دمدم"؛ زیندووبوونەوەی ئارکیتاپی خۆڕاگری

چواندنی حەلەب بە "قەڵای دمدم" لە لایەن کوردەوە، قووڵاییەکی فەلسەفی گەورەی هەیە. لە فەلسەفەی مێژوودا، هەندێک ڕووداو وەک "ئارکیتاپ" (نموونەی باڵا) دووبارە دەبنەوە. قەڵای دمدم لە هۆشیاریی کوردیدا تەنیا جەنگێکی دۆڕاو نییە، بەڵکو هێمایە بۆ "سەروەریی ئەخلاقی".

لە حەلەب، شەڕڤانان گەیشتنە ئەو بڕوایەی کە "ژیان بەبێ شکۆ، مردنێکی درێژخایەنە". ئەوان مۆدێلێکیان نیشانی جیهان دا کە تێیدا "شکست لە مەیداندا" دەبێتە "سەرکەوتن لە مێژوودا". ئەمە هەمان ئەو فەلسەفەیەیە کە دەڵێت: کاتێک هەموو ڕێگاکانی کشانەوە دەبەسترێن، تەنیا ڕێگایەک دەمێنێتەوە ئەویش بەرەو پێشەوە و بەرەو نەمانی شکۆمەندانەیە.

٢. پارادۆکسی ئایین و ئەخلاق: بێدەنگیی جیهانی ئیسلامی

ئەوەی جێگەی تێڕامانە، بێدەنگیی ڕەها و تەنانەت پاڵپشتیی هەندێک لایەنی ئیسلامییە بۆ ئەو گروپانەی هێرشیان کردە سەر حەلەب. لێرەدا ڕووبەڕووی "قەیرانی ئەخلاقی" دەبینەوە لە جیهانی ئیسلامیدا. کورد وەک نەتەوەیەک کە مێژوویەکی درێژی لە خزمەتی ئیسلامدا هەیە، جارێکی تر بووە قوربانیی "ئیسلامی سیاسیی ئامرازگەرایانە".

ئەو گروپانەی بە ناوی ئایینەوە هێرشیان کرد، ئایینیان کردە "ئایدۆلۆژیایەکی داگیرکەر" بۆ سڕینەوەی ئەوی تر. بێدەنگیی جیهانی ئیسلامیش نیشانەی ئەوەیە کە چەمکی "ئوممەتی ئیسلامی" لە بەردەم بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی تورکیا و دەوڵەتانی تری ناوچەکەدا، بە تەواوی ڕووخاوە و تەنیا وەک دروشمێکی بێناوەرۆک ماوەتەوە.

٣. سۆسیۆلۆژیای خیانەت و مۆدێلی پێکەوەژیان

خیانەتی ئەو عەشایەرە عەرەبانەی کە ساڵانێک کورد پاراستبوونی، لایەنێکی تراژیدی و سۆسیۆلۆژیی قووڵی هەیە. کورد لە ڕۆژئاوا پڕۆژەیەکی پێشکەش کرد بە ناوی "نەتەوەی دیموکرات" و "پێکەوەژیانی گەلان". بەڵام ڕووداوەکانی حەلەب دەریانخست کە "بونیادی عەشایەری" و "هەستی ناسیۆنالیستیی عەرەبی" هێشتا لە ژێر کاریگەریی پروپاگەندەی دەوڵەت - نەتەوەدایە.

ئەمە وانەیەکی فەلسەفییە: "ئەو دەستەی نانی دەرخوارد دەدەیت، مەرج نییە نانەکە بپارێزێت ئەگەر پەروەردەی ئازادیی وەرنەگرتبێت." ئەم خیانەتە نیشانی دا کە کورد لە گەمارۆیەکی دوولایەنەدایە: گەمارۆی سەربازیی دوژمن و گەمارۆی کۆمەڵایەتیی دراوسێی ناپاک.

٤. حەلەب و کۆبانی؛ لە جەنگی جیهانییەوە بۆ جەنگی تەنهایی

ئەگەر کۆبانی "ستالینگراد" بووبێت، چونکە جیهان بۆ بەرژەوەندیی خۆی لە دژی داعش هاوکاری کرد، ئەوا حەلەب "جەنگێکی ڕووت و بێپەنا" بوو. لە حەلەب هیچ هاوپەیمانییەک لە ئاسمانەوە نەبوو، هیچ کامێرایەکی جیهانی بۆ گواستنەوەی ڕاستییەکان نەبوو.

ئەمە "تەنهاییەکی فەلسەفییە". کورد لە حەلەب تێگەیشت کە لە یارییە گەورەکاندا، مرۆڤایەتی و ماف تەنیا کارتێکی فشارن. شەڕی حەلەب سەلماندی کە کورد دەبێت "هێزی ناوەکی" خۆی بونیاد بنێت، چونکە ویژدانی جیهانی تەنیا کاتێک بەئاگا دێت کە بەرژەوەندییەکانی بکەونە مەترسییەوە.

دەرئەنجام: مێژوویەک کە نانووسرێتەوە، بەڵکو دەژرێت

خۆڕاگریی یەک هەفتەیی ئەو کچان و کوڕانە بەرامبەر بە سوپایەک و دەیان گرووپی توندڕەو، گۆڕینی هاوکێشەی "هێز" بوو بۆ هاوکێشەی "باوەڕ". ئەوان ئەگەرچی لە ڕووی سەربازییەوە کشانەوە، بەڵام لە ڕووی مێژووییەوە قەڵایەکی تریان لە ویژدانی نەتەوەییدا بونیاد نا.

حەلەب سەلماندی کە "قەڵای دمدم" تەنیا شوێنێکی جوگرافی نییە لە ورمێ، بەڵکو بارودۆخێکی دەروونییە کە کورد لە هەر شوێنێک بێت، کاتێک دەخرێتە نێوان هەڵبژاردنی "کۆیلایەتی" یان "مردن"، مردنێکی بەشکۆ هەڵدەبژێرێت کە دەبێتە هەوێنی ژیان بۆ نەوەکانی دواتر. ئەمەیە فەلسەفەی خۆر، کە هەرگیز لە شمشێر ناترسێت.

شمشێر و خۆرشید

 

شمشێر و خۆرشید

لەسەر بەرزایی ئاڵاکەیان،

شمشێرێک دەدرەوشێتەوە...

نەک لە تیشکی ڕووناکی، بەڵکوو لە خوێنی بێناونیشانەکان.

سەدان ساڵە لە ئایینی ئەواندا،

جەنگ، نانی پیرۆزە

و داگیرکاری، پەرستشی بێویژدانەکان.

لە کۆڵانەکانی مێژوودا،

هەنگاوەکانیان دەنگی ئێسقانی لێ دێت،

و خاکی هەر نیشتمانێکی داگیرکراو،

بە زمانی بێدەنگی ڕووبارەکان دەگریەت.

بەڵام لێرە، لەم سەرەوە،

دراوسێکانی خۆر نیشتەجێن...

گەلێک کە ئاڵاکەیان

بە گزنگی بەیان دەدوورن،

نەک بە هاواری شمشێر.

کوردستان،

نیشتمانێک کە ڕووناکی،

تەنیا چەکیەێتی.

لە چاوی خۆردا،

جێگەیەک بۆ تاریکی نییە،

و لە دڵی ئەوانەی ڕووناکن،

شوێنێک بۆ ستەم و سێبەر نییە.

لەوێ منداڵ،

بە گۆرانی و سروود لەدایک دەبێت،

نەک بە زامی ئاڵا.

و ڕۆژێک،

کاتێک جیهان لە خوێن ماندوو بوو،

مێژوو لاپەڕەی هەڵدەدرێتەوە —

ئەو کات دەبینن:

خۆر،

لە هیچ شمشێرێک نەترسا.

لە کۆتایی جەنگدا،

کاتێک شمشێرەکان لە ماندووییدا ژەنگ هەڵدەهێنن

و ئاڵاکان لە شەرمدا سەر شۆڕ دەکەن،

چیاکان هێشتا ڕاوەستاون،

بە نێوچەوانی خۆرەتاو لێدراویانەوە.

خۆر لە پشتی وێرانەی سەدەکانەوە

سەر دەردێنێت،

سەیری خوێن ناکات،

بەڵکوو دەڕوانێتە ئەو تۆوەی لە خاکدا ماوەتەوە...

دەڕوانێتە ژیان.

و لە بەرزاییەکانی کوردستاندا،

ئاڵایەک دەشەکێتەوە

کە لە پۆ و تانەکەیدا

هیچ هاوارێک نییە،

جگە لە ڕووناکی، جگە لە خۆر.

حەلەب: لە نێوان قەڵای مێژوو و تەندووری جیۆپۆلیتیکدا

 

حەلەب: لە نێوان قەڵای مێژوو و تەندووری جیۆپۆلیتیکدا

تێڕامانێک لە ناسنامە، ئاسمیلاسیۆن و ڕاپەڕینی نەوەی نوێ

مێژوو بۆ ئێمەی کورد، تەنها کۆمەڵێک ڕووداوی ڕابردوو نییە، بەڵکو برینێکی کراوەیە کە جار لە دوای جار لە جوگرافیایەکی جیاوازدا دەکولێتەوە. کاتێک سەیری ئەو هێرشە دڕندانەیەی ئەم دواییانە دەکەین بۆ سەر گەڕەکە کوردنشینەکانی حەلەب (شێخ مەقسوود و ئەشرەفییە)، تەنها نابێت وەک گۆڕانکارییەکی سەربازیی سادە بیبینین، بەڵکو دەبێت وەک ململانێیەکی قووڵی ناسنامە و هەوڵێکی بەردەوام بۆ سڕینەوەی ڕەگ و ڕیشەیەک لێی بڕوانین کە مێژووەکەی بۆ سەدەکان دەگەڕێتەوە.

حەلەب: ناسنامەیەکی دزراو

حەلەب بۆ کورد تەنها شارێکی سووریا نییە؛ حەلەب بەشێکە لە یادەوەریی شارستانیی ئێمە. هەر لەو قەڵا شکۆدارەی کە بە دەستی ئەندازیارانی سەردەمی ئەیووبییەکان (سەڵاحەدین و مەلیک زاهیر) مۆرکێکی کوردیی پێ درا، تا دەگاتە ئەو پەیوەندییە ڕۆحییەی کە نەوەکانی پێشوومان لەگەڵیدا هەیانبوو. ناونانی "حەلەبجە" لە باشووری کوردستان وەک "حەلەبی بچووک"، نیشانەی ئەو کۆچە مێژوویی و تێکەڵاوییە کولتوورییە بوو کە کوردی بەم ناوچەیە دەبەستەوە. بەڵام دوای هاتنی ئیسلام و دواتریش سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی عەرەبی لە سەدەی بیستەمدا، پرۆسەیەکی سیستماتیکی "ئاسمیلاسیۆن" و "تەعریب" دەستی پێکرد. ئامانجەکە ڕوون بوو: گۆڕینی زمانی کورد بۆ عەرەبی و داماڵینی ناسنامەی نەتەوەیی لەو ناوچانە، تا ئەو ئاستەی کە نەوەیەک دروست ببێت ڕەسەنایەتی خۆی لەبیر بکات.

تەندوری جیۆپۆلیتیک: کورد لە نێوان بەرداشی بەرژەوەندییەکاندا

ئەوەی لە هەفتەی ڕابردوودا لە حەلەب ڕوویدا، درێژکراوەی ئەو "ڕیاڵپۆلیتیک"ە دڕندەیەیە کە زلهێزەکان لە پشت پەردەوە دایدەڕێژن. کۆبوونەوەکەی پاریس و ئەو ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییانەی کە باس لە گۆڕینەوەی بەرژەوەندییەکان دەکەن (وەک بێدەنگی لە بەرامبەر بەرزاییەکانی گوڵان(جۆلان) بۆ ئیسرائیل یان لاوازکردنی هەژموونی ئێران)، جارێکی تر کوردی کردەوە بە قوربانیی هاوسەنگیی هێز. تورکیا بە ئەندازیاریی ئەم هێرشانە و بە بەکارهێنانی گروپە توندڕەوەکانی وەک (تەحریری شام)، دەیەوێت ئەو دیمۆگرافیایەی کە لە عەفرین و سەرێکانی دەستی پێکرد، لە حەلەب تەواوی بکات.

فەلسەفەی دڕندەیی و شکستی گوتاری ئیسلامی سیاسی

ئەو دیمەنانەی بینیمان؛ ئەشکەنجەدانی منداڵێکی دە ساڵان، فڕێدانی ژنێکی بریندار لە قاتی چوارەمەوە، و هەموو ئەمانە لەژێر دروشمی "الله أكبر"، ڕاستییەکی تاڵمان پێ دەڵێن: ئێمە لەبەردەم عەقڵییەتێکداین کە مرۆڤ تەنها وەک ئامرازێک بۆ ئایدۆلۆژیا دەبینێت. ئەم دڕندەییە، کە پاشماوەی عەقڵییەتی داعش و قاعیدەیە، بە بەرچاوی جیهانێکی ئیسلامییەوە دەکرێت کە تەنها کاتێک "بانگی مرۆیی" دەدات کە بەرژەوەندییە سیاسی و مەزهەبییەکانی تێدا بێت.

لێرەوە دەگەینە ئەو بڕوایەی کە "ئیسلامی سیاسی" لە ناو کۆمەڵگەی کوردیدا، زۆرجار تووشی دووفاقییەکی ئەخلاقی بووە. ئەوانەی "ئوممە" دەخەنە پێش "نەتەوە"، لە کاتی کارەساتە نەتەوەییەکاندا پەنا دەبەنە بەر "تەقیە" بۆ ئەوەی لەلایەن جەماوەری کوردەوە تەریک نەکرێن، بەڵام لە بنەڕەتدا ناتوانن داکۆکی لەو خوێنە بکەن کە بە دەستی "برا دینییەکانیان" لە حەلەب دەڕژێت.

نەوەی نوێ: قەڵایەکی نوێ لە هۆشیاری

سەرەڕای هەموو ئەم ئازارانە، خاڵێکی ڕووناک لە ئاسۆدا دەبینرێت: هەڵکشانی هۆشیاریی نەتەوەیی نەوەی نوێ.

ئەمڕۆ گەنجی کورد لە هەموو پارچەکان، لە ڕێگەی سۆشیال میدیا و "نەتەوەیەکی دیجیتاڵییەوە"، سنوورە دەستکردەکانی بەزاندووە. نەوەی نوێ، کە نەترستر و هۆشیارترە لە نەوەکانی پێش خۆی، چیتر ناچێتە ژێر باری ئەو ئاسمیلاسیۆنە فیکرییەی کە داگیرکەران دەیانەوێت بیسەپێنن. ئەم هۆشیارییە، کە لە دڵی هەر گەنجێکی کورددا دروست بووە، گەورەترین وەڵامە بۆ ئەو هێرشانە.

ئەگەرچی سەرکردایەتییە سیاسییەکانی کورد لەبەر ترسی فشارە هەرێمییەکان ناوێرن بە ئاشکرا گوتارێکی یەکگرتوو ڕابگەیەنن، بەڵام "هێزی شەقام" و "هۆشیاریی گەنجان" خەریکە گوتارێکی نەتەوەیی وا دروست دەکەن کە هیچ داگیرکەرێک نەتوانێت تێکی بشکێنێت.

دەرەنجام:

حەلەب بۆ ئێمە تەنها شار نییە، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکی ئەخلاقییە بۆ جیهان و تاقیکردنەوەیەکی مێژووییە بۆ ئێمە. مێژوو پێمان دەڵێت کە داگیرکەر دەتوانێت شارەکان خاپوور بکات، بەڵام ناتوانێت ئەو ناسنامەیەی کە لە ناو مێشک و زمانی نەوەیەکی هۆشیاردا چێنراوە، بسڕێتەوە. ئێمە لە حەلەب و حەلەبجە و هەموو بستێکی ئەم خاکە، بە هۆشیارییەوە دەمێنینەوە.

کوردستان؛ گەڕانەوەی بۆ پێگەی "ناوکی مێژوو" و گۆڕینی هاوکێشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەراست

کوردستان؛ گەڕانەوەی بۆ پێگەی "ناوکی مێژوو" و گۆڕینی هاوکێشەی ڕۆژهەڵاتی

 ناوەراست

وەک چاودێرێک، کاتێک سەیری نەخشەی خوێناوی و ئاڵۆزی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکەم، دەبینم کە سیستەمی کۆنی "سایکس-پیکۆ" خەریکە دوایین هەناسەکانی دەدات. لە ناو ئەم هەڵوەشانەوەیەدا، من پێم وایە کوردستان تەنها پارچەیەک نییە لەم ناوچەیە، بەڵکو "چەق و بڕبڕەی پشتی" ئەو گۆڕانکارییانەیە. ئەگەر کورد بتوانێت یەکبوونێکی ئیرادی دروست بکات، نەک هەر دەبێتە دەوڵەت، بەڵکو ئەو هێزە باستانی و دێرینەی خۆی (کە سەردەمانێک لە ئیمپراتۆریەتی ماد و میدییەکاندا مانیفێست ببوو) دەگەڕێنێتەوە.

١. کوردستان وەک "گرێی جیهانی" (The Geopolitical Pivot)

من کوردستان وەک دڵی جوگرافیایەکی دەبینم کە بەبێ ئەو، هیچ سەقامگیرییەک لە نێوان هیلالی شیعی، جیهانی سووننی و بەرژەوەندییەکانی ڕۆژئاوادا دروست نابێت. ئێمە لەسەر لوتکەی چیاکانین؛ ئەوەی لەسەر چیاکان بێت، کۆنتڕۆڵی دەشتەکان و ڕێڕەوەکانی وزە و ئاو دەکات. ئەمە تەنها قسەیەکی سۆزداری نییە، بەڵکو ڕاستییەکی جیۆستراتیژییە.

٢. بەراوردکاری: نموونەی ئیسرائیل و پتانسیەلی کورد

بۆ تێگەیشتن لەوەی "یەکبوون" چی لە نەتەوەیەکی بێدەوڵەت دەکات، دەکرێت سەیری ئەزموونی ئیسرائیل بکەین.

لە ساڵی ١٩٤٨دا، جولەکەکان لە ناوچەیەکی پڕ لە دوژمن و بەبێ هیچ ژێرخانێک دەستیان پێکرد. بەڵام ئەوان خاوەنی سێ شت بوون: (یەکگرتوویی ئایدۆلۆژی، ڕێکخستنی سەربازی، و هێزی زانستی).

کوردستان لە زۆر ڕووەوە لە ئیسرائیلی ئەو کاتە دەچێت، بەڵام بە جیاوازییەکی گەورە: کوردستان خاوەنی "قووڵایی ستراتیژی" (Strategic Depth) و جوگرافیایەکی سروشتیی پارێزراوە کە ئیسرائیل نەیبوو. ئەگەر کورد وەک ئیسرائیل یەکگرتوو بێت، دەتوانێت لە ماوەیەکی کەمدا ببێتە "بەڵێنەدەرێکی ئاسایش" (Security Provider) بۆ جیهان، نەک تەنها وەرگرەکە.

٣. پشتیوانی زانستی: توێژینەوەی سەنتەری "Stratfor"

ناوەندی Stratfor بۆ لێکۆڵینەوە جیۆپۆلیتیکییەکان لە ڕاپۆرتێکی تێروتەسەلیدا سەبارەت بە "هێزە نوێیەکانی سەدەی ٢١" ئاماژە بەوە دەکات کە:

"ئەو قەوارانەی لە جەرگەی ململانێکاندا دەتوانن 'شوناسێکی نەتەوەیی یەکگرتوو' و 'سوپایەکی کاریگەر' بپارێزن، دەبنە جێگرەوەی دەوڵەتە داڕماوەکان."

ئەم توێژینەوەیە جەخت دەکاتەوە کە کوردستان تاقە "ئەکتەری نادەوڵەتی"یە لە جیهاندا کە خاوەنی هەموو خەسڵەتەکانی دەوڵەتە (خاک، سوپا، ئیدارە، و شوناس). بەراوردی دەکات بە "پۆڵەندا" لە ئەوروپای ڕۆژهەڵات؛ چۆن پۆڵەندا بووەتە قەڵایەک لە نێوان ڕووسیا و ئەوروپادا، کوردستان دەبێتە قەڵایەک لە نێوان جەمسەرە ئایینی و نەتەوەییە توندڕەوەکانی ناوچەکە.

٤. یەکبوون؛ لە "پەرتەوازەیی"یەوە بۆ "ئیمپراتۆریەتی مۆدێرن"

من لەو بڕوایەدام ئەو "هێزە باستانییەی" کورد کە لێی بێبەش کراوە، لە ڕێگەی یەکبوونەوە دەژێتەوە. یەکبوون لای من تەنها یەکگرتنی دوو حزب نییە، بەڵکو:

یەکخستنی ئابووری: دروستکردنی بۆرسەیەکی کوردی و بازاڕێکی هاوبەش لە "قامیشلۆوە تا خانەقین".

یەکخستنی سەربازی: گۆڕینی هێزی پێشمەرگە و شەڕڤان بۆ سوپایەکی نیشتمانیی یەکگرتوو کە بە تەکنەلۆژیای سەردەم تەیار کراوە.

دیپلۆماسیی یەکدەنگ: قسەکردن لەگەڵ جیهان وەک "نەتەوەیەکی خاوەن ماف" نەک وەک "کەمینەیەکی چەوساوە".

کۆتایی و ڕوانین:

ئەگەر جەنگێکی قورس ڕووبدات بۆ یەکلاکردنەوەی هاوکێشەکان، کوردستان دەبێت بە "پەناگەی ئارام" و "ناوەندی بڕیار". من وەک چۆن جیهان دوای بۆمبی ئەتۆمی، ژاپۆنی ناسییەوە، ئاواش دەبینم کە جیهان دوای ئەم هەژموونە نوێیەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، "کوردستانی گەورە" وەک ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگر دەناسێت.

ئێمە خەریکین لە "پەراوێزی مێژوو" دەگەڕێینەوە بۆ "ناوەندی مێژوو". ئەو هێزە دێرینەی لە خوێنی ئەم نەتەوەیەدایە، تەنها چاوەڕێی ساتەوەختێکی یەکگرتوویی دەکات تاوەکو جارێکی تر وەک هێزێکی "باستانی و مۆدێرن" لەسەر ئاستی جیهان خۆی نمایش بکاتەوە.

فەلسەفەی بەرگریی ڕەوا و جەوهەری سەربەخۆیی: خوێندنەوەیەکی سیاسی بۆ پرسی کورد

 

فەلسەفەی بەرگریی ڕەوا و جەوهەری سەربەخۆیی: خوێندنەوەیەکی سیاسی بۆ

 پرسی کورد

پێشەکی: جیاوازیی نێوان "جەنگخوازی" و "بەرگری"

لە فەلسەفەی سیاسیدا، جەنگ بە هەموو ناشیرینییەکانییەوە، کاتێک دەبێتە چەمکێکی خاوەن بەها کە وەک "بەرگریی ڕەوا" (Legitimate Defense) پێناسە بکرێت. جەنگێک کە بۆ داگیرکاری و فراوانخوازی بێت، لوتکەی دڕندەیی مرۆڤە، بەڵام بەرگریی نەتەوەیەکی ستەملێکراو بۆ پاراستنی بوونی خۆی، لوتکەی شکۆ و ئەخلاقە. نەتەوەی کورد لە درێژایی مێژوودا، هەرگیز جەنگخواز نەبووە و خاکی هیچ نەتەوەیەکی داگیر نەکردووە، بەڵکو ئەوە "ئیرادەی ژیان" بووە کە کوردی ناچار کردووە چەک هەڵگرێت.

مێژوو: لە قەڵغانی چاڵدێرانەوە بۆ قوربانیی سنوورەکان

مێژووی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست شایەتی دەدات کە کورد دوای شەڕی چاڵدێران (١٥١٤) بوو بە قەڵغانێکی زیندوو بۆ پاراستنی ئیمپراتۆرییەتەکانی فارس و تورک. کورد نەک هەر هەڕەشە نەبوو، بەڵکو پارێزەری سنوورەکان بوو. بەڵام پاداشتی ئەم وەفادارییە، لە سەدەی بیستەمدا بە دابەشکردنی کوردستان بۆ چوار پارچە و زیادبوونی داگیرکاریی عەرەبیش درایەوە.

ئەو دەوڵەتانەی کە خۆیان لەسەر خوێنی کورد و خاکی کوردستان بونیاد ناوە، ئێستا داواکردنی سەرەتاییترین مافەکانی گەلی کورد بە "جوداخوازی" (Separatism) ناو دەبەن. ئەمە گەورەترین چەواشەکاریی مێژووییە؛ کورد جوداخواز نییە، چونکە ناتوانرێت لە خاکێک "جیا ببییتەوە" کە هی خۆت بێت. کورد "مافخواز" و "خاوەنماڵە"، ئەوە داگیرکەرە کە وەک میوانێکی چەکدار هاتووە و خاوەنماڵ بە نامۆ دەزانێت و باوەری بە پێکەوە ژیان نییە.

جەنگی هەشت ساڵەی ئێران و عێراق: وانەیەک بۆ هۆشیاری

ئەزموونی جەنگی هەشت ساڵەی نێوان ئێران و عێراق سەلماندی کە کورد تەنها وەک "ئامراز" و "قوربانی" لەلایەن ناوەندە تێۆکراسی و ناسیۆنالیستەکانەوە بینراوە. لەو جەنگەدا کە هەردوو دەوڵەت تەنها بۆ مانەوەی خۆیان درێژەیان پێدا، خاکی کوردستان بوو بە گۆڕەپانی تاقیکردنەوەی چەکە کیمیاییەکان. جەنگەکە تەنها ئەو کاتە وەستا کە ئاگری موشەکەکان گەیشتە تاران و بەغدا؛ ئەمە پێمان دەڵێت کە داگیرکەر تەنها زمانی "هێز" تێدەگات و ئامادە نییە بەبێ فشار دەست لە جەستەی کوردستان هەڵگرێت.

دیالێکتیکی جەنگ و بەرگری (لە دیدێکی فەلسەفییەوە)

بۆ ئەوەی تاکی کورد هۆشیار بێتەوە، دەبێت جیاوازیی نێوان "جەنگی داگیرکەر" و "بەرگریی نەتەوە" بزانێت:

جەنگ نەفرەتە، بەڵام بەرگری بۆ گەلێکی ئازادیخواز، ڕەحمەتە.

جەنگ تاریکییە، بەڵام بەرگری بەرەو ڕووناکیی سەربەخۆیی دەمانبات.

جەنگ تێکدانە، بەڵام بەرگری یەکەم پیتی ئاوەدانکردنەوەی نیشتمانە.

جەنگ دژە مرۆڤایەتییە، بەڵام بەرگری لە شکۆی نەتەوە، کاكڵ و جەوهەری مرۆڤایەتییە.

جەنگ لە نەفس و تەماحەوە سەرچاوە دەگرێت، بەڵام بەرگری لە ویژدانێکی بێدارەوە دێت.

داگیرکەران بەکارهێنانی چەکی کیمیایی و کۆمەڵکوژییەکانی وەک (قارنە و ئەنفال،سەردەشت و هەڵبچە، دەرسیم و قامیشڵو)یان بە ڕەوا دەزانی بۆ سڕینەوەی کورد، کەچی بەرگریی کورد بۆ مانەوە بە "تیرۆر" و "خیانەت" ناو دەبەن. ئەمە پارادۆکسێکی ئەخلاقییە کە تەنها بە "سەربەخۆیی" چارەسەر دەبێت.

ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕێگەی ڕزگاری

لە ئێستادا کە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەبەردەم گۆڕانکاریی گەورەدایە، هەر چوار پارچەی کوردستان لە ژێر هەڕەشەی جیاوازدایە. تورکیا بە پاساوی ئاسایش، ئێران بە پاساوی ئایدیۆلۆژیا، و عێراق و سووریا بە پاساوی سەروەری، هەوڵی سڕینەوەی دەستکەوتەکانی کورد دەدەن.

ڕاستییەکی تاڵ هەیە کە دەبێت تاکی کورد بڕوای پێ بێت: "ئازادی بە خێر نادرێت، بەڵکو دەسەندرێت." مێژوو دەریخستووە کە فیدرالیزم و ئۆتۆنۆمی لە سایەی عەقڵییەتی داگیرکەردا، تەنها دەرفەتێکی کاتیین بۆ داگیرکەر تا هێزی خۆی کۆبکاتەوە و دووبارە هێرش بکاتەوە.

ئەنجام: سەربەخۆیی وەک تاکە بژاردە

سەربەخۆیی تەنها خواستێکی سیاسی نییە، بەڵکو زەروورەتێکی بایۆلۆژی و کولتوورییە بۆ مانەوەی نەتەوەی کورد. تاکی کورد دەبێت بگاتە ئەو ئاستە لە هۆشیاری کە تێبگات: "هەزینەی سەربەخۆیی هەرچەند گەورە بێت، لە هەزینەی ژێردەستەیی کەمترە." لە ژێردەستەییدا، ئێمە هەر قوربانی دەدەین (کیمیاباران، سێدارە، کۆچبەر بوون)، بەڵام قوربانییەک کە هیچ بەرهەمێکی نییە. کەواتە با قوربانییەکانمان لە پێناو ئامانجێکی پیرۆزدا بێت کە ئەویش "کوردستانێکی سەربەخۆ"یە.

ئاشتی و دیالۆگ خواستی هەمیشەیی ئێمەیە، بەڵام کاتێک هەموو دەرگاکان دادەخرێن، بەرگری دەبێتە پیرۆزترین ئەرک. ئێمە دەبێت یەکگرتوو بین و بزانین کە دوژمنانمان لەسەر دژایەتی کورد هاوپەیمانن، بۆیە پێویستە کوردیش لەسەر بنەمای "بەرژەوەندیی نەتەوەیی" و "سەربەخۆخوازی" یەکدەنگ بێت. ڕێگەی ڕزگاری لێرەدایە: هۆشیاری، یەکگرتوویی و ئامادەیی بۆ قوربانیدان لە پێناو ئازادی نەک بۆ مانەوەی داگیرکەر.

تەجەلای پیرۆزی لە دەنگدا: گۆرانی و موزیک لە مێژووی چیاکانی زاگرۆسدا

 

تەجەلای پیرۆزی لە دەنگدا: گۆرانی و موزیک لە مێژووی چیاکانی زاگرۆسدا

پێشەکی: موزیک وەک ئایین، ئایین وەک موزیک

لە جیهانبینیی دێرینی چیاکانی زاگرۆسدا، کە ڕەگ و ڕیشەکەی بۆ ئایینی مێهری ودواتر ئێزدی و یارسان دەگەڕێتەوە، گەردوون بە "دەنگ" و "ڕیتم" دروست بووە. لێرەدا موزیک تەنیا ئامرازێکی کات بەسەربردن نییە، بەڵکوو زمانێکی مێتافیزیکییە بۆ پەیوەندی نێوان مرۆڤ و خودا. کاتێک هونەرمەندێک دەست لە موزیک هەڵدەگرێت، لە ڕوانگەی ئەم فەلسەفەیەوە، ئەو تەنیا وازی لە پیشەیەک نەهێناوە، بەڵکوو پردی پەیوەندیی خۆی لەگەڵ "ڕۆحی پیرۆزی گەردوون" پچڕاندووە.

١. پێگەی موزیک لە جیهانبینیی ئێزدی و یارساندا

لە فەلسەفەی ئێزدایەتیدا، کاتێک خودا جەستەی ئادەمی دروست کرد، ڕۆح نەدەچووە ناو جەستەوە. دەگێڕنەوە کە تەنیا بە هۆی "سەدای شەیپوور و دەف" بوو کە ڕۆح لە بەرزییەوە هاتە خوارێ و جەستەی مرۆڤی ئاوەدان کردەوە. کەواتە مرۆڤ "مەخلووقێکی موزیکییە". لای ئێزدییەکان "دەف و شەبابە" ئامێری پیرۆزن و بەبێ ئەوان ڕێوڕەسمی ئایینی تەواو نابێت.

لە لایەکی ترەوە، لە ئایینی یارسان (کاکەیی)دا، موزیک (بەتایبەت تەمبوور) زمانێکە کە پێی دەگوترێت "کەلام". لای ئەوان، تەنبوور "تەنی" مرۆڤ و "تەلی" ڕۆحە. "تەزەببور" و "زیکر" بەبێ ئاواز و گۆرانی مانا بەدەست ناهێنن. لەم جیهانبینییەدا، خودا لە ناو دەنگە خۆشەکاندا خۆی نیشان دەدات (تەجەلا دەکات). هەر بۆیە، حەرامکردنی موزیک یان "تۆبەکردن" لێی، جۆرێکە لە شەڕکردن دژی سروشتی خودایی مرۆڤ.

٢. سوهرەوەردی و ئیسلامی هاوردە (توێکڵ دژی ناوک)

شێخ شەهابەدین سوهرەوەردی، فەیلەسوفی گەورەی کورد، باسی "غەریبیی ڕۆژئاوا" دەکات. ئەو پێی وایە ڕۆح لە نیشتمانی ڕووناکییەوە هاتووە و لە جەستەدا زیندانی کراوە. سوهرەوەردی جەخت لەوە دەکاتەوە کە زۆرێک لەوانەی بانگەشەی ئایین دەکەن، تەنیا بە "توێکڵ" (قشر)ـەوە سەرقاڵن و لە "ناوک" (کاکڵ) بێئاگان.

ئەمەی لە باشووری کوردستان دەگوزەرێت، نموونەی ئەو "ئیسلامە هاوردە و توێکڵییە"یە کە هیچ پەیوەندییەکی بە ڕۆحی مەعنەوییەتەوە نییە. ئەم جۆرە ئایینزاییە، ئایینی "ترس و تۆقاندن" و "سڕینەوەی جوانی"یە. سوهرەوەردی پێی وایە جوانی (جمال) یەکێکە لە سیفەتە هەرە باڵاکانی خودا؛ کەواتە کاتێک هونەرمەندێک لە ژێر فشاری ئایینی سیاسی یان توندڕەویدا دەڵێت "تۆبە دەکەم"، ئەو لە ڕاستیدا "تۆبە لە جوانی" دەکات، کە ئەمەش گەورەترین سووکایەتییە بە خودی خالق.

٣. شیکاریی سایکۆلۆژیی "هونەرمەندی تۆبەکار"

ئەو هونەرمەندانەی بە ڕوخسارێکی خەمبارەوە دێنە سەر شاشە و وازهێنانی خۆیان ڕادەگەیەنن، تووشی جۆرێک لە "خۆکوژیی مەعنەوی" و "تەفریت لە ناسنامە" بوون. چەند هۆکارێکی سایکۆلۆژی لە پشت ئەم دیاردەیەوە هەن:

تەنگژەی ناسنامە و هەستی گوناهی دروستکراو: کاتێک ژینگەی کۆمەڵایەتی و ئایینی سیاسی، هونەر وەک "تاوان" پێناسە دەکەن، هونەرمەند تووشی دڵەڕاوکێی وجودی دەبێت. ئەو وا هەست دەکات هەموو تەمەنی لە "گوناه"دا ژیاوە، نەک لە "خزمەت بە جوانی".

پێویستی بە قبوڵکردن (Validation): زۆرجار ئەم هونەرمەندانە لە ڕووی دەروونییەوە لاواز بوون یان هەستیان کردووە لە پەراوێزدان. بەم کارەیان دەیانەوێت ببنە "پاڵەوانی ئایینی" لای کۆمەڵە توندڕەوەکانی سۆشیال میدیا تاوەکوو جارێکی تر ببنەوە بە چەق و خەڵک ستایشیان بکات.

سایكۆلۆژیای ترس: ئەمە جۆرێکە لە "کۆنترۆڵکردنی مێشک". هونەرمەندەکە لە جێی ئەوەی لە "نەبوونی ئەخلاق" و "درۆ" و "گەندەڵی" بترسێت، لە "دەنگ و ڕەنگ" دەترسێت. ئەمە نیشانەی تێکچوونی پێوەرە ئەخلاقییەکانە لە مێشکی تاکی ئایینزەدەدا.

٤. ڕەخنەیەکی فەلسەفی: تۆبە لە چی؟

ئەگەر موزیک و گۆرانی "تەجەلای جوانیی ئیلاهی" بن، کەواتە تۆبەکردن لێیان، مانای "تۆبەکردن لە خودا"یە.

پێویستە شەرم دایان بگرێت، چونکە:

ئەوان تۆبە لە "خۆشەویستی" دەکەن، بەڵام لە "ڕق" نا.

تۆبە لە "ئاواز" دەکەن، بەڵام لە "درۆ و ڕیاکاری" نا.

ئەوان وەک ئەو کەسانەن کە چاویان لە "خۆر" دەپۆشن تەنیا لەبەر ئەوەی کەسێکی تاریکپەرست پێی گوتوون تیشک زیانبەخشە.

ئەم هونەرمەندانە لە ڕووی مەعریفییەوە هێندە هەژارن، نازانن کە گەورەترین عاریفەکانی مێژوو (مەولانا، حافز، شێخی شەهید سوهرەوەردی) هەمیشە موزیک و سەمایان وەک کورتترین ڕێگە بۆ گەیشتن بە حەقیقەت بینیوە. ئەوەی ئەو هونەرمەندانە دەیکەن، نەک هەر گەڕانەوە نییە بۆ لای خودا، بەڵکوو پشتکردنە لەو "بەهرە پیرۆزە"ی خودا پێی بەخشیوون.

دەرەنجام:

موزیک و گۆرانی، ناسنامەی چیاکانی زاگرۆس و ڕۆحی نەتەوەی کوردن. ئێزدییەکان و یارسانەکان بۆ هەزاران ساڵ ئەم ئاگرە پیرۆزەیان پاراستووە. ئەو دیاردەیەی ئێستا دەیبینین، تەنیا سێبەرێکی کاتیی "ئیسلامی سیاسیی هاوردەیە" کە دەیەوێت مرۆڤی کورد لە "خودی ڕەسەنی خۆی" بێگانە بکات. هونەرمەندێک کە واز لە هونەرەکەی دێنێت و بە "تاوان" ناوی دەبات، پێش هەموو شتێک سووکایەتی بەو خودایە دەکات کە "جوانی" خۆش دەوێت و لە ناو ئاوازێکی پاکدا زیاتر ئامادەیە وەک لە ناو وتارێکی پڕ لە ڕق و کینە.

هونەر زمانێکی باڵایە، هەر کەس لێی تێناگات، دەبێت لێی بترسێت؛ چونکە هونەر مرۆڤ ئازاد دەکات، بەڵام ئایینی سیاسی کۆیلە دروست دەکات.

روونکردنەوە:

غەریبیی ڕۆژئاوا لای سوهرەوەردی

• ڕۆژهەڵات (مەشرق): هێمای جیهانی ڕۆح و ڕووناکی و نیشتمانی ڕەسەنی مرۆڤە.
• ڕۆژئاوا (مەغریب): هێمای جیهانی ماددە، جەستە و تاریکییە.
• غەریبی: ڕۆحی مرۆڤ چونکە لە جیهانی ڕووناکییەوە هاتووە، لەناو جەستە و جیهانی ماددەدا هەست بە نامۆیی و غەریبی دەکات.