تەجەلای پیرۆزی لە دەنگدا: گۆرانی و موزیک لە مێژووی چیاکانی
زاگرۆسدا
پێشەکی: موزیک وەک ئایین، ئایین وەک موزیک
لە جیهانبینیی دێرینی چیاکانی زاگرۆسدا، کە ڕەگ و ڕیشەکەی
بۆ ئایینی مێهری ودواتر ئێزدی و یارسان دەگەڕێتەوە، گەردوون بە "دەنگ" و
"ڕیتم" دروست بووە. لێرەدا موزیک تەنیا ئامرازێکی کات بەسەربردن نییە، بەڵکوو
زمانێکی مێتافیزیکییە بۆ پەیوەندی نێوان مرۆڤ و خودا. کاتێک هونەرمەندێک دەست لە موزیک
هەڵدەگرێت، لە ڕوانگەی ئەم فەلسەفەیەوە، ئەو تەنیا وازی لە پیشەیەک نەهێناوە، بەڵکوو
پردی پەیوەندیی خۆی لەگەڵ "ڕۆحی پیرۆزی گەردوون" پچڕاندووە.
١. پێگەی
موزیک لە جیهانبینیی ئێزدی و یارساندا
لە فەلسەفەی ئێزدایەتیدا، کاتێک خودا جەستەی ئادەمی دروست
کرد، ڕۆح نەدەچووە ناو جەستەوە. دەگێڕنەوە کە تەنیا بە هۆی "سەدای شەیپوور و دەف"
بوو کە ڕۆح لە بەرزییەوە هاتە خوارێ و جەستەی مرۆڤی ئاوەدان کردەوە. کەواتە مرۆڤ
"مەخلووقێکی موزیکییە". لای ئێزدییەکان "دەف و شەبابە" ئامێری
پیرۆزن و بەبێ ئەوان ڕێوڕەسمی ئایینی تەواو نابێت.
لە لایەکی ترەوە، لە ئایینی یارسان (کاکەیی)دا، موزیک
(بەتایبەت تەمبوور) زمانێکە کە پێی دەگوترێت "کەلام". لای ئەوان، تەنبوور
"تەنی" مرۆڤ و "تەلی" ڕۆحە. "تەزەببور" و "زیکر"
بەبێ ئاواز و گۆرانی مانا بەدەست ناهێنن. لەم جیهانبینییەدا، خودا لە ناو دەنگە خۆشەکاندا
خۆی نیشان دەدات (تەجەلا دەکات). هەر بۆیە، حەرامکردنی موزیک یان "تۆبەکردن"
لێی، جۆرێکە لە شەڕکردن دژی سروشتی خودایی مرۆڤ.
٢. سوهرەوەردی
و ئیسلامی هاوردە (توێکڵ دژی ناوک)
شێخ شەهابەدین سوهرەوەردی، فەیلەسوفی گەورەی کورد، باسی
"غەریبیی ڕۆژئاوا" دەکات. ئەو پێی وایە ڕۆح لە نیشتمانی ڕووناکییەوە هاتووە
و لە جەستەدا زیندانی کراوە. سوهرەوەردی جەخت لەوە دەکاتەوە کە زۆرێک لەوانەی بانگەشەی
ئایین دەکەن، تەنیا بە "توێکڵ" (قشر)ـەوە سەرقاڵن و لە "ناوک"
(کاکڵ) بێئاگان.
ئەمەی لە باشووری کوردستان دەگوزەرێت، نموونەی ئەو
"ئیسلامە هاوردە و توێکڵییە"یە کە هیچ پەیوەندییەکی بە ڕۆحی مەعنەوییەتەوە
نییە. ئەم جۆرە ئایینزاییە، ئایینی "ترس و تۆقاندن" و "سڕینەوەی جوانی"یە.
سوهرەوەردی پێی وایە جوانی (جمال) یەکێکە لە سیفەتە هەرە باڵاکانی خودا؛ کەواتە کاتێک
هونەرمەندێک لە ژێر فشاری ئایینی سیاسی یان توندڕەویدا دەڵێت "تۆبە دەکەم"،
ئەو لە ڕاستیدا "تۆبە لە جوانی" دەکات، کە ئەمەش گەورەترین سووکایەتییە بە
خودی خالق.
٣. شیکاریی
سایکۆلۆژیی "هونەرمەندی تۆبەکار"
ئەو هونەرمەندانەی بە ڕوخسارێکی خەمبارەوە دێنە سەر شاشە
و وازهێنانی خۆیان ڕادەگەیەنن، تووشی جۆرێک لە "خۆکوژیی مەعنەوی" و
"تەفریت لە ناسنامە" بوون. چەند هۆکارێکی سایکۆلۆژی لە پشت ئەم دیاردەیەوە
هەن:
تەنگژەی ناسنامە و هەستی گوناهی دروستکراو: کاتێک ژینگەی
کۆمەڵایەتی و ئایینی سیاسی، هونەر وەک "تاوان" پێناسە دەکەن، هونەرمەند تووشی
دڵەڕاوکێی وجودی دەبێت. ئەو وا هەست دەکات هەموو تەمەنی لە "گوناه"دا ژیاوە،
نەک لە "خزمەت بە جوانی".
پێویستی بە قبوڵکردن
(Validation): زۆرجار ئەم هونەرمەندانە
لە ڕووی دەروونییەوە لاواز بوون یان هەستیان کردووە لە پەراوێزدان. بەم کارەیان دەیانەوێت
ببنە "پاڵەوانی ئایینی" لای کۆمەڵە توندڕەوەکانی سۆشیال میدیا تاوەکوو جارێکی
تر ببنەوە بە چەق و خەڵک ستایشیان بکات.
سایكۆلۆژیای ترس: ئەمە جۆرێکە لە "کۆنترۆڵکردنی مێشک".
هونەرمەندەکە لە جێی ئەوەی لە "نەبوونی ئەخلاق" و "درۆ" و
"گەندەڵی" بترسێت، لە "دەنگ و ڕەنگ" دەترسێت. ئەمە نیشانەی تێکچوونی
پێوەرە ئەخلاقییەکانە لە مێشکی تاکی ئایینزەدەدا.
٤. ڕەخنەیەکی
فەلسەفی: تۆبە لە چی؟
ئەگەر موزیک و گۆرانی "تەجەلای جوانیی ئیلاهی"
بن، کەواتە تۆبەکردن لێیان، مانای "تۆبەکردن لە خودا"یە.
پێویستە شەرم دایان بگرێت، چونکە:
ئەوان تۆبە لە "خۆشەویستی" دەکەن، بەڵام لە
"ڕق" نا.
تۆبە لە "ئاواز" دەکەن، بەڵام لە "درۆ
و ڕیاکاری" نا.
ئەوان وەک ئەو کەسانەن کە چاویان لە "خۆر" دەپۆشن
تەنیا لەبەر ئەوەی کەسێکی تاریکپەرست پێی گوتوون تیشک زیانبەخشە.
ئەم هونەرمەندانە لە ڕووی مەعریفییەوە هێندە هەژارن، نازانن
کە گەورەترین عاریفەکانی مێژوو (مەولانا، حافز، شێخی شەهید سوهرەوەردی) هەمیشە موزیک
و سەمایان وەک کورتترین ڕێگە بۆ گەیشتن بە حەقیقەت بینیوە. ئەوەی ئەو هونەرمەندانە
دەیکەن، نەک هەر گەڕانەوە نییە بۆ لای خودا، بەڵکوو پشتکردنە لەو "بەهرە پیرۆزە"ی
خودا پێی بەخشیوون.
دەرەنجام:
موزیک و گۆرانی، ناسنامەی چیاکانی زاگرۆس و ڕۆحی نەتەوەی
کوردن. ئێزدییەکان و یارسانەکان بۆ هەزاران ساڵ ئەم ئاگرە پیرۆزەیان پاراستووە. ئەو
دیاردەیەی ئێستا دەیبینین، تەنیا سێبەرێکی کاتیی "ئیسلامی سیاسیی هاوردەیە"
کە دەیەوێت مرۆڤی کورد لە "خودی ڕەسەنی خۆی" بێگانە بکات. هونەرمەندێک کە
واز لە هونەرەکەی دێنێت و بە "تاوان" ناوی دەبات، پێش هەموو شتێک سووکایەتی
بەو خودایە دەکات کە "جوانی" خۆش دەوێت و لە ناو ئاوازێکی پاکدا زیاتر ئامادەیە
وەک لە ناو وتارێکی پڕ لە ڕق و کینە.
هونەر زمانێکی باڵایە، هەر کەس لێی تێناگات، دەبێت لێی
بترسێت؛ چونکە هونەر مرۆڤ ئازاد دەکات، بەڵام ئایینی سیاسی کۆیلە دروست دەکات.
روونکردنەوە:
غەریبیی ڕۆژئاوا لای سوهرەوەردی
- ڕۆژهەڵات (مەشرق): هێمای
جیهانی ڕۆح و ڕووناکی و نیشتمانی ڕەسەنی مرۆڤە.
- ڕۆژئاوا (مەغریب): هێمای
جیهانی ماددە، جەستە و تاریکییە.
- غەریبی: ڕۆحی مرۆڤ چونکە لە جیهانی ڕووناکییەوە هاتووە، لەناو جەستە و جیهانی ماددەدا هەست بە نامۆیی و غەریبی دەکات.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر