کاریکاتێر: نامۆ رۆستم زادە
لە نێوان وەهمی "مشروطة" و حەقیقەتی "دیکتاتۆری": شیکردنەوەی بونیادیی داهاتووی سیاسیی ئێران و پێگەی کورد
پێشەکی: فەلسەفەی دەسەڵات و مۆدێلی هاوردەکراو
لە ڕوانگەی فەلسەفەی سیاسییەوە (بۆ نموونە لای مۆنتەسکیۆ یان تۆکڤیل)، دیموکراسی تەنیا "دەقێکی دەستووری" نییە، بەڵکو بەرهەمی هاوسەنگیی هێزە کۆمەڵایەتییەکانە. کاتێک لایەنگرانی پاشایەتی لە ئێران باس لە مۆدێلی "سوید و بەریتانیا" دەکەن، تووشی هەڵەیەکی فەلسەفی و مێژوویی دەبن؛ ئەوان دەیانەوێت "میوەی" دارێک لێ بکەنەوە کە "ڕەگەکەی" لە خاکی ئێراندا نییە. لە ئەوروپا، پاشایەتی بوو بە "دەستووری" چونکە چینێکی بۆرژوازی سەربەخۆ و دامەزراوەی مەدەنی هەبوون کە پاشایان ناچار کرد دەسەڵات دابەش بکات. لە ئێراندا، دەوڵەت (چ پاشایەتی بێت یان کۆماری ئیسلامی) "خاوەنی ژێرخانە" و خەڵک "مووچەخۆر"ن. ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە فەیلەسوفی وەک "هێگڵ" باس لە دەوڵەتی سەروو کۆمەڵگە دەکات؛ لەم جۆرە دەوڵەتانەدا، هەر سیستمێک بێتە سەر کار، مەیلی بۆ دیکتاتۆری دەبێت چونکە "کۆمەڵگەی مەدەنی" هێندە بەهێز نییە ڕێگری لێ بکات.
بەراوردێکی مێژوویی: ئەزموونی میسر (١٩٥٢)
بۆ تێگەیشتن لە بارودۆخی ئێران، مێژووی میسری سەردەمی
مەلیک فارووق نموونەیەکی گونجاوە. میسر خاوەنی پاشایەتییەکی "لیبڕاڵ" بوو
لە ڕواڵەتدا، پەرلەمان و حزبی هەبوو، و پەیوەندییەکی توندوتۆڵیشی لەگەڵ ڕۆژئاوا (بەریتانیا)
هەبوو.
چ ڕوویدا؟
نەبوونی شەرعیەتی ناوخۆیی: پاشا وەک کەرەستەیەکی دەستی
ڕۆژئاوا دەبینرا.
دەورانی سوپا: کاتێک ناڕەزایەتییەکان زیادیان کرد، سوپا
(ئەفسەرە ئازادەکان) بە ناوی "ڕزگاریی نیشتمانی" کودەتای کرد.
دەرەنجام: پاشایەتی ڕووخا، بەڵام دیموکراسی نەهات، بەڵکو
دیکتاتۆرییەکی سەربازیی ناسیۆنالیستی (جەمال عەبدولناسر) دروست بوو کە بۆ دەیان ساڵ
میسری خنکاند.
ئەمە وانەیەکە بۆ ئێران: لە وڵاتێکدا کە دامەزراوەی دیموکراتی
تێدا نەبێت، ڕووخانی ڕژێمێک یان گەڕانەوەی پاشایەتی، تەنیا ڕێگە خۆش دەکات بۆ
"دیکتاتۆرییەکی سەربازی لە ژێر پەردەی پاشایەتی یان کۆماری". کوڕی شا ئەگەر
بگەڕێتەوە، دەبێت یان ببێتە بووکەڵەی دەستی سوپای پاسداران و ئەرتەش، یان دەبێت خۆی
ببێتە دیکتاتۆر بۆ ئەوەی بتوانێت وڵاتێکی ئاڵۆزی وەک ئێران کۆنتڕۆڵ بکات.
ڕیالپۆلیتیک و ڕۆژئاوا: بەرژەوەندی لەسەرووی بەهاکان
لە بواری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا، ڕۆژئاوا (بەتایبەت
ئەمریکا) بەدوای "سەقامگیریی هەناردەکردنی وزە" و "پاراستنی ئاسایشی
ئیسرائیل و کەنداو"ەوەیە. بۆ ئەوان، "دیموکراسی لە ئێران" ئامانجێکی
پلە دووە. ئەگەر کوڕی شا بەڵێنی ئەوە بدات کە:
پەیوەندی لەگەڵ ئیسرائیل ئاسایی دەکاتەوە.
دژایەتی پەرەپێدانی ئەتۆمی دەکات.
کۆنتڕۆڵی سنوورەکان دەکات و ڕێگری لە لێکترازانی ئێران
دەکات.
ئەوا ڕۆژئاوا ئامادەیە پشت بکاتە هەموو داواکارییە دیموکراسی
و مافە نەتەوەییەکانی کورد و بەلووچ. ئەمە ڕێک ئەو سیناریۆیەیە کە لە "کۆنفرانسی
گوادلۆپ" و پێشتر لە "پەیمانی جەزائیر ١٩٧٥" دژی کورد جێبەجێ کرا.
گەلی کورد دەبێت چی بکات؟ (ستراتیژی ژیانی سیاسی)
بە پێی ئەم شیکردنەوەیە، کورد نابێت چاوەڕێی "دیاری" لە تاران یان واشنتۆن بێت. ئەزموونی مێژوویی پێمان دەڵێت:
١. ستراتیژی "سێیەمین
ڕێگە":
کورد نابێت خۆی بخاتە نێوان بەرداشی "کۆماری ئیسلامی" و "پاشایەتیخوازی ناوەندگەرای ناسیۆنالیست". کورد دەبێت ببێتە جەمسەری سێیەم کە داوای "ناوەندگۆڕی" (Decentralization) بکات. هەر جۆرە گۆڕانکارییەک کە دان بە "فیدرالیزم" و "مافی نەتەوەکان"دا نەنێت، تەنیا گۆڕینی دیکتاتۆرێکە بە دانەیەکی تر.
٢. پاراستنی "هێزی
ڕەق" و "هێزی نەرم":
هێزی ڕەق: پێشمەرگە و ڕێکخستنی چەکداری کورد دەبێت وەک
قەوارەیەکی پارێزەر بمێنێتەوە. هەر جۆرە هەوڵێک بۆ بێچەککردنی کورد پێش گەیشتن بە ڕێککەوتنی
سیاسیی گەرەنتی کراو، بە مانای خۆکوژی دێت.
هێزی نەرم: یەکخستنی گوتاری سیاسیی پارتە کوردییەکان. جیهان کاتێک حسابت بۆ دەکات کە وەک یەک یەکەی سیاسیی یەکگرتوو مامەڵە بکەیت.
٣. هاوپەیمانیی
"نەتەوە پەراوێزخراوەکان":
کۆردستان بە تەنیا ناتوانێت تاران بگۆڕێت. بەڵام "هاوپەیمانیی نەتەوەکان" (کورد، ئازەرییە دیموکراتەکان، بەلووچ، عەرەب و تورکمان) دەتوانێت زۆرینەیەک دروست بکات کە ناسیۆنالیزمی فارسی (چ مەلا بێت یان پاشا) ناچار بە پاشەکشە بکات.
٤. هۆشیاری لە بەرامبەر
"ناسیۆنالیزمی مۆدێرن":
کورد دەبێت لەوە تێبگات کە "شای نوێ" ڕەنگە بە جینس و کراواتی لایەنە لیبڕاڵەکانەوە دەربکەوێت، بەڵام ئەگەر فیکری سیاسیی ئەو "ئینکاری نەتەوەکانی تر" بێت، ئەوا مەترسیی ئەو بۆ سەر کورد هیچی کەمتر نییە لە ڕژێمی ئێستا.
ئەنجامگیری فەلسەفی
ئازادیی کورد لە تارانەوە نایەت، بەڵکو لە "لاوازکردنی
ناوەند"ەوە دێت. سیستەمی پاشایەتی بە سروشتی خۆی بەدوای "سەروەریی ڕەها"دا
دەگەڕێت، کە ئەمەش دژە لەگەڵ جەوهەری مافی نەتەوەکان. بۆیە، ئەرکی مێژوویی کورد لەم
قۆناغەدا تەنیا "دژایەتیکردنی ڕژێمی ئێستا" نییە، بەڵکو "بەرگریکردنە
لە دیموکراسیی و ئازادی و پێشگرتنە لەو وڵات و رەوتانەی کە بە ناوی دێموکراسی و ناسیۆنالیستی"
دەیان هەوێت بە ناوی جێگرەوە، دیکتاتۆرییەکی نوێ بەرهەم بهێننەوە. وانەی مێژوو ئەوەیە:
"هەر گەلێک بۆ ئازادیی خۆی پشت بە ئەوانی تر ببەستێت، دواجار دەبێتە قوربانیی
مامەڵەی زلهێزەکان."
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر