وەهمی زانیاری و تەڵەی هەواڵ: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی
و دەروونی بۆ دیدگای ڕۆلف دوبێلی
لە سەردەمی دیجیتاڵیدا، مرۆڤ تووشی جۆرێک لە
"سەرمەستیی زانیاری" بووە. وەک چۆن ڕۆلف دوبێلی لە کتێبەکەیدا ئاماژەی
پێ دەکات، ئێمە لە ژێر گوشارێکی بەردەوامداین بۆ ئەوەی "ئاگاداری هەموو شتێک
بین". بەڵام ئایا ئەم ئاگادارییە بە ڕاستی مەعریفەیە؟ یان تەنیا ژاوەژاوێکی
بێمانایە کە دەروونمان دەشێوێنێت؟
١.
ڕەهەندی فەلسەفی: جیاوازی نێوان
"زانیاری" و "حیکمەت"
لە ڕووی فەلسەفییەوە، دوبێلی جەخت لەسەر ئەوە
دەکاتەوە کە زانیاری (Information) لایەنی
چەندایەتییە، بەڵام حیکمەت (Wisdom) لایەنی
جۆرییە. فەلسەفەی "پێگیری نەکردنی هەواڵ" لەسەر ئەو بنەمایە وەستاوە کە
جیهان تەنیا ئەو ڕووداوە کورتخایەن و پڕ لە هەرا و زورنایانە نییە کە میدیاکان
دەینەخشێنن.
ئەو دەقەی رۆلف لە کتێبەکەیدا باسی دەکات کە دەڵێت: "بڕیار
نییە هەموو شتێک بزانین"،
ئاماژەیە بۆ سنوورداریی توانای مرۆڤ (Human Finitude). ئێمە
وەک بوونەوەرێکی سنووردار ناتوانین کێشی هەموو قەیرانەکانی جیهان لەسەر شانی خۆمان
هەڵبگرین. حیکمەت ئەوەیە کە بزانیت چ شتێک شایەنی ئەوەیە بچێتە ناو بازنەی
سەرنجتەوە. وەک دوبێلی دەڵێت: "ئاگایی بێ ئارامی، دانایی نییە." چونکە
مەعریفەی ڕاستەقینە دەبێت ببێتە هۆی گەشەی مرۆڤ، نەک ببێتە سەرچاوەی شڵەژان.
٢.
شیکاری دەروونناسی: هەواڵ وەک ماددەی
هۆشبەر
لە ڕوانگەی دەروونناسییەوە، هەواڵەکان (بەتایبەت
هەواڵە کتوپڕ و ترسناکەکان) سیستەمی "ئەمیگدالا"
(Amgydala) لە مێشکدا چالاک دەکەن، کە بەرپرسە لە
هەستکردن بە مەترسی. ئەمەش دەبێتە هۆی دەردانی بەردەوامی هۆرمۆنی
"کۆرتیزۆڵ" و دروستبوونی دڵەڕاوکێی درێژخایەن.
دوبێلی ئاماژە بەوە دەکات کە مێشکی مرۆڤ بۆ ئەم
قەبارە گەورەیە لە قەیرانی بەردەوام دروست نەکراوە. کاتێک ئێمە بەردەوام هەواڵی
جەنگ، کارەسات و نەهامەتییەکان دەخوێنینەوە بێ ئەوەی بتوانین کاریگەریمان لەسەریان
هەبێت، تووشی حاڵەتێک دەبین کە دەروونناسی پێی دەڵێت "بێدەسەڵاتیی فێربۆن" (Learned Helplessness).
ئەمەش دەبێتە هۆی خەمۆکی و خاو بوونەوەی توانای
داهێنان.
٣.
تێڕوانینی ئەکادیمی: شێواندنی واقیع (The Distortion of Reality)
لە ڕووی زانستی و ئەکادیمییەوە، میدیاکان واقیع وەک
خۆی ناگوازنەوە، بەڵکو "واقیعی هەڵبژێردراو" دەخەنە ڕوو. هەواڵەکان
تەنیا تیشک دەخەنە سەر ڕووداوە نائاساییەکان
(Outliers)، نەک ڕەوتە گشتی و بنەڕەتییەکانی ژیان.
کتێبەکە ڕوونی دەکاتەوە کە:
- هەواڵ
کورتخایەنە: کاریگەرییەکەی
تەنیا چەند کاتژمێرێکە.
- هەواڵ
سەرپێییە: ڕێگەت
پێنادات بە قووڵی لە بابەتەکان تێ بگەیت.
- هەواڵ
ژەهرە: چونکە
وێنەیەکی پڕ لە ترس و خەشم لە جیهان نیشان دەدات کە لەگەڵ ڕاستی ناگونجێت.
٤.
ئەنجامگیری: بەرپرسیارێتی بەرامبەر خود
زۆرجار وا هەست دەکەین ئەگەر هەواڵ پێگیری نەکەین،
کەسێکی نابەرپرسین. بەڵام دوبێلی ئەم هاوکێشەیە پێچەوانە دەکاتەوە: دوورکەوتنەوە
لە هەواڵ، نیشانەی بەرپرسیارێتییە بەرامبەر بە تەندروستیی مێشک.
ئەو بانگهێشتەمان دەکات بۆ:
1.
هەڵبژاردنی
هۆشیارانە: مێشکی
خۆمان نەکەینە تەنەکەی خۆڵ بۆ هەموو زانیارییەکی بێسوود.
2.
گەڕانەوە
بۆ ژیانی ڕاستەقینە: لە
جیاتی ئەوەی خەریکی شیکردنەوەی ڕووداوە دوورەکان بین، کار لەسەر ئەو شتانە بکەین
کە لە بازنەی دەسەڵاتی خۆماندایە.
3.
قووڵبوونەوە: لەبری
خوێندنەوەی ١٠٠ هەواڵی کورت، یەک کتێبی قووڵ بخوێنینەوە.
کۆتا وتە:
رۆلڤ پێمان دەلێت: "هۆشیار
و ئاگادار بیت و نەزان نەمێنیەوە گرنگترە لە هەموو شتێک زانین." دانایی
ئەوە نییە هەموو دەنگەدەنگەکانی جیهان کۆ بکەیتەوە، بەڵکو ئەوەیە بزانیت چۆن لە
ناو ئەو هەموو ژاوەژاوەدا، دەنگی ئارامیی ناخی خۆت بدۆزیتەوە. دوورکەوتنەوە لە
هەواڵ، پشتگوێخستنی جیهان نییە، بەڵکو پاراستنی توانای بیرکردنەوەی جیدییە.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر