نوگرە سەلمان: لە چاڵە ڕەشەکەی لەبیرچوونەوەوە بۆ بەردەم مێزی دادپەروەری

 

نوگرە سەلمان: لە چاڵە ڕەشەکەی لەبیرچوونەوەوە بۆ بەردەم مێزی دادپەروەری

خوێندنەوەیەکی فەلسەفی و مێژوویی بۆ جینۆسایدی کورد لە ڕێگەی مێژووی زارەکییەوە

پێشەکی: گەڕانەوەی قوربانی بۆ نێو مێژوو

ئەو دادگاییەی ئەمڕۆ کە تێیدا یەکێک لە سەرپەرشتیارانی قەڵای "نوگرە سەلمان" ڕووبەڕووی ڕزگاربووانی ئەنفال دەبێتەوە، تەنها پرۆسەیەکی یاسایی نییە، بەڵکو ساتەوەختێکی فەلسەفی قووڵە. ئەمە ڕووبەڕووبوونەوەی "یادەوەری"یە لەدژی "سڕینەوە"، و سەرکەوتنی "دەنگی مرۆڤ"ە بەسەر "بێدەنگی بیابان". نوگرە سەلمان لە مێژووی سیاسی عێراقدا تەنها زیندانێک نەبوو، بەڵکو تاقیگەیەک بوو بۆ تاقیکردنەوەی ئاستی دڕندەیی مرۆڤ و هەوڵدان بۆ شێواندنی ناسنامەی نەتەوەیی لە ڕێگەی جینۆسایدەوە.

 

مێژووی زارەکی: چەکی بێدەسەڵاتان

لە غیابی بەڵگەنامە نووسراوەکانی دەوڵەتدا کە زۆرجار بۆ شاردنەوەی تاوانەکان دەشێوێندرێن، "مێژووی زارەکی" دەبێتە تاقە سەرچاوەی ڕاستەقینە بۆ تێگەیشتن لە ڕاستییەکان. وەک لە توێژینەوەکانی ساڵانی ٢٠٠٦-٢٠٠٩دا دەرکەوتووە، شایەتحاڵەکان تەنها چیرۆک ناگێڕنەوە، بەڵکو "نەخشەی تاوان"ەکە دەکێشن. مێژووی زارەکی لێرەدا دەبێتە ئامرازێکی سیاسی و ئەکادیمی بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییانەی کە مێژووی فەرمی بەعس ویستوویەتی بمانشارێتەوە.

فەلسەفەی شوێن: نوگرە وەک "نادیار"

ناونانی "نوگرە سەلمان" (چاڵی سەلمان) بە تەنها ئاماژەیەکی جوگرافی نییە، بەڵکو ئاماژەیەکی فەلسەفییە بۆ "نەمان". "نوگرە" یان چاڵ، ئەو شوێنەیە کە دەوڵەتی تۆتالیتاری سەدام دیزاینی کردبوو تاوەکو مرۆڤی تێدا ون بێت. هەڵبژاردنی بیابانێکی دوورەدەست لە پارێزگای موسەننا، کە ٢٠٠ کیلۆمەتر لە ئاوەدانییەوە دوورە، ستراتیژیەتێکی "بەتاڵکردنەوەی مرۆڤ" بوو لە هیوا. ئەوەی چووبایە ئەوێ، وەک لەسەر دەرگاکەی نووسرابوو، دەبوو هەموو شتێک جێبهێڵێت.

دیسکۆرسی جەستە و ئەشکنجە

بەڵگەنامە پزیشکییەکانی بنکەی تەندروستی سەلمان، کە باس لە "وەستانی کتوپڕی سووڕی خوێن" یان "خوێنەبەربوونی ناوخۆیی" دەکەن، تەنها زاراوەی پزیشکی نین؛ ئەمانە زمانی "پەردەپۆشکردنی تاوان"ن. کاتێک جەستەی مرۆڤی کورد لە نوگرە سەلمان دەبێتە ئامانجی لێدان، برسیێتی، و تینوێتی، دەوڵەت دەیەوێت بڵێ: "ئەم جەستەیە هیچ بەهایەکی یاسایی و مرۆیی نییە".
چیرۆکی "فاتمە محمد" کە تەنها لەبەر قومێک ئاو کوژرا، یان ئەو دیمەنە تراژیدیانەی "مام نوری" دەیانگێڕێتەوە سەبارەت بە خواردنی تەرمی قوربانیان لەلایەن سەگی بیابانەوە، نیشاندەری قۆناغی "نەهێشتنی کەرامەتی مرۆیی"یە تەنانەت دوای مردنیش.

بەرپرسیارێتی و دادپەروەری: "حەجاج" وەک سیمبۆل

کەسایەتی "حەجاج" (سەرپەرشتیاری زیندانەکە) لە مێژووی زارەکی ڕزگاربوواندا، وەک نوێنەری سیستمێکی شۆڤێنی دەردەکەوێت. ئەو تەنها ئەشکنجەدەرێک نەبوو، بەڵکو کەسێک بوو کە داوای دەکرد زیندانییەکان "سوجدەی بۆ بەرن". ئەمە لوتکەی خۆ-خوداکردن (Self-deification)ی بکوژە لە بەرامبەر قوربانیدا. دادگاییەکەی ئەمڕۆ، لێسەندنەوەی ئەو هێزە وەهمییەیە لە بکوژ و گێڕانەوەی شکۆیە بۆ قوربانییەکان.

ئەنجام: یادەوەری وەک دادگا

جینۆسایدی ئەنفال و ئەزموونی نوگرە سەلمان، تەنها برینێکی مێژوویی نین، بەڵکو وانەیەکن بۆ مرۆڤایەتی. گواستنەوەی تەرمی ٣٦٥ قوربانی لە بیابانەکانی سەماوەوە بۆ خاکی کوردستان لە ساڵی ٢٠٠٦ و ٢٠٠٧، هەنگاوی یەکەمی "ڕزگارکردنی ڕاستی" بوو. ئەمڕۆ کە ڕزگاربووان لەبەردەم جەلادەکەیاندا ڕادەوەستن، مێژووی زارەکی لە "گێڕانەوەی ناو قاعەکان"ەوە دەبێتە "بەڵگەی یاسایی" لە دادگا نێودەوڵەتی و نیشتمانییەکاندا.

نوگرە سەلمان چیتر تەنها "چاڵێک" نییە بۆ شاردنەوەی تەرمەکان، بەڵکو بووەتە مینبەرێک کە تێیدا کورد هاواری "بوونی خۆی" دەکات. وەک چۆن مام نوری چیرۆکی میللەتەکەی گەیاندە نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەرکی ئێمەیە ئەم مێژووە نەک تەنها وەک ئازار، بەڵکو وەک "بەڵگەی سیاسی و یاسایی" بۆ داهاتوو بپارێزین.

---

سەرچاوەکان:

• چاوپێکەوتنەکانی ٢٠٠٦-٢٠٠٩ لەگەڵ ڕزگاربووانی ئەنفال.
• ڕاپۆرتی ڕێکخراوی میدڵ ئیست وۆچ (١٩٩٢).
• بەڵگەنامە پزیشکییەکانی بنکەی تەندروستی سەلمان.
• کتێبی "ئەنفال و نهێنییەکانی" – عەدالەت تاڵەبانی.
• شایەتحاڵی مام نوری عەبدولڕەحمان و ڕزگاربووانی تری قەڵای نوگرە سەلمان

 

ڕووبەڕووبوونەوەی دوو نەتەوە لە نێوان ستەم و ناسنامەدا

 

کاتێک مێژوو لە شوێنی کاردا دەبنە میوان: ڕووبەڕووبوونەوەی دوو نەتەوە لە نێوان ستەم و ناسنامەدا

ئەمڕۆ لە شوێنی کارەکەمدا، ڕووداوێکی سادە بووە هۆی هەڵدانەوەی لاپەڕە قورسەکانی مێژوو. کاتێک لەگەڵ کەسێکی فەلەستینیدا کۆبوومەوە و ئەو پرسیارە باوەی لێکردم: "خەڵکی کوێیت؟"، وەڵامەکەم تەنها جوگرافیا نەبوو، بەڵکو گوزارشت بوو لە برینێکی کراوە. گوتم: «من کوردم، لەو بەشەی کوردستان کە لە ناو سنوورە سیاسییەکانی ئێراندایە. »

ئەو ساتەی ناوی "ئێران"م هێنا، بروسکەیەک لە خۆشحاڵی لە چاوەکانیدا درەوشایەوە. ئەو بەو دیدە سەیری تارانی دەکرد کە ئایدۆلۆژیاکەی بۆی کێشاوە؛ وەک "قەڵایەک دژی ئەمریکا و ئیسرائیل". لای ئەو، ڕژێمی ئێران سیمبولی بەرگری بوو، بەڵام لای من، ئەو ناوە تەنها مانای سێدارە، زیندان و سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەییەکەم بوو. لێرەدا یەکەم پێکدادانی فەلسەفیمان دەستی پێکرد: "چۆن دەکرێت مرۆڤێک بۆ ئازادیی خۆی بجەنگێت، بەڵام ستایشکەری جەلادی نەتەوەیەکی تر بێت؟"

وەک هانا ئارێنت (Hannah Arendt) دەڵێت: "ئایدۆلۆژیا دەتوانێت واقیع لە مرۆڤ بشارێتەوە."  فەلەستینییەکە تەنها ئەو واقیعەی دەبینی کە لەگەڵ بەرژەوەندییە سیاسییەکانی ئەودا دەگونجا، نەک ئەو واقیعە تفت و تاڵەی کە مرۆڤی کورد ڕۆژانە ئەزموونی دەکات.

پاشان پرسیارێکی ڕەوانە کردم کە برینە کۆنەکانی کولاندەوە: «بۆچی کورد ئەوەندە بێزیان لە عەرەب دەبێتەوە و خۆشیان ناوێن؟»

ئەم پرسیارە بۆ من تەنها پرسیارێکی سادە نەبوو، بەڵکو "تۆمەتبارکردنی قوربانی" بوو. لە وەڵامدا، مێژووم بۆ کێشایەوە، نەک وەک چیرۆک، بەڵکو وەک بەڵگەنامەیەکی زیندوو. پێم گوت:
ئێمە وەک گەلی کورد، جینۆسایدی "ئەنفال" و "هەڵەبجە"مان ئەزموون کردووە. ئەوەی ئێمەی کوشت، ئەو سەرکردە عەرەبانە بوون کە ڕۆژگارێک جێی شانازیی ئێوە بوون و وەک "پاڵەوانی نەتەوەیی" چەپڵەتان بۆ لێدەدان. کاتێک کیمیایی بەسەر منداڵانی ئێمەدا دەبارا، شەقامی عەرەبی نەک هەر هاوسۆز نەبوو، بەڵکو بێدەنگییەکی مەرگبار و تەنانەت پاڵپشتییەکی جەماوەری بۆ سەدام حوسێن هەبوو.

ئەمە پەیوەندی بە "ڕق"ەوە نییە، بەڵکو پەیوەندی بە "زاکیرەی جەمعی" (Collective Memory) وەک مۆریس هالبواکس باسی دەکات، هەیە. ئێمە چۆن دەتوانین جەلادەکانمان خۆش بوێت؟ چۆن دەتوانین هاوسۆز بین لەگەڵ ئەو ئەقڵییەتەی کە لە سووریا و عێراق، خاک و ژیانی ئێمەی وێران کرد و ناوی نا "سەرکەوتن"؟

بۆ وەڵامدانەوەی ئەو، گەڕامەوە بۆ فەلسەفەی تیۆدۆر ئەدۆرنۆ کە دەڵێت: "دواى ئاوشویتس (جینۆساید)، مرۆڤایەتی دەبێت شێوازێکی نوێ لە ئەخلاق پەیڕەو بکات." منیش پێم گوت: تا ئەو کاتەی ئێوە وەک نەتەوەیەکی دراوسێ، بە فەرمی دان بەو تاوانانەدا نەنێن کە بە ناوی ئێوەوە بەرانبەر ئێمە کراوە، و تا ئەو کاتەی هاوسۆزیتان بۆ ڕژێمە سەرکوتکەرەکان لە هاوسۆزیتان بۆ مرۆڤی چەوساوە زیاتر بێت، ناتوانن داوای خۆشەویستی لە ئێمە بکەن.

وەک مارتن لۆتەر کینگ دەڵێت: "زوڵم لە هەر شوێنێک بێت، هەڕەشەیە بۆ سەر دادپەروەری لە هەموو شوێنێک."

ئازادیی فەلەستین ناتوانێت لەسەر تەرمی منداڵی کورد و بە پاڵپشتی جەلادەکانی ئێمە بونیاد بنرێت. ناتوانن داوای ئازادی بکەن کاتێک بۆنی "گازی سارین" و "سێدارە" لە هەناسەی ئەو ڕژێمانە دێت کە ئێوە پێیان سەرسامن.

لەم گفتوگۆیەدا، من تەنها بەرگریم لە نەتەوەکەم نەکرد، بەڵکو ڕووبەڕووی ئەو "دوو فاقییە ئەخلاقییە" بوومەوە کە ساڵانێکی زۆرە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی وێران کردووە. ئێمە چاوەڕێی سۆز نین، ئێمە داوای "دادپەروەریی مێژوویی" و "دانپێدانان" دەکەین.

 

لە نێوان خۆڵەمێشی شەنگال و تیشکی ئیشراقدا: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ ڕۆمانی "سێبەری ڕووناكی"

لە نێوان خۆڵەمێشی شەنگال و تیشکی ئیشراقدا: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ ڕۆمانی "سێبەری ڕووناكی"

بەم زوانە... چیرۆکی ململانێی ئەبەدیی نور و تاریکی دەکەوێتە بەر دیدی خوێنەران

لە بەشێکی هەژێنەری ڕۆمانی "سێبەری ڕووناكی" (سایە نوور)دا، نووسەر "ئالان عومەرزادە" تەنیا چیرۆکێکی تراژیدی ناگێڕێتەوە، بەڵکو پانتاییەکی فەلسەفی قووڵ دەخوڵقێنێت کە تێیدا مێژوو، ئایین و مرۆڤناسی لە ژێر تیشکی فەلسەفەی "ئیشراق"ی شەهابەدینی سوهرەوەردیدا دووبارە مانا دەکرێنەوە.

١. مانیفێستۆی ئیمانی نوێ: لە خوداوەندی دەقەوە بۆ خوداوەندی ژیان

لەم بەشەدا، نووسەر دەستکاری چەمکی کلاسیکیی "ئیمان" دەکات. کاتێک کچە ڕزگاربووەکانی دەستی داعش دەڵێن: "ئیمانی ئێمە ئیتر لە ئاییندا نییە"، ئاماژەیە بۆ گواستنەوەیەکی فەلسەفی لە ئایینی "دامەزراوەیی و فەرمی" (کە وەک پۆشاکێک بۆ ستەم بەکار هات) بەرەو ئایینێکی "ئەزموونی و ڕۆحی". ئەمە گەڕانەوەیە بۆ فەلسەفەی وجوودی؛ ئیمان لێرەدا نەک وەک کۆمەڵێک دەق، بەڵکو وەک "هێزی مانەوە" و "زمزەمەی هیوا" لە ناو جەرگەی تاریکیدا پێناسە دەکرێتەوە.

٢. ئامادەیی شێخی ئیشراق: پردی نێوان عیرفان و شوناس

بوونی "شێخی ئیشراق" (سوهرەوەردی) لە تەنیشت کچانی ئێزدی لە شەنگال، هێمایەکی فەلسەفیی مەزنە. سوهرەوەردی کە خۆی فەیلەسوفی "نور"ە، لێرەدا دەبێتە شاهیدی ئەو نورە پەتییەی کە لە ڕۆحی ژنانی ئێزدیدا ماوەتەوە. ئەم یەکگرتنە نیشان دەدات کە فەلسەفەی ڕاستەقینە لە کتێبەکاندا نییە، بەڵکو لەو شوێنەدایە کە مرۆڤ تێیدا لە ناو "خۆڵەمێش"دا خۆی وەک "نور" دەدۆزێتەوە.

٣. شوناس و مێژووی ڕەگداکوتاو: خۆر وەک ڕەچەڵەک

نووسەر لە ڕێگەی دیالۆگی نێوان کارەکتەرەکانەوە، ڕەهەندێکی مێژوویی و ناسیۆنالیستی دەبەخشێتە ڕۆمانەکە. باسکرانی ئایینی ئێزدی وەک ڕەچەڵەکی دێرینی کوردان و پەیوەندییان بە "ئایینی خۆر"ەوە پێش زەردەشت و ئیسلام، هەوڵێکە بۆ گەڕاندنەوەی شوناسی سڕاوە. لێرەدا "نور" تەنیا چەمکێکی فیزیکی نییە، بەڵکو ناسنامەیەکی کولتوورییە کە هەزاران ساڵە کورد لە دەوری کۆبووەتەوە و هەموو هێرشەکان بۆ سەر ئەم خاکە، وەک هەوڵێک بۆ "قووتدانی نور لەلایەن سێبەرەکانەوە" وێنا کراون.

٤. فێمینیزمی ڕۆحی: ژن وەک پارێزەری ڕووناكی

لە دەقەکەدا هاتووە: "نور لە دڵی ژناندا دەمێنێتەوە، کاتێک پیاوان دەمرن." ئەمە دیدگایەکی فێمینیستیی قووڵە کە ژن وەک سەرچاوەی بەردەوامیی ژیان و ئایین دەبینێت. ژنانی ئێزدی لەم ڕۆمانەدا تەنیا "قوربانی" نین، بەڵکو "پێغەمبەرانی بێدەنگ"ن. ئەوان گوزارشت لەو ئیمانە دەکەن کە لە سروشت و لە هەڵاتنی خۆرەوە سەرچاوە دەگرێت، نەک لە قازی و کلیل و قفڵەکانی دەسەڵات.

ئەنجام: بۆچی دەبێ چاوەڕێی ئەم ڕۆمانە بین؟

"سێبەری ڕووناكی" تەنیا گێڕانەوەی ڕووداوەکانی شەنگال نییە؛ بەڵکو دادگاییەکی فەلسەفیی مێژوویە. ئالان عومەرزادە بە زمانێکی پاراو و وێنەسازییەکی سیحراوی، خوێنەر دەباتە ناو قووڵایی پرسیارە بوونییەکان. ئەم ڕۆمانە مژدەی گەڕانەوەی ڕووناكییە لە دوای تاریکترین شەوەکانی مێژوو.

"سێبەری ڕووناكی"؛ بەم زوانە لە ژێر چاپ دێتە دەرێ و دەبێتە چرایەک بۆ کتێبخانەی کوردی.

 

گەشتێک لە نێوان سێبەر و نووردا: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ ڕۆمانی "سێبەری ڕووناکی"

 

گەشتێک لە نێوان سێبەر و نووردا: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ ڕۆمانی "سێبەری ڕووناکی"

تێڕامانێک لە بەشی سێیەم (تەلاری ئاوێنەکان)

لە کاتێکدا مرۆڤی هاوچەرخ لە نێو جەنجاڵی تەکنەلۆژیا و ونبوونی مانادا دەناڵێنێت، ڕۆمانی "سێبەری ڕووناکی" (سایە نور) لە نووسینی نووسەر (ئالان عومەرزادە)، وەک پڕۆژەیەکی فیکری و ئەدەبیی قووڵ دێتە کایەوە. ئەم ڕۆمانە کە بڕیارە بەم زوانە بکەوێتە بەردیدی خوێنەران، تەنها گێڕانەوەی چیرۆکێک نییە، بەڵکو زیندووکردنەوەی فەلسەفەی "ئیشراق"ی شیخی شەهید (سوهرەوەردی)یە لە قاڵبێکی ئەدەبیی مۆدێرندا.

تەلاری ئاوێنەکان: تاقیگەی ناسنامە

لە بەشی سێیەمی ئەم بەرهەمەدا، لەژێر ناوی "تەلاری ئاوێنەکان"، نووسەر خوێنەر دەباتە نێو قووڵترین کێشەی "بوونناسی" (Ontology). پاڵەوانەکە ڕووبەڕووی هەزاران ئاوێنە دەبێتەوە؛ ئەم ئاوێنانە گوزارشتن لەو "فرە-ناسنامەیی"یەی کە مرۆڤی مۆدێرن پێوەی دەناڵێنێت. لە جیهانی ئەمڕۆدا، کە سۆشیاڵ میدیا و وێنە دەستکردەکان برەویان هەیە، مرۆڤ لە نێوان وێنە جیاوازەکانی خۆیدا (خەمگین، مەغروور، جەنگاوەر) ون بووە.

ئالان لە ڕێگەی دەنگی "شیخی ئیشراق"ەوە، پەیامێکی فەلسەفیی گرنگ ئاڕاستەی تاکی کورد دەکات: "ئەگەر خۆت نەناسیت، دەبیتە دیلی ئەو وێنەیەی کە ئەوانی تر بۆیان کێشاویت." ئەمە ڕەخنەیەکی توندی "سۆسیۆ-فەلسەفی"یە بۆ کۆمەڵگایەک کە زۆرجار ناسنامەی تاکەکانی لەسەر بنەمای قەزا و قەدەر و دیدگای دەرەکی بونیاد دەنێت.

تێپەڕین لە "خۆ" بەرەو "حەقیقەت"

خاڵی وەرچەرخان لەم دەقەدا، "ئاوێنە خاڵییەکە"یە. لە ڕوانگەی ئەکادیمییەوە، ئەمە ئاماژەیە بۆ قۆناغی "تەجرید" (Abstraction)؛ واتە داماڵینی مرۆڤ لە هەموو ئەو سیفەت و ناسنامە کاتییانەی کە جیهانی مۆدێرن بەسەریدا سەپاندووە. پاڵەوانەکە کاتێک دەتوانێت "نوری نەفس"ی خۆی ببینێت، کە بوێریی ئەوەی هەبێت لە وێنە ڕووکەشەکان تێپەڕێت.

بۆ خوێنەری کورد، ئەم ڕۆمانە دەستپێکی گەشتێکی نوێیە. لە ناوەڕاستی قەیرانە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکاندا، "سێبەری ڕووناکی" پێمان دەڵێت کە ڕێگای ڕزگاری لە "دەرەوە" نییە، بەڵکو لە "ناوەوە" و لە تێپەڕبوون لەو "سێبەرە" تاریکانەوە دەست پێدەکات کە مێژوو لە دەروونماندا دروستی کردوون.

بۆچی دەبێت ئەم ڕۆمانە بخوێنینەوە؟

１. زیندووکردنەوەی مێژوو و کەلەپوور: ئالان عومەرزادە توانیویەتی فەلسەفەی ئیشراق و ئایینە دێرینەکانی کورد کە بەشێکی گرنگن لە مێژووی فیکری ناوچەکە، بە زمانێکی پاراو و مۆدێرن دابڕێژێتەوە.

٢. دیالۆگی فەلسەفی: ڕۆمانەکە تەنها وەسف نییە، بەڵکو دیالۆگێکی بەردەوامە لەگەڵ خوێنەر دەربارەی مانا، شوناس،بوون، و ڕووناکی.

٣. هاوچەرخبوون: سەرەڕای کەششی مێژوویی و عیرفانییەکەی، بەڵام تەواو لەگەڵ دەردەدەروونییەکانی مرۆڤی ئەمڕۆی کوردستان و جیهان دەگونجێت.

---

چاوەڕوان بن...

ڕۆمانی "سێبەری ڕووناکی" (سایە نور)؛ گەشتێک بۆ دۆزینەوەی ئەو ڕووناکییەی لە ناو دڵی تاریکیدا شاراوەتەوە. بەم زوانە  لە کتێبخانەکان دەستدەکەوێت.

هەنگاو بنێ بۆ ناو تەلاری ئاوێنەکان و وێنە ڕاستەقینەکەی خۆت بدۆزەرەوە.

شەریعەتی بێ‌عەشق و عەقڵی بێ‌نوور: گەشتێک لە نێوان چەقین و ڕووناکبوونەوەدا

شەریعەتی بێ‌عەشق و عەقڵی بێ‌نوور: گەشتێک لە نێوان چەقین و ڕووناکبوونەوەدا

خوێندنەوەیەک بۆ بەشی پێنجەمی ڕۆمانی "سێبەری ڕووناکی" – نووسینی: ئالان عومەرزادە

لە قووڵایی مێژووی فیکری ئیسلامی و ڕۆژهەڵاتیدا، هەمیشە ململانێیەک لە نێوان سێ جەمسەردا هەبووە: "دەق (نەقڵ)"، "عەقڵ" و "دڵ". نووسەر لە بەشی پێنجەمی ڕۆمانی سێبەری ڕووناکیدا، ئەم کێشە مێژووییە دەباتەوە سەر کانییە سەرەکییەکەی و لە ڕێگەی کارەکتەری "شێخی ئیشراق" (سوهروەردی)یەوە، نەشتەرگەرییەک بۆ عەقڵی سڕبوو و شەریعەتی بێ‌ڕۆح دەکات.

١. تەلارە تاریکەکە: زیندانی دەق و قەفەسی قیاس

لە دەستپێکی ئەم بەشەدا، نووسەر وێنای دوو جەمسەری سەرەکی دەکات کە مرۆڤایەتییان دووچار لەتبوون کردووە:

• فەقیهـی (نوێنەری شەریعەتی ڕووت): ئەو کەسەی کتێبی لە باوەش گرتووە بەڵام نایخوێنێتەوە، تەنیا فەتوا دەدات. لای ئەو، خودا نەک هەر لە ئاسمانەکان، بەڵکو لە ناو لاپەڕە کۆنەکاندایە و پەیوەندییەکەی لەگەڵ ئینسان تەنیا پەیوەندیی "دادوەر و تاوانبار"ە.
• فەیلەسوف (نوێنەری عەقڵی وشک): ئەو کەسەی دەیەوێت بە پێوەرە سنووردارەکانی لۆژیک، بێ‌سنووریی بوون بپێوێت. ئەویش وەک فەقیهەکە لە زیندانێکی تری "وشە"دایە.

٢. فەلسەفەی ئیشراق: ئەڵقە بێسەروشوێنەکە

هاتنە ناوەوەی "شێخی ئیشراق" وەک کارەکتەرێکی ڕێبەر، تەنیا ئامادەییەکی مێژوویی نییە، بەڵکو ئامادەییەکی "فەلسەفی"یە. سوهروەردی لێرەدا پەیامێک دەدات کە ناوۆکی ئەم بەشەیە: "شەریعەت بێ دڵ، تەنیا قازییە و عەقڵ بێ نوور، تەنیا زیندانە."

ئەمە ئەو وانە گەورەیەیە کە ڕۆمانەکە فێرمان دەکات؛ کە مەعریفە نەک تەنیا بە خوێندنەوەی دەق (نەقڵ) و نەک تەنیا بە چوارچێوەی لۆژیک (عەقڵ) تەواو نابێت، بەڵکو پێویستی بەو "تریفە"یە هەیە کە ناوی "عەشق" یان "ئیشراق"ە.

٣. واقیعی کوردستان: ئایدیۆلۆژیای هاوردە و تەڵەی "نەقڵ"

ئەم بەشەی ڕۆمانەکە، ڕەخنەیەکی توند و شاراوەیە لەو دۆخە مەعریفییەی ئێستا لە کوردستاندا باڵادەستە. زۆرێک لەو گوتارە ئایینییانەی ئێستا بە نەوەی نوێ دەدرێت، گوتارێکی "هاوردەکراو" و "بێ‌ڕۆح"ە.

ئەو مەلایانەی کە نووسەر ئاماژەیان پێدەدات، هاوشێوەی ئەو فەقیهە قەڵس وتورەن کە لە تالارەکەدا دانیشتوون؛ ئەوان شەریعەتێکیان پێیە کە هیچی لە کلتوور، جوانی و ڕەسەنایەتیی نەتەوەی کورد تێدا نییە. ئەوان ئایینیان کردووە بە ئامرازێک بۆ قەزاوتکردن نەک بۆ ڕێنمایی.

کاتێک ئایین لە "عەشق" و "عیرفان" و "ئیشراق" دادەماڵرێت، دەبێتە ئایدیۆلۆژیایەکی وشک کە نەک هەر ناتوانێت کێشەکانی نەتەوەیەک چارەسەر بکات، بەڵکو دەبێتە بەربەست لە بەردەم گەشەی عەقڵیشدا.

٤. وانەی ڕۆمانەکە: ئاشتیی نێوان عەقڵ و شەریعەت

کۆتایی بەشەکە کە بە "ئاشتی" و "داخستنی کتێبەکان بۆ بینینی نوور" دێت، وانەیەکی قووڵە بۆ خوێنەری کورد. نووسەر دەڵێت:

• هەر ئایدیۆلۆژیایەک ئەگەر نەتوانێت لەگەڵ "ڕۆحی مرۆڤ" و "ڕەسەنایەتی نەتەوە"دا تێکەڵ ببێت، دەبێتە بارێکی گران.
• تاکە ڕێگە بۆ ڕزگاربوون لەو سەرلێشێواوییەی  کە جەماعەتی مەلاکانی ئێستا خوڵقاندوویانە، گەڕانەوەیە بۆ ئەو "نوور"ەی کە عەقڵ ڕووناک دەکاتەوە و شەریعەت لە قەفەسی وشکەوە دەکات بە ڕێگای عەشق.

دەرەنجام

بەشی پێنجەمی "سێبەری ڕووناکی" تەنیا گێڕانەوەی چیرۆکێک نییە، بەڵکو مانیفێستێکی فەلسەفییە بۆ دووبارە پێناسکردنەوەی "ئیمان" و "فیکر". ئالان لێرەدا پێمان دەڵێت کە کورد بۆ ئەوەی لەم قەیرانە مەعریفییە ڕزگاری بێت، پێویستی بە گوتارێکی "ئیشراقی" هەیە؛ گوتارێک کە عەقڵی هەبێت بۆ تێگەیشتن، شەریعەتی هەبێت بۆ پاراستنی بەهاکان، بەڵام "عەشق"ی هەبێت بۆ ئەوەی نەکەوێتە تەڵەی توندڕەوی و جەهلەوە. 

گەمارۆدانی ویژدان: لە هەیمەنەی ئایدیۆلۆژیاوە بۆ ڕابوونی عەقڵانی

 

گەمارۆدانی ویژدان: لە هەیمەنەی ئایدیۆلۆژیاوە بۆ ڕابوونی عەقڵانی

خوێندنەوەیەک بۆ ململانێی فیکری لە کۆمەڵگای کوردیدا؛ دکتۆر فاروق ڕەفیق بە نموونە

پێشەکی

ویژدان، وەک ئیمانوێل کانت دەڵێت، "یاسایەکی ئەخلاقییە لە ناوەوەی مرۆڤدا"، کە بڕیارە وەک دادوەرێکی سەربەخۆ کار بکات. بەڵام کێشە گەورەکە لێرەوە دەست پێ دەکات کاتێک "ئایدیۆلۆژیا" دێت و ئەم دادگا ناوەکییە داگیر دەکات. لە مێژووی هاوچەرخی باشووری کوردستاندا، ئێمە لەبەردەم شەپۆلێکی توندی ئایدیۆلۆژیای ئیسلامی سیاسیداین کە تەنها ئامانجی ڕێکخستنی ژیانی گشتی نییە، بەڵکو ئامانجی "کوشتنی پرسیار" و "سڕکردنی ویژدانی تاکەکەسییە" لە پێناو بەرژەوەندییە سیاسی و ئیقلیمییەکاندا.

١. ئایدیۆلۆژیا وەک بکوژی ویژدان

هانا ئارێنت، فەیلەسووفی سیاسی، لە تیۆری "بێ بایەخیی شەڕ" (Banality of Evil)دا ئاماژە بەوە دەکات کە مرۆڤەکان کاتێک دەبنە بەشێک لە ئامێرێکی ئایدیۆلۆژیی گەورە، توانای جیاکردنەوەی چاکە و خراپەیان نامێنێت. ئایدیۆلۆژیا (چ ئایینی بێت یان زەمینی) "بەرگی پیرۆزی" دەپۆشێت و وا لە تاک دەکات کە تاوان، جنێو، و تەکفیر وەک "ئەرکێکی پیرۆز" ببینێت. لێرەدا ویژدان نامرێت، بەڵکو "کۆیلە" دەکرێت؛ ئیتر پێوەرەکە "مرۆڤایەتی" نییە، بەڵکو "سەرکەوتنی ئایدیۆلۆژیا"یە.

٢. ئیسلامی سیاسی و تیرۆری فیکری لە کوردستان

ئەوەی لە هەرێمی کوردستاندا دەگوزەرێت، تەنها ململانێیەکی ئایینی نییە، بەڵکو پڕۆژەیەکی "فاشیزمی فیکری"یە کە لەلایەن وڵاتانی داگیرکەر و توندڕەوەوە پشتگیری دەکرێت. ئەم ئاراستەیە کار لەسەر "دیهومانیزەکردن" (Dehumanization) یان داماڵینی مرۆڤایەتی لە نەیارەکانی دەکات. کاتێک بیرمەندێک یان ڕەخنەگرێک وەک "کافر" یان "خاین" وێنا دەکرێت، ئیتر هەموو جۆرە توندوتیژییەک (فیزیکی یان مەعنەوی) بەرامبەری ڕەوا دەکرێت. ئەمە ڕێک ئەو شوێنەیە کە "ویژدانی ئایدیۆلۆژی" دەبێتە جێگرەوەی "ویژدانی مرۆیی".

٣. دکتۆر فاروق ڕەفیق و تێکشکاندنی کۆیلایەتیی خۆکرد

دکتۆر فاروق ڕەفیق، وەک "سۆکراتێکی کورد"، تێگەیشتبوو کە کێشەی بنەڕەتیی ئەم کۆمەڵگایە لە "نەبوونی پرسیار"دایە. ئەو کارەی ئەو کردی، جێبەجێکردنی چەمکی "ڕۆشنبیریی ئۆرگانی" بوو (بەپێی گرامشی)، کە هەوڵی دەدا مێشکی تاکی کورد لە ژێر هەیمەنەی دەقە چەقبەستووەکان ڕزگار بکات.

مەرگی ئەو تەنها کۆچی دوایی مرۆڤێک نەبوو، بەڵکو بووە تاقیکردنەوەیەکی گەورە بۆ ناسینی ئاستی فاشیزمی ناو ئایدیۆلۆژیای ئیسلامی سیاسی. ئەو هێرشانەی دوای مەرگی کرایە سەر، سەلمێنەری ئەو ڕاستییە بوون کە "خێڵی ئایدیۆلۆژی" لە "تەرمی بیرمەندێک" زیاتر دەترسێت وەک لە زیندوویەتی، چونکە ئەو "تۆوی گومان"ی چاندووە کە هیچ تیرۆرێکی فیکری ناتوانێت رێگر بێت لە چەقەرە کردنی.

٤. دەرئەنجام: بەرەو ویژدانێکی ڕەخنەگرانە

ئەگەرچی ئیسلامی سیاسی بە پاڵپشتی دەرەکی هەوڵی داگیرکردنی فەزای گشتی دەدات، بەڵام بزووتنەوەیەکی فیکری لە کوردستان لەدایک بووە کە چیتر بە ئاسانی نابێتە "نێچیری" دروشمە بریقەدارەکان. ئامانجی ئەم نەوەیە گەڕانەوەیە بۆ "ویژدانی سەربەخۆ"؛ ئەو ویژدانەی کە ڕێز لە ژیان، ئازادی و شکۆی مرۆڤ دەگرێت بەبێ ئەوەی پێویستی بە مۆڵەتی هیچ ئایدیۆلۆژیایەک هەبێت.

وەک ڤۆڵتێر دەڵێت: "ئەوانەی دەتوانن وات لێ بکەن باوەڕ بە شتی بێمانا بهێنیت، دەشتوانن وات لێ بکەن تاوان ئەنجام بدەیت." بۆیە تاکە ڕێگەی ڕزگاریی نەتەوەیی و مرۆیی ئێمە، پاراستنی ئەو "تۆوی پرسیارەیە" کە بیرمەندانی وەک فاروق ڕەفیق چاندوویانە، بۆ ئەوەی ڕێگە نەدەین ویژدانمان لە ناو بەرداشی ئایدیۆلۆژیا فاشیستەکاندا ورد و خاش بێت.

ترۆری مەعنەوی و شکۆی فەلسەفە: کاتێک "وشە" لە "تەرم" دەترسێت

 

ترۆری مەعنەوی و شکۆی فەلسەفە: کاتێک "وشە" لە "تەرم" دەترسێت

پێشەکی: مەرگی فەیلەسوف و ژیانی پرسیار

کۆچی دوایی دکتۆر فاروق ڕەفیق، تەنها ماڵئاوایی مرۆڤێک نەبوو لە جەستە، بەڵکو تاقیکردنەوەیەک بوو بۆ ویژدانی گشتی و ئاستی شارستانیبوونی کۆمەڵگایەک. فەلسەفە لە جەوهەری خۆیدا، وەک سوقرات فێری کردووین، "مەشقکردنە بۆ مەرگ". بەڵام ئەوەی دوای مەرگی ئەم ڕوناکبیرە بینیمان، نەک هەر مەشقی ئەخلاقی نەبوو، بەڵکو نمایشێکی قێزەونی "فاشیزمی ئایینی" بوو کە تێیدا جنێو و بوختان جێگەی لۆژیک و مروەتیان گرتەوە.

١. لە ترۆری فیزیکییەوە بۆ ترۆری کەسایەتی (Character Assassination)

ئەو گروپە ئیسلامگەرایانەی کە خۆیان بە پارێزەری خودا دەزانن، کاتێک لە ڕووبەڕووبوونەوەی فیکریدا دەدۆڕێن، پەنا بۆ چەکی "ناوزڕاندن" دەبەن. لای ئەم گروپانە، تیرۆر تەنها بە فیشەک نییە؛ کاتێک ناتوانن دەنگی زیندووی ڕوناکبیرێک کپ بکەن، هەوڵ دەدەن "تەرمەکەی" تیرۆر بکەن. ئەمە لە فەلسەفەی سیاسیدا پێی دەوترێت (Necropolitics) یان سیاسەتی مامەڵەکردن لەگەڵ تەرمەکان بۆ چەسپاندنی هەژموونی ترس. جنێودان بە مردوویەک کە دەستی لە ژیان بڕاوە، نیشانەی هێزی ئیمان نییە، بەڵکو گوزارشتە لە "فۆبیای فیکری"؛ ئەوان لە "تەرمی" فەیلەسوفێک دەترسن چونکە دەزانن "پرسیارەکانی" هێشتا زیندوون.

٢. فاشیزم لەژێر پەردەی پیرۆزیدا

ئەو زمانە زبر و ئاژەڵکارییەی بەرامبەر دکتۆر فاروق بەکارهێنرا، ڕێککەوت نییە، بەڵکو بەشێکە لە ستراتیژیی "دیومەنیزەکردن" (Dehumanization). کاتێک مرۆڤێک لە پلەی مرۆیی دادەماڵیت و ناوی ئاژەڵی لێ دەنێیت، دەتەوێت ڕەوایی بە سڕینەوەی بدەیت. ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە "ئایین" دەبێتە "ئایدۆلۆژیایەکی فاشیستی". فاشیزم تەنها حزبێکی سیاسی نییە، بەڵکو جۆرێکە لە بیرکردنەوە کە جیاوازی قبوڵ ناکات و دەیەوێت "یەک دەنگ و یەک ڕەنگ" بەسەر گەردووندا بسەپێنێت. ئەوانەی جنێویان دا، نەک هەر بەرگرییان لە ئایین نەکرد، بەڵکو گەورەترین شکستی ئەخلاقیی ئایینیان نیشانی جیهان دا.

٣. ململانێی "عەقڵی کراوە" و "نەقڵی کوێرانە"

دکتۆر فاروق ڕەفیق نوێنەرایەتی عەقڵێکی ڕەخنەگری دەکرد کە داوای "هۆشیاری" دەکرد؛ لە بەرامبەردا، نەیارە کینەگەرەکانی نوێنەرایەتی سیستمێکی "دۆگماتی" دەکەن کە تەنها لە ڕێگەی "تەکفیر" و "تەخوین"ەوە دەتوانێت مانەوەی خۆی بپارێزێت. ئەوانەی پێیان وایە بە جنێو دەتوانن مێژووی ڕوناکبیرێک بشێوێنن، لەو ڕاستییە تێناگەن کە "فیکر" بە ئاو ناڕژێت و بە جنێویش پیس نابێت. فەلسەفە وەک بەردی ناو ڕوبار وایە، چەند شەپۆلە چڵکنەکان لێی بدەن، تەنها زیاتر دەدرەوشێتەوە.

ڕێگەچارە: کۆمەڵگە چۆن مامەڵە بکات؟

بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم پەتایە ئەخلاقییە، پێویستە کۆمەڵگە ئەم هەنگاوانە بگرێتە بەر:

• یەکەم: جیاکردنەوەی پیرۆزی لە توندوتیژی: پێویستە تاکی کورد فێربێت کە ڕێزگرتن لە ئایین، بە مانای بێدەنگبوون نییە لە ئاست "تیرۆری فیکری". دەبێت ئەو دەنگە میانڕەوانەی ئایین خۆیان بە گژ ئەم زمانە ناشرینەدا بچنەوە، چونکە ئەم سوکایەتییانە پێش هەموو کەس زیان بە جەوهەری ئایین دەگەیەنن.
• دووەم: بە دامەزراوەکردنی ڕەخنە: پێویستە ناوەندە ئەکادیمی و ڕۆشنبیرییەکان، میراتی فیکریی دکتۆر فاروق و هاوشێوەکانی بکەنە بابەتی لێکۆڵینەوە. وەڵامی جنێو، بێدەنگی نییە، بەڵکو "بەرهەمهێنانی فیکری زیاترە".
• سێیەم: یاسای قەدەغەکردنی گوتاری ڕقڵێبوونەوە (Hate Speech): کاتی ئەوە هاتووە کە دادگاکان و یاسا کەرامەتی مرۆڤ (چ زیندوو و چ مردوو) بپارێزن. سوکایەتیکردن بە مردوو بەناوی ئایینەوە، دەبێت وەک تاوانێکی کۆمەڵایەتی مامەڵەی لەگەڵ بکرێت.
• چوارەم: هۆشیاریی پەروەردەیی: دەبێت لە قوتابخانەکاندا فەلسەفە و بنەماکانی گفتوگۆ (Dialogue) ببنە بەشێکی سەرەکی، تا نەوەی داهاتوو لەبری "بەرد و جنێو"، فێری "بەڵگە و مەنتق" بێت.

کۆتایی:
دکتۆر فاروق ڕەفیق وەک "دەنگێک لە بیابان" مایەوە و وەک "پرسیارێک" کۆچی کرد. ئەوانەی دوای مەرگی ئەو، زمانیان بۆ سوکایەتی درێژ کرد، تەنها قووڵایی برین و نەفامیی خۆیان نیشان دا. مێژوو ناوی ئەوانە نانووسێتەوە کە جنێویان دا، بەڵکو ناوی ئەو کەسانە دەنووسێتەوە کە تەنانەت بە مەرگیشیان، نەیارەکانیان تووشی شۆکی فیکری کرد. ئەی مامۆستای فەلسەفە، ئارام بخەوە؛ چونکە ئەوتەپ و تۆزەی دەیانەوێت بیدەن لە شکۆی تۆ، تەنها چاوی خۆیان کوێر دەکات.