لە زاگرۆسەوە بۆ سپینۆزا

 

لە زاگرۆسەوە بۆ سپینۆزا: خوێندنەوەیەکی ئۆنتۆلۆجی بۆ یەکێتیی شاراوەی ئێزدی و یارسان

پێشەکی: جوگرافیای ڕۆح و مێژووی ترس

زنجیرە چیاکانی زاگرۆس تەنها پێکهاتەیەکی جیۆلۆجی نین، بەڵکو لانکەی لەدایکبوونی کۆنترین تێڕوانینە فەلسەفییەکانی مرۆڤن بۆ گەردوون. لەم جوگرافیایەدا، دوو ناوی دیار (ئێزدی و یارسان) دەبینین کە لە ڕووکەشدا جیاوازن، بەڵام لە جەوهەردا هەڵگری یەک کۆدی مەعریفین. توێژینەوەی قوڵ لەم دوو ئایینە دەمانگەیەنێتە ئەو ئەنجامەی کە ئەمانە لق و پۆی یەک دارن، کە ڕیشەکەی دەگەڕێتەوە بۆ "میترائیسم" و پەرستنی سروشت، بەڵام مێژووی خوێناوی و ئایینە "دوالیزمەکان" (Dualism) ناچاریان کردوون کە بۆ مانەوەی فیزیکی و ڕۆحی، ماسکی جیاواز بپۆشن.

یەکەم: ستراتیژی مانەوە؛ خۆشاردنەوە لەژێر سێبەری زۆرینەدا

مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست مێژووی سڕینەوەی کەمینەکان بووە. ئێزدی و یارسانەکان هەڵگری فەلسەفەیەکی "(مۆنیزم" (Monism - یەکێتیی بوون) بوون، کە تێیدا خودا و سروشت و مرۆڤ یەکن. ئەم باوەڕە لەگەڵ ئایینە ئیبراهیمییەکان (کە جەخت لەسەر جیاوازیی ڕەهای خالق و مەخلوق دەکەنەوە) لە ململانێدا بووە.
بۆ خۆپاراستن لە ڕەشەکوژی (Genocide) و تیرۆری کەسایەتی، ئەم دوو گرووپە پەنایان بۆ چەمکی "تەقیە" یان خۆگونجاندنی سیاسی برد:

1. ئێزدییەکان: لە سەردەمی دەسەڵاتی ئەمەوی و عەباسیدا، کە مەترسی لەسەریان زۆر بوو، ناوی خۆیان گرێدا بە (یەزیدی کوڕی معاویە) یان خەلیفەکانەوە، تا وەک بەشێک لە ململانێی ناوخۆیی ئیسلام سەیر بکرێن و لە ژێر شیر و تیر ڕزگاریان بێت، لەکاتێکدا ناوەکەیان لە (ئیزەد - فریشتە/خودا)ەوە هاتووە.
2. یارسانەکان: لە جوگرافیای ئێران و ژێر هەژموونی شیعەگەریدا، خۆیان لەژێر عەبای (عەلی) شاردەوە و وەک "عەلی-ئیلاهی" ناسێندران.

ئەم بەرگانە تەنها "قەڵغانێکی پارێزەری" بوون، نەک باوەڕی ڕاستەقینە. ترس لە ئاشکراکردنی ناسنامەی ڕاستەقینە وایکردووە ئەم "تەقیە"یە ببێتە بەشێک لە کولتوورەکەیان، چونکە هەمیشە هەستیان کردووە جیهانی دەرەوە ئامادەی قبوڵکردنی فەلسەفە سروشتییەکەیان نییە.

دووەم: مۆنیزم و یەکێتیی بوون؛ لە زاگرۆسەوە تا ئەوروپا

ئەگەر توێکڵە مێژووییەکان لاببەین، دەبینین جەوهەری ئێزدی و یارسان هەمان فەلسەفەی "پانتیزم" (Pantheism) یان "مۆنیزم"ە. لەم باوەڕەدا، شەیتان و خودا دوو هێزی دژبەینەک نین (وەک لە ئایینە سامییەکاندا هەیە)، بەڵکو گەردوون یەک پارچەی تەواوکەرە.

ئەم تێڕوانینە هەزاران ساڵ پێش فەیلەسوفە مۆدێرنەکان لە زاگرۆس بوونی هەبووە. ئەوەی ئێزدی و یارسان بە "دوونادوون" (تەناسخ) و دەرکەوتنی زات لە بەرگی جیاوازدا باسی دەکەن، هەمان ئەو چەمکەیە کە دواتر لە فەلسەفەی ئەوروپیدا دەرکەوتەوە:

• باڕۆخ سپینۆزا (Spinoza): فەیلەسوفی هۆڵەندی، کاتێک دەڵێت "Deus sive Natura" (خودا یان سروشت)، مەبەستی ئەوەیە خودا لە دەرەوەی سروشت نییە، بەڵکو خودی یاساکانی سروشت و بوونە. ئەمە ڕێک ئەو باوەڕەیە کە یارسان و ئێزدی هەیانە؛ سروشت پیرۆزە چونکە جەستەی خودایە.
• هێگڵ (Hegel): باوەڕی بە "ڕۆحی گەردوون" هەبوو کە لە مێژوودا خۆی دەردەخات، ئەمەش لەگەڵ چەمکی "مەزەری" یان دەرکەوتنی "خاوەنکار" لە پیر و گەورەکانی یارسان و ئێزدیدا یەک دەگرێتەوە.

سێیەم: ئەینشتاین وەک یارسانێکی مۆدێرن؟

کاتێک لە ئەلبێرت ئەینشتاین پرسیاریان کرد: "ئایا باوەڕت بە خودا هەیە؟"، وەڵامە بەناوبانگەکەی دایەوە: "من باوەڕم بە خودای سپینۆزا هەیە، ئەو خودایەی کە خۆی لە هارمۆنی و نەزمی یاساکانی گەردووندا دەردەخات، نەک ئەو خودایەی کە سەرقاڵی چارەنووس و کردەوەی تاکەکانە."

ئەم وەڵامەی ئەینشتاین، بەبێ ئەوەی خۆی ئاگادار بێت، پوختەی باوەڕی یارسان و ئێزدییەکانە.

1. پیرۆزیی سروشت: هەروەک چۆن ئەینشتاین سەرسامە بە یاساکانی فیزیک و گەردوون و بە خوداییان دەزانێت، ئێزدی و یارسانەکان (چوار توخمەکە: ئاو، ئاگر، خاک، با) بە پیرۆز دەزانن و دەیپارێزن.
2. نەبوونی دۆزەخ و بەهەشتی فیزیکی: لەم فەلسەفەیەدا، سزای پاشمەرگ بەو شێوە کلاسیکە بوونی نییە، بەڵکو "گەڕانەوەیە بۆ ناو سووڕی سروشت" (Cycle of Life)، ئەمەش لەگەڵ یاسای "وزە لەناو ناچێت بەڵکو لە شێوەیەکەوە دەگۆڕێت بۆ شێوەیەکی تر"ی ئەینشتاین یەک دەگرێتەوە.

دەرەنجام: فۆرمۆڵەکردنی یەکێتییەکە

ئێزدی و یارسان، دوو ناوی جیاوازن بۆ یەک حەقیقەتی مێژوویی و فەلسەفی. ئەوان پاشماوەی شارستانییەتێکی "میترایی" و "سروشت‌گەرا"ن کە لە زاگرۆسەوە هەڵقوڵاوە. جیاوازییەکەیان تەنها لە "تەکنیکی خۆشاردنەوە" (Camouflage) بووە:

• یەکێکیان بەرگی "ئەمەوی" پۆشی (بە زۆر یان بە خواستی مانەوە).
• ئەوەی دیکەیان بەرگی "عەلەوی" پۆشی.

بەڵام لە ژێر ئەو بەرگانەدا، دڵێکی "سپینۆزایی" لێ دەدات. ئەگەر ئەینشتاین خەڵکی زاگرۆس بوایە، بێگومان نە دەبووە موسڵمان و نە مەسیحی، بەڵکو دەبووە هەڵگری فەلسەفەی یارسان یان ئێزدی، چونکە ئەوە تەنها ئایینە کە خودا لە "سروشت" جیاناکاتەوە و ڕێز لە یاساکانی گەردوون دەگرێت وەک بەشێک لە پیرۆزیی بوون.

خوێندنەوەیەک بۆ میراتی یەکێتیی بوون (Monism) لە ئایینە میهرییەکانی زاگرۆس و فەلسەفەی جیهانیدا

 

ناونیشانی توێژینەوە: لەوبەری خێر و شەڕەوە: خوێندنەوەیەک بۆ میراتی یەکێتیی بوون (Monism) لە ئایینە میهرییەکانی زاگرۆس و فەلسەفەی جیهانیدا

پوختە

مێژووی هزری ئایینی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەزۆری لە ژێر هەژموونی "دوالیزم" (دوانەگەری)دا خوێندراوەتەوە، کە تێیدا جیهان دابەشی دوو بەرەی دژ بەیەک دەکرێت (خێر دژی شەڕ). بەڵام لە ناخی چیاکانی زاگرۆسدا، میراتێکی "میهری" (Mithraic)ی دێرین لە فۆرمی ئایینەکانی یارسان و ئێزدیدا پارێزراوە، کە خاوەنی جیهانبینییەکی "مۆنیستی" (یەکێتیی بوون)ن. ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات چەمکی "نەبوونی شەڕی ڕەها" لەم ئایینانەدا شی بکاتەوە و بەراوردی بکات بە تێزە فەلسەفییەکانی هێراکلیتس، سپینۆزا، و هیگڵ، بۆ سەلماندنی ئەوەی کە ئەم باوەڕانە خاوەنی هەبوونناسییەکی (Ontology) ئاڵۆزن کە تێیدا دژەکان تەواوکەری یەکترن نەک دوژمن.

١. میراتی میهری و ڕەتکردنەوەی دوالیزمی زەردەشتی

هەرچەندە زۆرجار بە هەڵە یارسان و ئێزدی وەک لقێکی زەردەشتی دادەنرێن، بەڵام لە بنەڕەتدا جیاوازییەکی جەوهەرییان هەیە. زەردەشتییەت (لە قۆناغی دواتریدا) و ئایینە ئیبراهیمییەکان لەسەر بنەمای "دوالیزمی ئەخلاقی و کۆزمۆلۆجی" دامەزراون؛ واتە (ئەهریمەن/شەیتان) هێزێکی سەربەخۆیە و دەبێت لەناو ببرێت.

بە پێچەوانەوە، ئایینە کوردییەکان (کە ڕەگەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ میهریزم/میتراییزم)، جەخت لەسەر "پەیمان" (Mithra/Covenant) و یەکێتیی توخمەکان دەکەنەوە. لای ئەوان، تاریکی دوژمنی ڕووناکی نییە، بەڵکو زەمینەی دەرکەوتنی ڕووناکییە. خودا (حەق/خودێ) لە سەرووی دوانەیی خێر و شەڕەوەیە و هەموو هێزەکان (تەنانەت ئەوانەی مرۆڤ بە ترسناکیشیان دەزانێت) کارگێڕی ئەون.

٢. یارسان و ئێزدی لە ئاوێنەی فەلسەفەی "یەکێتیی بوون" (Monism)

لە هەناوی ئەم ئایینانەدا، فەلسەفەیەک بوونی هەیە کە دەتوانرێت بەراورد بکرێت بەم قوتابخانە فەلسەفییە جیهانییانە:

أ. هێراکلیتس (Heraclitus) و یەکێتیی دژەکان:

هێراکلیتس، فەیلەسوفی پێش سوقرات، دەڵێت: "خودا بریتییە لە: ڕۆژ و شەو، زستان و هاوین، جەنگ و ئاشتی، تێربوون و برسێتی."

ئەمە ڕێک وەک فەلسەفەی "جەم"ی یارسان و "مەلەک تاوس"ی ئێزدییە. لای ئێزدییەکان، مەلەک تاوس (کە دۆگماتیکەکان بە شەیتانی دەزانن) فریشتەی هەرەبەرزە. بۆچی؟ چونکە لە سیستەمی یەکێتیی بووندا، ناکرێت خودا ڕکابەری هەبێت. ئەگەر شەیتان ڕکابەری خودا بێت، کەواتە خودا تاک و بێ هاوتا نییە! بۆیە لای ئێزدی و یارسان، ئەوەی پێی دەوترێت "شەڕ"، تەنها ئەرکێکی جیاوازی فریشتەکانە بۆ تاقیکردنەوەی مرۆڤ، هەروەک چۆن هێراکلیتس دەڵێت: "نەخۆشی وایکردووە تەندروستی خۆش بێت."

ب. باروخ سپینۆزا (Spinoza) و خودای سروشتی:

سپینۆزا گەورەترین فەیلەسوفی مۆنیستە کە دەڵێت: "خێر و شەڕ لە خودی شتەکاندا بوونیان نییە، بەڵکو ئەوە زەینی مرۆڤە وایان وێنا دەکات."

فەلسەفەی یارسان کە دەڵێت "هەرکەس بە دۆنێ، دەو دێتە دەرێ" (خودا لە هەموو شتێکدا تەجەلا دەکات)، هاوتایە لەگەڵ چەمکی (Immanence)ی سپینۆزا. واتە خودا لە ئاسمانێکی دوور نییە فەرمان بۆ کوشتنی "شەیتان" دەربکات، بەڵکو خودا لەناو هەموو گەردیلەیەکدایە. کەواتە ڕەتکردنەوەی بەشێکی گەردوون (وەک تاریکی)، ڕەتکردنەوەی خودایە. ئەمەش نهێنییەکەی پشت ئەوەیە کە بۆچی یارسان و ئێزدی "لەنعەت" لە هیچ بوونەوەرێک ناکەن.

ج. فریدریش هیگڵ (Hegel) و زەروورەتی "شەڕ":

هیگڵ لە دیالەکتیکەکەیدا دەڵێت: "نێگەتیڤ (شەڕ/تاریکی) پێویستە بۆ جووڵەی مێژوو." بەبێ دژایەتی، هیچ گەشەکردنێک نابێت.

ئەمە لە فەلسەفەی "دۆنادۆن" (گۆڕینی جلوبەرگی ڕۆح)دا ڕەنگی داوەتەوە. ڕۆح بۆ ئەوەی پاک بێتەوە (سەیقەڵ بدرێت)، دەبێت بەناو ئازار و تاریکیدا تێپەڕێت. لێرەدا تاریکی سزایەکی ئەبەدیی دۆزەخ نییە، بەڵکو قۆناغێکی پێویستە بۆ گەیشتن بە "حەق".

د. عیرفانی ئیبن عەرەبی (وەحدەتولوجود):

ئیبن عەرەبی کە کاریگەریی زۆری لەسەر ئەدەبیاتی یارسان هەبووە، پێی وایە "بوونی ڕەها خێرە"، و ئەوەی ئێمە پێی دەڵێین شەڕ، تەنها "نەبوونی"یە (عدم). وەک چۆن سێبەر تەنها بریتییە لە "نەگەیشتنی ڕووناکی". لای یارسانەکان، مرۆڤ کاتێک تووشی شەڕ دەبێت کە لە "زاتی حەق" دوور دەکەوێتەوە، نەک ئەوەی هێزێکی دەرەکی پەلاماری بدات.

٣. دەرەنجام: گەڕانەوە بۆ سروشت وەک پەرستگا

لە ئەنجامی ئەم بەراوردکارییەدا، دەگەینە ئەو ڕاستییەی کە ئایینە کوردییەکان (یارسان و ئێزدی) نوێنەرایەتیی فۆرمێکی باڵای "فەلسەفەی سروشتگەرایی" دەکەن. جیاوازیی ئەوان لەگەڵ ئایینە دوانەگەراکان لەوەدایە:

١. دوانەگەراکان (Dualists): دەیانەوێت سروشت و جیهان پاک بکەنەوە لە ڕێگەی سڕینەوەی لایەنی بەرانبەر (کوشتنی کافر، لەناوبردنی شەیتان).

٢. یارسان و ئێزدی (Monists): دەیانەوێت لەگەڵ گەردووندا "هاوئاهەنگ" بن. ئەوان تێگەیشتوون کە شەو و ڕۆژ، ژەهر و دەرمان، ژیان و مردن، هەموویان تەنها نۆتەی جیاوازی یەک ئاوازن.

ئەم تێڕوانینە وایکردووە کە ئەم ئایینانە لەبری دروستکردنی پەرستگای داخراو و ترسناک، سروشت وەک پەرستگا ببینن و لەبری ترس لە شەیتان، ڕێز لە نهێنییەکانی گەردوون بگرن. ئەمەش فەلسەفەیەکە کە زۆر لە پێش سەردەمی خۆیەوە بووە و ئێستا مرۆڤایەتیی مۆدێرن لە ڕێگەی فیزیا و ئیکۆلۆژیاوە خەریکە دەگەڕێتەوە سەری.

خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ جیهانبینیی یارسان و ئێزدی بەرانبەر دۆگمای دوانەیی

 

ناونیشانی بابەت: جدەلی ڕووناکی و سێبەر لە حیکمەتی زاگرۆسدا: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ جیهانبینیی یارسان و ئێزدی بەرانبەر دۆگمای دوانەیی

پێشەکی
لێکۆڵینەوە لە میراتی مەعریفیی زاگرۆس، بەتایبەت لە باوەڕە دێرینەکانی وەک "یارسان" و "ئێزدی"، پێمان دەڵێت کە ئێمە لەبەردەم کۆمەڵێک "ئایین" بە مانایە تەقلیدی و شەریعەتخوازەکەی نین، بەڵکو لەبەردەم سیستەمێکی قوڵی "فەلسەفەی ژیان" (Philosophy of Life) و "هەبوونناسی" (Ontology)داین. ئەم جیهانبینییە، کە جەخت لەسەر یەکگرتوویی بوون و پیرۆزیی سروشت دەکاتەوە، بە درێژایی مێژوو کەوتووەتە بەر شاڵاوی تێنەگەیشتن و بەدناوکردن لەلایەن سیستەمە ئایینییە "دوانەگەراکان " (Dualistic Religions)ـەوە.

 ئەم وتارە هەوڵ دەدات جەوهەری فەلسەفیی ئەم باوەڕانە و هۆکاری بە "زەندیق" و "شەیتان پەرست" ناساندنیان شی بکاتەوە.

یەکەم: یەکێتیی بوون و پیرۆزیی سروشت (Monism & Nature)

بە پێچەوانەی ئایینە ئاسمانییەکان کە خودا وەک پاشایەکی دەرەوەی سروشت و جیا لە گەردوون وێنا دەکەن (Transcendental)، فەلسەفەی یارسان و ئێزدی باوەڕیان بە "ناوەکیبوونی خودا" (Immanence) هەیە. لای ئەوان، سروشت پۆشاکی خودایە و خودا ڕۆحی سروشتە. ئەم تێڕوانینە لە فەلسەفەی مۆدێرندا بە "پانتێیزم" (Pantheism) یان یەکێتیی بوون دەناسرێت، کە فەیلەسوفی هۆڵەندی "باروخ سپینۆزا" بە دەستەواژەی "خودا یان سروشت" (Deus sive Natura) فۆرمۆڵەی کردووە.

لە فەلسەفەی زاگرۆسدا، مرۆڤ "ئەشرەفی مەخلوقات" نییە بەو مانایەی سروشت داگیر بکات، بەڵکو بەشێکە لە هارمۆنیای گەردوون. ئەمەش نزیکە لە چەمکی (تاو) لە فەلسەفەی ڕۆژهەڵاتی دووردا؛ واتە ژیانکردن بەپێی ڕیتمی سروشت.

دووەم: تێگەیشتن لە "خێر" و "شەڕ"؛ تەواوکاری یان دژایەتی؟

جیاوازییە هەرە گەورە و بنەڕەتییەکە لێرەوە دەست پێ دەکات. ئایین و فەلسەفەکان دابەش دەبن بەسەر دوو بەرەدا:

١. بەرەی دوانەگەرا (Dualism): وەک زەردەشتی و دواتر ئایینە ئیبراهیمییەکان (جوولەکە، مەسیحی، ئیسلام). ئەم بەرەیە باوەڕی وایە گەردوون مەیدانی جەنگی نێوان دوو هێزی دژ بە یەکە (ئاهورامەزد ا vs ئەهریمەن) یان  (الله vs شەیتان) . لای ئەوان "شەڕ" هێزێکی سەربەخۆیە و دەبێت لەناو ببرێت.

٢. بەرەی یەکگرتووخواز (Monism): وەک یارسان و ئێزدی. لای ئەوان "شەڕ" بوونی نییە وەک هێزێکی دەرەکی. ئەوەی پێی دەوترێت تاریکی یان شەڕ، تەنها "نەبوونی ڕووناکی" یان بەشێکە لە پرۆسەی تەواوکاریی گەردوون. وەک چۆن سێبەر بەشێکە لە وێنەکە و بەبێ سێبەر ڕووناکی مانای نییە. لای ئەوان، ئەو هێزەی خەڵک پێی دەڵێن "شەیتان" یان هێزی جیاواز، لە ڕاستیدا کارگێڕێکی خودایە و ئەرکێکی دیاریکراوی هەیە (وەک تاقیکردنەوەی مرۆڤ یان پاراستنی نهێنییەکان).

سێیەم: مێژووی بەدناوکردن (زەندیق و شەیتان پەرست)

کاتێک ئایینە دوانەگەراکان (سەرەتا زەردەشتی و دواتر ئیسلام) هاتنە ناو جوگرافیای زاگرۆسەوە، توشی شۆکێکی مەعریفی بوون. ئەوان نەیاندەتوانی لە سیستەمێک تێبگەن کە تێیدا "هێزی بەرانبەر" ڕەت ناکرێتەوە و نەفرەتی لێ ناکرێت.

• چەمکی زەندیق: لە سەردەمی ساسانییەکاندا، زەردەشتییەکان بەو کەسانەیان دەوت "زەندیق" (Zandik) کە تەفسیرێکی جیاوازیان بۆ "ئاڤێستا" هەبوو و باوەڕیان بە یەکێتیی بوون و دەهرییەت هەبوو، نەک دوانەیی خێر و شەڕ. دواتر ئیسلام ئەم دەستەواژەیەی وەرگرت و کردی بە چەکێک بۆ لێدانی هەر بیرکردنەوەیەکی فەلسەفیی ئازاد.
• تۆمەتی شەیتان پەرستی: کاتێک موسوڵمانان یان گەشتیارانی ڕۆژئاوا دەیانبیست کە ئێزدییەکان ڕێز لە "مەلەک تاوس" دەگرن و ئامادە نین نەفرەت لە "شەیتان" بکەن، بە هەڵە     (و بە پێوەری دوانەیی خۆیان) وایان لێکدەدایەوە کە ئەمانە دەپەرستن! لەکاتێکدا لای ئێزدی و یارسان، نەفرەت کردن لە هەر مەخلوقێک، نەفرەتکردنە لە خودی خالق، چونکە هیچ شتێک لە دەرەوەی ئیرادەی ئەو بوونی نییە.

دەرەنجام
ئەو باوەڕە کوردییانە (یارسان و ئێزدی)، پاشماوەی بتپەرستی یان خورافات نین، بەڵکو هەڵگری فەلسەفەیەکی قوڵی "دیالەکتیکی"ن. ئەوان پێش هیگڵ و سپینۆزا تێگەیشتوون کە دژەکان (خێر و شەڕ، ڕووناکی و تاریکی) دووجەمسەری دوژمن نین، بەڵکو دوو ڕووی هەمان دراون و تەواوکەری یەکترن بۆ دروستکردنی هارمۆنیای ژیان. بە زەندیق و شەیتان پەرست ناساندنیان، تەنها دەرخەری هەژاریی فەلسەفیی ئەو سیستەمانە بووە کە نەیانتوانیوە لە دەرەوەی بازنەی "ڕەش و سپی" سەیری ئاڵۆزی و جوانیی گەردوون بکەن.

کورد لە نێوان بەرداشی ئێران و ئیسرائیل

 

ناونیشان: خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لەبەردەم نەخشەیەکی نوێدا؛ کورد لە نێوان بەرداشی ئێران و ئیسرائیل

١. گۆڕانی نەخشەی هێز و ئەگەری جەنگی دووەم

لە ڕوانگەی ئەکادیمییەوە، "گۆڕانی نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" مەرج نییە تەنها گۆڕانی سنوورە جوگرافییەکان بێت، بەڵکو گۆڕانی "بازنەکانی هەژموونـە.

• ستراتیژی ئیسرائیل (دکتۆرینی ئۆختاپوس): ئیسرائیل پێشتر تەنها لەگەڵ شاخەکانی ئۆختاپوسەکە (حەماس، حیزبوڵڵا) دەجەنگا، بەڵام ئێستا بە گوێرەی ناوەندە ئەمنییەکانیان، بڕیاریان داوە سەرەکە (تاران) بکەنە ئامانج. ئیسرائیل دەیەوێت "قووڵایی ستراتیژی" ئێران لە سوریا و عێراق تێکبشکێنێت.
• دۆخی ئێران: ئێران لە لاوازترین دۆخی خۆیدایە لە ڕووی شەرعییەتی ناوخۆیی و ئابوورییەوە، بەڵام خاوەنی تۆڕێکی بەهێزی میلیشیاییە. ئێران دەیەوێت شەڕەکە لە دەرەوەی سنوورەکانی خۆی ڕابگرێت. ئەگەر شەڕی دووەم ڕووبدات، وەک شەڕی کلاسیکی نابێت، بەڵکو بە شێوازی "شەڕی وێرانکاری ژێرخان" دەبێت (لێدانی پاڵاوگەکان، بەندەرەکان و سەرچاوەکانی وزە).

٢. بۆچی ئێران هەرێمی کوردستان (و کێڵگەی کۆرمۆر) دەکاتە ئامانج؟

ئەمە پرسیارە جەوهەرییەکەیە. کاتێک ئیسرائیل لە ئێران دەدات، یان گوشار دەخاتە سەر تاران، ئێران وەڵامی ئیسرائیل ناداتەوە بە شێوەیەکی کاریگەر، بەڵکو هێرش دەکاتە سەر هەولێر و کۆرمۆر. 

بەپێی تیۆری "بەلاڕێدانی قەیران" (Diversionary Theory) و "ئامانجی نەرم " (Soft Target)، هۆکارەکان ئەمانەن:

1. جەنگی وزە (Energy Warfare): هێرشکردنە سەر کێڵگەی گازی کۆرمۆر تەنها پەیامێکی سەربازی نییە، بەڵکو ئابوورییە. ئێران دەیەوێت عێراق هەمیشە وەک کڕیارێکی وزەی ئێران بمێنێتەوە. ئەگەر غازی کوردستان پەرە بسێنێت، عێراق و تورکیا پێویستیان بە غازی ئێران نامێنێت. بۆیە ئێران لەرێگەی درۆنەکانییەوە پەیام دەدات: "نابێت کوردستان ببێتە جێگرەوەی وزەی ئێران."
2. تۆڵەکردنەوەی ئاسان: ئێران توانای ئەوەی نییە ڕاستەوخۆ لە تەلئەبیب بدات بەبێ ئەوەی ڕووبەڕووی وێرانکاری گەورە ببێتەوە. بۆیە بۆ ڕازیکردنی جەماوەرە توندڕەوەکەی خۆی، هەرێمی کوردستان وەک "بنکەی مۆساد" وێنا دەکات و لێی دەدات. کورد لێرەدا دەبێتە "کیسەی بۆکسێن"    بۆ شاردنەوەی لاوازیی بەرگریی ئاسمانیی ئێران.
3. تێکشکاندنی ئیرادەی سیاسی: مەبەست لێی ملکەچکردنی پارتە کوردییەکانە (پارتی و یەکێتی) بۆ ئەوەی نەبنە بەشێک لە هاوپەیمانی ڕۆژئاوا-ئیسرائیل.

٣. کورد لە کوێی ئەم ململانێیەدایە؟

بەپێی شرۆڤەی ناوەندەکانی وەک (Chatham House)، کورد ئێستا لە "چەقی زریانەکە"دایە:

• لە عێراق (باشوور): کورد خاوەنی قەوارەیەکی نیمچە سەربەخۆیە، بەڵام ئاسمانی نییە. واتە ناتوانێت بەرگری لە خۆی بکات دژی درۆن.
• لە ئێران (ڕۆژهەڵات): کورد وەک سەرەکیترین مەترسی بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی کۆماری ئیسلامی سەیر دەکرێت. ئێران دەزانێت هەر جووڵەیەکی دەرەکی، دەبێتە هۆی تەقینەوەی ناوخۆیی لە ڕۆژهەڵات و بەلووچستان.

٤. شیکاری بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان: چی بکرێت؟

وەک تاکێکی ڕۆژهەڵاتی، دۆخەکە زۆر هەستیارە. ئێران هەوڵ دەدات بە بیانووی "بوونی هێزە کوردییەکان لە هەرێم" و "هاوکاری ئیسرائیل"، زەمینە بۆ سەرکوتێکی خوێناوی لە ڕۆژهەڵات خۆش بکات.

گەلی ڕۆژهەڵات دەبێت چی بکات؟ (نەخشەڕێگای ستراتیژی):

• یەکەم: خۆبەدوورگرتن لە "شەڕی بەوەکالەت" (Proxy War):

زۆر گرنگە جووڵەی کورد لە ڕۆژهەڵات وەک جووڵەیەکی "سەربەخۆ و نیشتمانی" دەربکەوێت، نەک وەک بەشێک لە پلانێکی ئیسرائیلی. چونکە ئەگەر خەڵک وەک داردەستی دەرەکی وێنا بکرێن، ڕژێم شەرعییەت بەکاردەهێنێت بۆ کۆمەڵکوژی. پەیامەکە دەبێت "ماف و ئازادی" بێت، نەک "هاوکاری ئیسرائیل".

• دووەم: ئامادەکاری بۆ "بۆشایی دەسەڵات" (Power Vacuum):

ئەگەر شەڕی ئێران و ئیسرائیل فراوان بێت، دەسەڵاتی ناوەندی لە تاران لاواز دەبێت. لەم کاتەدا، نابێت ڕۆژهەڵات تەنها چاوەڕێی رووخان بێت. دەبێت لە ئێستاوە تۆڕە مەدەنییەکان، ڕێکخستنە نهێنییەکان و ئەنجومەنە خۆجێییەکان ئامادە بن بۆ ئەوەی ئەگەر پۆلیس و سوپا کشانەوە، "کۆنتڕۆڵی ئیداری و ئەمنی" شارەکان بگرنە دەست بۆ ڕێگری لە تاڵانی و فەوزا.

• سێیەم: یەکگرتوویی گوتار:

گەورەترین کێشەی ڕۆژهەڵات ئێستا پەرتەوازەیی پارتە سیاسییەکانە. خەڵکی ناوخۆ دەبێت فشار بکەن کە پارتەکان "ژووری ئۆپەراسیۆنی هاوبەش" دروست بکەن. لە کاتی جەنگدا، دونیا گوێ لە "یەک دەنگ" دەگرێت، نەک دەنگی پەرتەوازە.

• چوارەم: پاراستنی ژێرخانی مرۆیی:

ئێران هەوڵ دەدات شەڕەکە بباتە ناو شارە کوردییەکان. خەڵک دەبێت هۆشیار بن کە بەکارهێنانی چەک لە ناو شارەکاندا لە قۆناغی سەرەتاییدا لە بەرژەوەندی کورد نییە، چونکە ئێران دەستوەشێنە و بە دوای پاساوێکدا دەگەڕێت بۆ بۆردومانی شارەکان (وەک ئەوەی لە مهاباد و سنە کردی). خەباتی مەدەنی فراوان (مانگرتن) کاریگەرترە لە شەڕی پارتیزانی لەم قۆناغەدا.

دەرەنجام و پەیام:

هێرشەکانی سەر کۆرمۆر و هەولێر نیشانەی"ترسی ئێران"ـە نەک بەهێزیی. ئێران دەزانێت ئەگەر وزەی کوردستان سەربەخۆ بێت و ڕۆژهەڵات ڕاپەڕێت، کۆتایی هەژموونەکەیەتی.

بۆ پارتە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان : ئێستا کاتی "چاودێری ورد" و "ڕێکخستنی بێدەنگی"ـیە. ئەگەر شەڕی گەورە ڕووبدات، دەرفەتێکی مێژوویی دێتە پێشەوە، بەڵام ئەو دەرفەتە تەنها بۆ ئەوانەیە کە پلانیان هەیە چۆن ئیدارەی خۆیان بدەن، نەک ئەوانەی تەنها چاوەڕێی ڕووخانی ڕژێمن بە دەستی دەرەکی. کورد، ئێستا بە گشتی پێویستی بە "عەقڵی سارد و دڵی گەرم" هەیە لەم قۆناغەدا، بە واتایەی دەبێت پشوو درێژ بێت.

سیاست و برنامه‌ریزی زبانی در نظام آموزشی شرق کردستان: تحلیل انتقادی مبتنی بر پژوهش کیفی

 

عنوان مقاله

سیاست و برنامه‌ریزی زبانی در نظام آموزشی شرق کردستان: تحلیل انتقادی مبتنی بر پژوهش کیفی

---

چکیده

این پژوهش با تمرکز بر کتاب «سیاست و پالاندانانی زمانی بۆ بواری پەروەردە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا»، نوشته قادر وریا، به بررسی سیاست زبانی ایران در حوزه آموزش و تأثیر آن بر زبان مادری کردها می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد سیاست تک‌زبانی فارسی سبب تضعیف هویت زبانی و فرهنگی کردها در شرق کردستان شده است و آموزش به زبان مادری می‌تواند عاملی کلیدی برای عدالت آموزشی، بهبود یادگیری و تقویت هویت جمعی باشد. روش تحقیق کیفی بوده و از مصاحبه با نخبگان فرهنگی و زبانی کرد بهره گرفته شده است. نتیجه‌گیری تأکید دارد که سیاست زبانی ایران نیازمند بازنگری بنیادین به سوی چندزبانی نهادمند است.

---

مقدمه

ایران کشوری چندقومیتی و چندزبانه است، اما نظام آموزشی رسمی آن مبتنی بر تک‌زبانی فارسی بنا شده است. این تضاد میان واقعیت جامعه و سیاست رسمی زبان در آموزش، زمینه‌ساز کشمکش‌های هویتی، فرهنگی و آموزشی در میان جوامع غیرفارس، به‌ویژه کردها، شده است. کتاب مورد بررسی حاضر تلاش می‌کند این مسئله را با روش علمی و از منظر زبان‌شناسی اجتماعی و برنامه‌ریزی زبانی تحلیل کند.

---

مبانی نظری

در کتاب مذکور، زبان نه صرفاً ابزار ارتباط، بلکه:

• نشانه هویت
• منبع سرمایه نمادین
• ابزار قدرت و سلطه
• و میراث مشترک فرهنگی در نظر گرفته می‌شود.

نویسنده استدلال می‌کند که حذف زبان مادری از آموزش رسمی، به معنای حذف بخشی از وجود اجتماعی و فرهنگی مردم کرد است. در نتیجه، سیاست زبانی از سطح زبان‌شناسی به سطح عدالت اجتماعی ارتقا می‌یابد.

---

روش تحقیق

روش این پژوهش کیفی و مبتنی بر:

• مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته
• نمونه‌گیری «توپ برفی» (Snowball Sampling)
• تحلیل مضمون (Thematic Analysis)

است. مشارکت‌کنندگان شامل:

• زبان‌شناسان
• شاعران
• نویسندگان
• معلمان
• فعالان فرهنگی

از شرق کردستان هستند.

---

یافته‌های پژوهش

۱. زبان کردی توانایی کامل برای تبدیل‌شدن به زبان آموزش را دارد

مصاحبه‌شوندگان تأکید دارند که کردی:

• ظرفیت علمی
• واژگانی
• دستوری
• و نوشتاری پیشرفته و کافی برای مدارس را دارد.

---

۲. سیاست تک‌زبانی فارسی، هژمونی فرهنگی تولید می‌کند

این سیاست باعث:

• بازتولید قدرت مرکزگرای ایران
• نادیده‌گیری زبان‌های غیرفارسی
• و ایجاد تبعیض زبان می‌شود.

---

۳. حذف زبان مادری از آموزش، پیامدهای شناختی و روانی دارد

کودکانی که به زبان مادری خود آموزش نمی‌بینند:

• افت تحصیلی دارند
• دچار گسست هویتی می‌شوند
• و فرآیند یادگیری آن‌ها کندتر است.

---

۴. خواست اجتماعی بین کردها برای آموزش به زبان مادری در حال افزایش است

این خواست نه حرکتی سیاسی، بلکه حرکت فرهنگی ـ آموزشی است که ریشه در نیاز طبیعی جامعه دارد.

---

بحث و تحلیل

سیاست زبانی ایران، که از دوره رضاشاه تا امروز ادامه یافته، زبان فارسی را «زبان ملی» و سایر زبانها را «محلی» و «حاشیه‌ای» قلمداد می‌­کند. این رویکرد برخلاف:

• اصول دموکراسی فرهنگی
• معیارهای یونسکو درباره آموزش به زبان مادری
• و حقوق زبانی بشر است.

کتاب نشان می‌دهد که هویت کردی به شدت با زبان کردی پیوند دارد، و هرگونه تضعیف زبان کردی، نوعی خشونت نمادین نسبت به هویت کردی است.

---

نتیجه‌گیری

پژوهش به این نتیجه می‌رسد که:

• عدالت زبانی پیش‌شرط عدالت آموزشی است
• تنوع زبانی ایران باید به‌رسمیت شناخته شود
• آموزش زبان کردی در شرق کردستان ضروری است
• سیاست تک‌زبانی فارسی، ناکارآمد و تبعیض‌آمیز است
• سیاست چندزبانی نهادمند، راه حل مطلوب آینده است

این نتیجه‌گیری در واقع فراخوانی است برای تحولی ساختاری در نظام آموزشی ایران.

---

پیشنهادها

کتاب پیشنهاد می‌دهد:

1.    شروع آموزش ابتدایی به زبان مادری

2.    آموزش دوزبانه (کردی ـ فارسی)

3.    تربیت معلم مسلط به زبان کردی

4.    تدوین کتابهای درسی به زبان کردی

5.    اصلاح سیاست زبانی در سطح قانون اساسی

---

منابع

• وریا، قادر. سیاسەت و پلاندانانی زمانی بۆ بواری پەروەردە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا. انتشارات تیشک. ۲۰۲۵.