تەجەلای پیرۆزی لە دەنگدا: گۆرانی و موزیک لە مێژووی چیاکانی زاگرۆسدا

 

تەجەلای پیرۆزی لە دەنگدا: گۆرانی و موزیک لە مێژووی چیاکانی زاگرۆسدا

پێشەکی: موزیک وەک ئایین، ئایین وەک موزیک

لە جیهانبینیی دێرینی چیاکانی زاگرۆسدا، کە ڕەگ و ڕیشەکەی بۆ ئایینی مێهری ودواتر ئێزدی و یارسان دەگەڕێتەوە، گەردوون بە "دەنگ" و "ڕیتم" دروست بووە. لێرەدا موزیک تەنیا ئامرازێکی کات بەسەربردن نییە، بەڵکوو زمانێکی مێتافیزیکییە بۆ پەیوەندی نێوان مرۆڤ و خودا. کاتێک هونەرمەندێک دەست لە موزیک هەڵدەگرێت، لە ڕوانگەی ئەم فەلسەفەیەوە، ئەو تەنیا وازی لە پیشەیەک نەهێناوە، بەڵکوو پردی پەیوەندیی خۆی لەگەڵ "ڕۆحی پیرۆزی گەردوون" پچڕاندووە.

١. پێگەی موزیک لە جیهانبینیی ئێزدی و یارساندا

لە فەلسەفەی ئێزدایەتیدا، کاتێک خودا جەستەی ئادەمی دروست کرد، ڕۆح نەدەچووە ناو جەستەوە. دەگێڕنەوە کە تەنیا بە هۆی "سەدای شەیپوور و دەف" بوو کە ڕۆح لە بەرزییەوە هاتە خوارێ و جەستەی مرۆڤی ئاوەدان کردەوە. کەواتە مرۆڤ "مەخلووقێکی موزیکییە". لای ئێزدییەکان "دەف و شەبابە" ئامێری پیرۆزن و بەبێ ئەوان ڕێوڕەسمی ئایینی تەواو نابێت.

لە لایەکی ترەوە، لە ئایینی یارسان (کاکەیی)دا، موزیک (بەتایبەت تەمبوور) زمانێکە کە پێی دەگوترێت "کەلام". لای ئەوان، تەنبوور "تەنی" مرۆڤ و "تەلی" ڕۆحە. "تەزەببور" و "زیکر" بەبێ ئاواز و گۆرانی مانا بەدەست ناهێنن. لەم جیهانبینییەدا، خودا لە ناو دەنگە خۆشەکاندا خۆی نیشان دەدات (تەجەلا دەکات). هەر بۆیە، حەرامکردنی موزیک یان "تۆبەکردن" لێی، جۆرێکە لە شەڕکردن دژی سروشتی خودایی مرۆڤ.

٢. سوهرەوەردی و ئیسلامی هاوردە (توێکڵ دژی ناوک)

شێخ شەهابەدین سوهرەوەردی، فەیلەسوفی گەورەی کورد، باسی "غەریبیی ڕۆژئاوا" دەکات. ئەو پێی وایە ڕۆح لە نیشتمانی ڕووناکییەوە هاتووە و لە جەستەدا زیندانی کراوە. سوهرەوەردی جەخت لەوە دەکاتەوە کە زۆرێک لەوانەی بانگەشەی ئایین دەکەن، تەنیا بە "توێکڵ" (قشر)ـەوە سەرقاڵن و لە "ناوک" (کاکڵ) بێئاگان.

ئەمەی لە باشووری کوردستان دەگوزەرێت، نموونەی ئەو "ئیسلامە هاوردە و توێکڵییە"یە کە هیچ پەیوەندییەکی بە ڕۆحی مەعنەوییەتەوە نییە. ئەم جۆرە ئایینزاییە، ئایینی "ترس و تۆقاندن" و "سڕینەوەی جوانی"یە. سوهرەوەردی پێی وایە جوانی (جمال) یەکێکە لە سیفەتە هەرە باڵاکانی خودا؛ کەواتە کاتێک هونەرمەندێک لە ژێر فشاری ئایینی سیاسی یان توندڕەویدا دەڵێت "تۆبە دەکەم"، ئەو لە ڕاستیدا "تۆبە لە جوانی" دەکات، کە ئەمەش گەورەترین سووکایەتییە بە خودی خالق.

٣. شیکاریی سایکۆلۆژیی "هونەرمەندی تۆبەکار"

ئەو هونەرمەندانەی بە ڕوخسارێکی خەمبارەوە دێنە سەر شاشە و وازهێنانی خۆیان ڕادەگەیەنن، تووشی جۆرێک لە "خۆکوژیی مەعنەوی" و "تەفریت لە ناسنامە" بوون. چەند هۆکارێکی سایکۆلۆژی لە پشت ئەم دیاردەیەوە هەن:

تەنگژەی ناسنامە و هەستی گوناهی دروستکراو: کاتێک ژینگەی کۆمەڵایەتی و ئایینی سیاسی، هونەر وەک "تاوان" پێناسە دەکەن، هونەرمەند تووشی دڵەڕاوکێی وجودی دەبێت. ئەو وا هەست دەکات هەموو تەمەنی لە "گوناه"دا ژیاوە، نەک لە "خزمەت بە جوانی".

پێویستی بە قبوڵکردن (Validation): زۆرجار ئەم هونەرمەندانە لە ڕووی دەروونییەوە لاواز بوون یان هەستیان کردووە لە پەراوێزدان. بەم کارەیان دەیانەوێت ببنە "پاڵەوانی ئایینی" لای کۆمەڵە توندڕەوەکانی سۆشیال میدیا تاوەکوو جارێکی تر ببنەوە بە چەق و خەڵک ستایشیان بکات.

سایكۆلۆژیای ترس: ئەمە جۆرێکە لە "کۆنترۆڵکردنی مێشک". هونەرمەندەکە لە جێی ئەوەی لە "نەبوونی ئەخلاق" و "درۆ" و "گەندەڵی" بترسێت، لە "دەنگ و ڕەنگ" دەترسێت. ئەمە نیشانەی تێکچوونی پێوەرە ئەخلاقییەکانە لە مێشکی تاکی ئایینزەدەدا.

٤. ڕەخنەیەکی فەلسەفی: تۆبە لە چی؟

ئەگەر موزیک و گۆرانی "تەجەلای جوانیی ئیلاهی" بن، کەواتە تۆبەکردن لێیان، مانای "تۆبەکردن لە خودا"یە.

پێویستە شەرم دایان بگرێت، چونکە:

ئەوان تۆبە لە "خۆشەویستی" دەکەن، بەڵام لە "ڕق" نا.

تۆبە لە "ئاواز" دەکەن، بەڵام لە "درۆ و ڕیاکاری" نا.

ئەوان وەک ئەو کەسانەن کە چاویان لە "خۆر" دەپۆشن تەنیا لەبەر ئەوەی کەسێکی تاریکپەرست پێی گوتوون تیشک زیانبەخشە.

ئەم هونەرمەندانە لە ڕووی مەعریفییەوە هێندە هەژارن، نازانن کە گەورەترین عاریفەکانی مێژوو (مەولانا، حافز، شێخی شەهید سوهرەوەردی) هەمیشە موزیک و سەمایان وەک کورتترین ڕێگە بۆ گەیشتن بە حەقیقەت بینیوە. ئەوەی ئەو هونەرمەندانە دەیکەن، نەک هەر گەڕانەوە نییە بۆ لای خودا، بەڵکوو پشتکردنە لەو "بەهرە پیرۆزە"ی خودا پێی بەخشیوون.

دەرەنجام:

موزیک و گۆرانی، ناسنامەی چیاکانی زاگرۆس و ڕۆحی نەتەوەی کوردن. ئێزدییەکان و یارسانەکان بۆ هەزاران ساڵ ئەم ئاگرە پیرۆزەیان پاراستووە. ئەو دیاردەیەی ئێستا دەیبینین، تەنیا سێبەرێکی کاتیی "ئیسلامی سیاسیی هاوردەیە" کە دەیەوێت مرۆڤی کورد لە "خودی ڕەسەنی خۆی" بێگانە بکات. هونەرمەندێک کە واز لە هونەرەکەی دێنێت و بە "تاوان" ناوی دەبات، پێش هەموو شتێک سووکایەتی بەو خودایە دەکات کە "جوانی" خۆش دەوێت و لە ناو ئاوازێکی پاکدا زیاتر ئامادەیە وەک لە ناو وتارێکی پڕ لە ڕق و کینە.

هونەر زمانێکی باڵایە، هەر کەس لێی تێناگات، دەبێت لێی بترسێت؛ چونکە هونەر مرۆڤ ئازاد دەکات، بەڵام ئایینی سیاسی کۆیلە دروست دەکات.

روونکردنەوە:

غەریبیی ڕۆژئاوا لای سوهرەوەردی

• ڕۆژهەڵات (مەشرق): هێمای جیهانی ڕۆح و ڕووناکی و نیشتمانی ڕەسەنی مرۆڤە.
• ڕۆژئاوا (مەغریب): هێمای جیهانی ماددە، جەستە و تاریکییە.
• غەریبی: ڕۆحی مرۆڤ چونکە لە جیهانی ڕووناکییەوە هاتووە، لەناو جەستە و جیهانی ماددەدا هەست بە نامۆیی و غەریبی دەکات.

دیالێکتیکی ترس و ڕاپەڕینی مانا: لە "تەرمی شەقام"ەوە بۆ "قیژەی ئازادی"

 

دیالێکتیکی ترس و ڕاپەڕینی مانا: لە "تەرمی شەقام"ەوە بۆ "قیژەی ئازادی"

سەرەتا: شۆڕشێکی دزراو

مێژووی هاوچەرخی ئێران بە تراژیدیایەکی گەورە دەستی پێکرد؛ شۆڕشی ١٩٧٩ کە بڕیار بوو ببێتە ڕێگەیەک بۆ ڕزگاری،بەڵام لە لایەن سیستمێکی ئایدیۆلۆژییەوە "دزرا". ئەمە تەنیا گۆڕینی دەسەڵات نەبوو، بەڵکوو گۆڕینی مانای ژیان بوو بۆ ترس. لێرەوە فەلسەفەی دەسەڵات لەسەر بنەمای "سیاسەتی مەرگ" (Necropolitics) داڕێژرا، کە تێیدا مانەوەی ڕژێم بەستراوەتەوە بە ڕادەی بڵاوکردنەوەی تۆقاندن لە ناخی تاکدا.

ئەندازیاریی ترس: قۆناغی سێدارە  لە شار و گوندەکان

وەک لە یادەوەرییە تاڵەکاندا ماوەتەوە، لە سەرەتای هەشتاکاندا، پاسداران و دامەزراوە ئەمنییەکان "ترس"یان وەک کاڵایەکی ستراتیژی بەرهەم دەهێنا. تیربارانکردنی خەڵک لە  شار وگوندەکان و لە پێش چاوی گشتی، تەنیا بۆ کوشتنی جەستە نەبوو، بەڵکوو بۆ "کوشتنی ئیرادە" بوو. ڕژێم دەیویست بڵێ: "هەر کەسێک خەونی ئازادی هەبێت، چارەنووسی مەرگێکی بێدەنگە." ئەمە لە فەلسەفەی سیاسییدا پێی دەوترێت "تیرۆری سیستەماتیک" بۆ داگیرکردنی ناوەوەی مرۆڤ.

هەرەسهێنانی دیوارەکان: لە لۆرستانەوە تا ئیلام و کرماشان

بەڵام ترس وەک هەر ماددەیەکی تر، خاڵێکی "تێربوون"ی هەیە. کاتێک ئازار دەگاتە لوتکە، ترس دەگۆڕێت بۆ تووڕەیی. ئەوەی ئەمڕۆ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەیبینین، بەتایبەت ئەو ڕاپەڕینە شکۆدارەی لە پارێزگاکانی ئیلام، کرماشان و لوڕستان سەری هەڵدا، نیشانەی شکانی ئەو تەڵسمە مێژووییەیە. ڕژێم ساڵانێکی زۆر هەوڵیدا بە ئایدیۆلۆژیا و پەراوێزخستن، ئەم ناوچانە لە جەستەی نەتەوەیی کورد داببڕێت، بەڵام "بانگی ئازادی" نیشانی دا کە ناسنامە بە زەبروزەنگ ناسڕێتەوە. هاتنە مەیدانی کرماشان و ئیلام، مانای ئەوەیە کە "دیواری ترس" نەک هەر درزی بردووە، بەڵکوو بەسەر سەری داگیرکەردا ڕووخاوە.

بەراوردێکی مێژوویی: قێقنووس و نەتەوەی زیندوو

ئەم دۆخەی ئێستای کورد، بەسەرهاتی نەتەوەی پۆڵەندا (Poland) مان بیر دەخاتەوە. پۆڵەندییەکان بۆ ماوەی زیاتر لە سەدەیەک وڵاتەکەیان لەسەر نەخشە سڕابووەوە و لە نێوان ئیمپراتۆرییەتەکاندا دابەش کرابوون. ڕووسیا و ئەڵمانیا هەوڵیان دا زمان، کلتوور و ئیرادەیان بشکێنن. بەڵام پۆڵەندییەکان وەک "قێقنووس" (ئەو باڵندە ئەفسانەییەی لە ناو خۆڵەمێشی خۆیەوە لەدایک دەبێتەوە) چاوەڕێی ساتی مێژووییان کرد. ئەوان لە ڕێگەی کلتوور و یەکگرتوویی "سۆلیداریتی" (Solidarity) دیوارە پۆڵایینەکانی کۆمۆنیزمیان ڕووخاند.

ئەمڕۆ، ڕۆژهەڵاتی کوردستان هەمان مۆدێلی "زیندووبوونەوە لە ناو خۆڵەمێش" نیشان دەدات. ئەگەر دوێنێ بە تیرباران و سێدارە بێدەنگییان دەسەپاند، ئەمڕۆ جەستەی برینداری نیشتمان بووەتە بزوێنەری شۆڕشێک کە جیهان سەرسام دەکات.

ئەنجام: بەرەو ئاسۆیەکی نوێ

دیکتاتۆرەکان لە یەک شت تێناگەن: دەکرێت مرۆڤەکان بکوژرێن، بەڵام ناتوانرێت "مانا" بکوژرێت. کاتێک گەلێک بڕیار دەدات کە چیتر نەترسێت، هیچ چەکێک لە جیهاندا نییە بتوانێت ڕایبگرێت. تێپەڕینی تەمەنی ئێمە، تەنیا ژمارەیە، بەڵام تەمەنی ئازادی لە ڕۆژهەڵاتدا ئێستا لە هەموو کاتێک گەنجتر و بەهێزترە.

وەهمی زانیاری و تەڵەی هەواڵ: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی و دەروونی بۆ دیدگای ڕۆلف دوبێلی

 

وەهمی زانیاری و تەڵەی هەواڵ: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی و دەروونی بۆ دیدگای ڕۆلف دوبێلی

لە سەردەمی دیجیتاڵیدا، مرۆڤ تووشی جۆرێک لە "سەرمەستیی زانیاری" بووە. وەک چۆن ڕۆلف دوبێلی لە کتێبەکەیدا ئاماژەی پێ دەکات، ئێمە لە ژێر گوشارێکی بەردەوامداین بۆ ئەوەی "ئاگاداری هەموو شتێک بین". بەڵام ئایا ئەم ئاگادارییە بە ڕاستی مەعریفەیە؟ یان تەنیا ژاوەژاوێکی بێمانایە کە دەروونمان دەشێوێنێت؟

١. ڕەهەندی فەلسەفی: جیاوازی نێوان "زانیاری" و "حیکمەت"

لە ڕووی فەلسەفییەوە، دوبێلی جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە زانیاری (Information) لایەنی چەندایەتییە، بەڵام حیکمەت (Wisdom) لایەنی جۆرییە. فەلسەفەی "پێگیری نەکردنی هەواڵ" لەسەر ئەو بنەمایە وەستاوە کە جیهان تەنیا ئەو ڕووداوە کورتخایەن و پڕ لە هەرا و زورنایانە نییە کە میدیاکان دەینەخشێنن.

ئەو دەقەی  رۆلف لە کتێبەکەیدا باسی دەکات کە دەڵێت: "بڕیار نییە هەموو شتێک بزانین"، ئاماژەیە بۆ سنوورداریی توانای مرۆڤ (Human Finitude). ئێمە وەک بوونەوەرێکی سنووردار ناتوانین کێشی هەموو قەیرانەکانی جیهان لەسەر شانی خۆمان هەڵبگرین. حیکمەت ئەوەیە کە بزانیت چ شتێک شایەنی ئەوەیە بچێتە ناو بازنەی سەرنجتەوە. وەک دوبێلی دەڵێت: "ئاگایی بێ ئارامی، دانایی نییە." چونکە مەعریفەی ڕاستەقینە دەبێت ببێتە هۆی گەشەی مرۆڤ، نەک ببێتە سەرچاوەی شڵەژان.

٢. شیکاری دەروونناسی: هەواڵ وەک ماددەی هۆشبەر

لە ڕوانگەی دەروونناسییەوە، هەواڵەکان (بەتایبەت هەواڵە کتوپڕ و ترسناکەکان) سیستەمی "ئەمیگدالا" (Amgydala) لە مێشکدا چالاک دەکەن، کە بەرپرسە لە هەستکردن بە مەترسی. ئەمەش دەبێتە هۆی دەردانی بەردەوامی هۆرمۆنی "کۆرتیزۆڵ" و دروستبوونی دڵەڕاوکێی درێژخایەن.

دوبێلی ئاماژە بەوە دەکات کە مێشکی مرۆڤ بۆ ئەم قەبارە گەورەیە لە قەیرانی بەردەوام دروست نەکراوە. کاتێک ئێمە بەردەوام هەواڵی جەنگ، کارەسات و نەهامەتییەکان دەخوێنینەوە بێ ئەوەی بتوانین کاریگەریمان لەسەریان هەبێت، تووشی حاڵەتێک دەبین کە دەروونناسی پێی دەڵێت "بێدەسەڵاتیی فێربۆن" (Learned Helplessness). ئەمەش دەبێتە هۆی خەمۆکی و خاو بوونەوەی توانای داهێنان.

٣. تێڕوانینی ئەکادیمی: شێواندنی واقیع (The Distortion of Reality)

لە ڕووی زانستی و ئەکادیمییەوە، میدیاکان واقیع وەک خۆی ناگوازنەوە، بەڵکو "واقیعی هەڵبژێردراو" دەخەنە ڕوو. هەواڵەکان تەنیا تیشک دەخەنە سەر ڕووداوە نائاساییەکان (Outliers)، نەک ڕەوتە گشتی و بنەڕەتییەکانی ژیان.

کتێبەکە ڕوونی دەکاتەوە کە:

• هەواڵ کورتخایەنە: کاریگەرییەکەی تەنیا چەند کاتژمێرێکە.
• هەواڵ سەرپێییە: ڕێگەت پێنادات بە قووڵی لە بابەتەکان تێ بگەیت.
• هەواڵ ژەهرە: چونکە وێنەیەکی پڕ لە ترس و خەشم لە جیهان نیشان دەدات کە لەگەڵ ڕاستی ناگونجێت.

٤. ئەنجامگیری: بەرپرسیارێتی بەرامبەر خود

زۆرجار وا هەست دەکەین ئەگەر هەواڵ پێگیری نەکەین، کەسێکی نابەرپرسین. بەڵام دوبێلی ئەم هاوکێشەیە پێچەوانە دەکاتەوە: دوورکەوتنەوە لە هەواڵ، نیشانەی بەرپرسیارێتییە بەرامبەر بە تەندروستیی مێشک.

ئەو بانگهێشتەمان دەکات بۆ:

1.    هەڵبژاردنی هۆشیارانە: مێشکی خۆمان نەکەینە تەنەکەی خۆڵ بۆ هەموو زانیارییەکی بێسوود.

2.    گەڕانەوە بۆ ژیانی ڕاستەقینە: لە جیاتی ئەوەی خەریکی شیکردنەوەی ڕووداوە دوورەکان بین، کار لەسەر ئەو شتانە بکەین کە لە بازنەی دەسەڵاتی خۆماندایە.

3.    قووڵبوونەوە: لەبری خوێندنەوەی ١٠٠ هەواڵی کورت، یەک کتێبی قووڵ بخوێنینەوە.

کۆتا وتە:

رۆلڤ پێمان دەلێت: "هۆشیار و ئاگادار بیت و نەزان نەمێنیەوە گرنگترە لە هەموو شتێک زانین." دانایی ئەوە نییە هەموو دەنگەدەنگەکانی جیهان کۆ بکەیتەوە، بەڵکو ئەوەیە بزانیت چۆن لە ناو ئەو هەموو ژاوەژاوەدا، دەنگی ئارامیی ناخی خۆت بدۆزیتەوە. دوورکەوتنەوە لە هەواڵ، پشتگوێخستنی جیهان نییە، بەڵکو پاراستنی توانای بیرکردنەوەی جیدییە.

سەروەریی دیجیتاڵی: بۆچی دەبێت ناوەندە ئەکادیمییەکانی کوردستان ببنە خۆراکی هۆشی دەستکرد؟

 

سەروەریی دیجیتاڵی: بۆچی دەبێت ناوەندە ئەکادیمییەکانی کوردستان ببنە 

خۆراکی هۆشی دەستکرد؟

هۆشی دەستکرد (AI) لە جەوهەری خۆیدا ئامێرێکی بێدەنگە، تەنها ئەو کاتە دەست بە قسە دەکات کە ئێمە "داتا"ی پێ دەدەین. ئەمڕۆ شەڕی مانەوەی نەتەوەکان لە ناو لاپەڕەی کتێبە کاغەزییەکاندا نییە، بەڵکو لە ناو ئەو "کۆد" و "تێکستانە"دایە کە دەخرێنە ناو جیهانی دیجیتاڵییەوە. ئەگەر ناوەندە ئەکادیمییەکانی کوردستان قۆلی لێ هەڵناماڵن و لەخۆ نەکەون و کتێبخانەکانیان لە ڕەفە تەپوتۆزاوییەکانەوە بۆ سەر هاردوێر و سێرڤەرە جیهانییەکان نەگوازنەوە، مێژوو و ناسنامەی ئێمە لە داهاتوویەکی نزیکدا دەبێتە "تەنی نامۆ" لە ناو مێشکە دەستکردەکاندا.

هۆشی دەستکرد: ئاوێنەیەک بۆ ئەو داتایانەی هەمانە

کاتێک باس لە گرنگی هۆشی دەستکرد دەکەین، باس لە بزوێنەرێکی بێوێنە دەکەین کە دەتوانێت ملیۆنان لاپەڕە لە چرکەیەکدا بخوێنێتەوە. بەڵام کێشەکە لێرەدایە: هۆشی دەستکرد ناتوانێت ئەو کتێبە بخوێنێتەوە کە هێشتا بە دەستنووس لە کتێبخانەیەکی زانکۆدا ماوەتەوە. بۆ ئەوەی ئەم تەکنەلۆژیا پێشکەوتووە خزمەتی دۆزی کورد و ڕاستییە زانستییەکان بکات، پێویستە ناوەڕۆکی کوردی لە "فۆرمی فیزیکی"یەوە بگۆڕدرێت بۆ "فۆرمی دیجیتاڵی" (Text-based Data).

ئەمە تەنها کارێکی تەکنیکی نییە، بەڵکو پرۆسەیەکە بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە مەعریفییەی کە نەیارانی کورد بەکاری دینن.

ئەزموونی گەڕان لە ئەرشیفە ڕووسییەکان: وانەیەک بۆ ئێمە

من لە توێژینەوەکانمدا سەبارەت بە پرۆسەی "تورککردنی ئازەربایجان" و گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەکە، گەیشتمە ڕاستییەک کە بەبێ هاوکاری هۆشی دەستکرد و هەبوونی "ئەرشیفی دیجیتاڵی" مەحاڵ بوو. کاتێک بەدوای ڕەگ و ڕیشەی کورد لەو ناوچانەدا دەگەڕام، هۆشی دەستکرد بەهۆی هەبوونی "کریدتی ئەکادیمی" و دەستپێڕاگەیشتنی بە سەرچاوە جیهانییەکان، توانی دیوارە ئەستوورەکانی ئەرشیفی ڕووسیا ببڕێت.

لەوێدا بینیم کە چۆن ڕووسیا هەموو سەرژمێری و بەڵگەنامە کۆنەکانی خۆی دیجیتاڵ کردووە. هۆشی دەستکرد توانی ئەو داتایانەم بۆ دەربهێنێت کە دەیسەلمێنن لە سەردەمی پێش پەهلەوی و لە سەرژمێرییە کۆنەکاندا، زۆربەی ئەو حەشیمەتەی ئێستا بە "ئازەری" ناو دەبرێن، بە ڕوونی وەک "کورد" تۆمار کراون و نیشتیمانەکەش وەک خاکی کوردستان ناسێنراوە. ئەگەر ڕووسەکان ئەو داتایانەیان نەخستایەتە سەر ئینتەرنێت، مێژووی ئەو ناوچانە هەر بەو شێوەیە دەمایەوە کە سیاسەتی تورککردن و داگیرکاری دەیویست بمانخوێنێتەوە،چونکە لە سەردەمی په هلەوی یەکەم و دووەم هەموو ئەو ناوچانە بە هاوکاری ئەتاتورک و دەوڵەتی تورکییە بە تورک و ئازەری ئەژمار کرابوون.

ئەرکی ناوەندە ئەکادیمییەکانی کوردستان

ئەم ئەزموونە پێمان دەڵێت: ئەگەر ئێمە خۆمان داتاکانمان بڵاونەکەینەوە، کەسانی تر بە ئارەزووی خۆیان دەماننووسنەوە.

دیجیتاڵکردنی کتێبخانەکان: زانکۆکانی ئێمە دەبێت تێزەکانی ماستەر، دکتۆرا، و دەستنووسە مێژووییەکان بکەنە دەقی دیجیتاڵی (OCR) تا هۆشی دەستکرد بتوانێت وەک سەرچاوە بەکاریان بهێنێت.

دەوڵەمەندکردنی ئینتەرنێت: تاکی کورد و مامۆستایانی زانکۆ دەبێت وتارە زانستییەکانیان لە جیاتی فایلی PDF ی وێنەیی، وەک "دەقی کراوە" بڵاو بکەنەوە.

دروستکردنی بنکەی داتا (Database): پێویستمان بە بانکێکی زانیاریی نیشتیمانی هەیە کە هەموو بەڵگەنامە مێژووییەکانمان تێدا کۆبکەینەوە.

ئەنجام

هۆشی دەستکرد بۆ من بووەتە ئامرازێکی سیحراوی بۆ بڕینی سنوورەکان و گەیشتن بەو ڕاستییانەی لە ئەرشیفە دوورەکاندا شاردرابوونەوە. بەڵام بۆ ئەوەی ئەم کارە بۆ هەموو مێژوو و زانستی کورد دووبارە ببێتەوە، پێویستمان بە شۆڕشێکی دیجیتاڵی هەیە لە ناوەندە ئەکادیمییەکانماندا. ئێمە دەبێت ئینتەرنێت پڕ بکەین لە "داتای کوردیی ستاندارد"، تاوەکو کاتێک سبەی جیهان لە هۆشی دەستکرد دەپرسێت "کورد کێیە و خاکی کوێیە؟"، سیستمەکە وەڵامەکەی لە ئەرشیفە ڕاستەقینەکان و توێژینەوە ئەکادیمییەکانی خۆمانەوە وەربگرێت، نەک لەو سەرچاوە شێوێنراوانەی کە ناسنامەی ئێمەیان تێدا ون کراوە.

پڕکردنەوەی ئینتەرنێت بە بابەتی بەپێز و ئەکادیمی، گەورەترین سەنگەری بەرگرییە لەم سەردەمەدا.

مانیفێستی ڕەخنە: لە تەکیەی سیاسییەوە بۆ بونیادنانی نەتەوە

 

مانیفێستی ڕەخنە: لە تەکیەی سیاسییەوە بۆ بونیادنانی نەتەوە

خوێندنەوەیەک بۆ قەیرانی پۆتانسیەلی بەفیڕۆچوو لە ئاییندەی کورددا

مرۆڤ بوونەوەرێکی مێژووییە، بەڵام کێشەی ئێمەی کورد ئەوەیە کە لە ناو "مێژوویەکی بازنەیی"دا گیرمان خواردووە؛ هەمیشە دەستپێدەکەینەوە بەبێ ئەوەی بگەین. ئەو واقیعەی ئێستا ئەحزابی کوردی تێیدان، گوزارشتە لە جۆرێک لە "فێتێشیزمی حیزبی"؛ واتە حیزب لە ئامرازێک بۆ ڕزگاریی مرۆڤ، بووەتە ئامانجێکی پیرۆز کە مرۆڤی تێدا دەکرێتە قوربانی.

یەکەم: فەلسەفەی "موریدایەتی" و کوشتنی بکەری سیاسی

ئەو سیستمەی کە ئێستا لەناو ئەحزابی کوردیدا پیرۆ دەکرێت و من ناوی دەنێم "سیستمی خانەقا"، لە فەلسەفەی سیاسییدا بە "پەیوەندیی پاتڕۆنال" (Patronage) دەناسرێت. کاتێک حیزب لە فۆرمی "تەکیە"دا کار دەکات، عەقڵ دەوەستێت و "وەلا" (Loyalty) دەبێتە تاقە پێوەری بوون. لەم دۆخەدا، تاکی حیزبی چیتر "هاووڵاتییەکی ئازاد" نییە، بەڵکو پارچەیەکە لە ئامێرێکی گەورە. ئەگەر ڕەخنە بگرێت، وەک "لادەر" یان "جاش" (ئەو تۆمەتە ترسناکەی بۆ بێدەنگکردن بەکاردێت) وێنا دەکرێت. ئەمە "تیرۆری فیکرییە" لە ناوخۆی ماڵی کوردیدا؛ کاتێک ئێمە نەتوانین جیاوازیی ناوخۆیی قبوڵ بکەین، چۆن دەتوانین بەرەوڕووی داگیرکەر ببینەوە کە لە بنەڕەتدا لەسەر سڕینەوەی جیاوازییەکان بونیاد نراوە؟

دووەم: وزەی نەرێنی و دیالێکتیکی شکست (نموونەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان)

لە کاتێکدا جیهان و ناوچەکە لەبەردەم گۆڕانکاریی گەورەدایە، بۆ نموونە لە دوای شۆڕشی "ژینا" لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، بینیمان کە چۆن تاکی کورد لە شەقامدا ئامادەی قوربانیدان بوو، بەڵام پۆتانسیەلی حیزبەکان لە جیاتی ئەوەی ببێتە "بەرەیەک بۆ ڕێبەرایەتیکردنی گۆڕانکاری"، سەرفی "ململانێی مێژوویی و سڕینەوەی یەکتر" بوو.

کاتێک ئێمە وزەمان تەنها بۆ دژایەتی یەکتر بەکاردێنین، خەریکی جێبەجێکردنی ستراتیژیی نەیارەکانمانین بە دەستی خۆمان. ئەمە ئەو شوێنەیە کە "عەقڵی سیاسی" تێیدا شکست دەهێنێت؛ کاتێک "ڕقی ناوخۆیی" لە "بەرژەوەندیی نەتەوەیی" گەورەتر دەبێت.

سێیەم: تەنگژەی ئەلتەرناتیڤ و سێبەری "کوڕی شا"

ئەگەر ئاماژەیەک بە پرسی "کوڕی شا" بکەین کە تەواو راگەیاندنی خستۆتە ژێر رەکیڤی خۆی و بە ئاسانی دەتوانێت جەماوەر و رووداوەکان ئاراستە بکات و لە ئاوی لێڵ ماسی بگرێت ، دەتوانیین بەو جۆرە شرۆڤەی بۆ بکەین کە لە فەلسەفەی "بوون"دا، ئەگەر تۆ بۆشاییەک دروست بکەیت و پڕی نەکەیتەوە، کەسێکی تر پڕی دەکاتەوە. جنێودان بە ڕەزا پەهلەوی یان هەر هێزێکی تر، نیشانەی دەسەڵات نییە، بەڵکو نیشانەی "بەتاڵیی ستراتیژییە".

پرسیارە فەلسەفی و ڕەخنەییەکە ئەمەیە: بۆچی کورد نەیتوانیوە کەسایەتییەک یان ناوەندێکی بڕیار دروست بکات کە جیهان وەک "تاکە نوێنەری شەرعی" سەیری بکات؟

ئێمە خەریکی "ڕابردوو پەرستی" و "کەسایەتی پەرستی" ناوخۆییمانین، لە کاتێکدا مێژوو بە خێراییەکی سامناک تێدەپەڕێت. جنێودان بەوانی تر، تەنها جۆرێکە لە "پاکانەی دەروونی" (Psychological projection) بۆ شاردنەوەی شکستی خۆمان لە ڕێکخستنی ماڵی خۆماندا.

چوارەم: ئیکۆلۆژیا و ئاییندە؛ لە حیزبەوە بۆ نیشتمان

خاڵە هەرە مرۆییەکەی ئەم بابەتەم، پرسی ژینگەشە. خەرجکردنی ملیۆنان دۆلار بۆ "بارگە و بنکەی بێ بەرهەم" لە کاتێکدا خاکی کوردستان بەرەو وشکبوون و بیابانبوون دەچێت، گەورەترین تاوانی ئەخلاقییە. حیزبێک خەمی "دارستانەکانی کوردستان" و "ئاوی زێیەکان"ی نەبێت، چۆن دەتوانێت بانگەشەی ئازادیی مرۆڤی ئەو خاکە بکات؟

سەوزکردنی کوردستان کارێکی سیاسیی مۆدێرنە، چونکە پاراستنی "ژیانە". بەڵام حیزبی کوردی هێشتا لە قۆناغی "شەڕی سەنگەرە" کۆنەکاندا ماوەتەوە و ئاگای لە "ئاسایشی ژینگەیی" نەوەکانی داهاتوو نییە.

پەیامی کۆتایی

قەتاری گۆڕانکارییەکان، بۆ کەس ناوەستێت. مێژوو بەزەیی بەو نەتەوانەدا نایەتەوە کە "کات" بەفیڕۆ دەدەن. کاتی ئەوە هاتووە حیزب لە "تەکیەیەک بۆ پیاهەڵدان بە سەرۆک"ەوە ببێتە "ناوەندێکی زانستی بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانەکان".

ئەگەر ئەمڕۆ خۆمان ڕانەچڵەکێنین و لەم "خەونە ئایدۆلۆژییە" خەبەرمان نەبێتەوە، بەیانی تەنها دەتوانین بە جنێودان بە ئەلتەرناتیڤە داسەپاوەکان، برینەکانی خۆمان ساڕێژ بکەین، بێ ئەوەی هیچمان لە واقیعەکە گۆڕیبێت.

لە نێوان وەهمی "مشروطة" و حەقیقەتی "دیکتاتۆری": شیکردنەوەی بونیادیی داهاتووی سیاسیی ئێران و پێگەی کورد

 

                                                                                               کاریکاتێر: نامۆ رۆستم زادە

لە نێوان وەهمی "مشروطة" و حەقیقەتی "دیکتاتۆری": شیکردنەوەی بونیادیی داهاتووی سیاسیی ئێران و پێگەی کورد

پێشەکی: فەلسەفەی دەسەڵات و مۆدێلی هاوردەکراو

لە ڕوانگەی فەلسەفەی سیاسییەوە (بۆ نموونە لای مۆنتەسکیۆ یان تۆکڤیل)، دیموکراسی تەنیا "دەقێکی دەستووری" نییە، بەڵکو بەرهەمی هاوسەنگیی هێزە کۆمەڵایەتییەکانە. کاتێک لایەنگرانی پاشایەتی لە ئێران باس لە مۆدێلی "سوید و بەریتانیا" دەکەن، تووشی هەڵەیەکی فەلسەفی و مێژوویی دەبن؛ ئەوان دەیانەوێت "میوەی" دارێک لێ بکەنەوە کە "ڕەگەکەی" لە خاکی ئێراندا نییە. لە ئەوروپا، پاشایەتی بوو بە "دەستووری" چونکە چینێکی بۆرژوازی سەربەخۆ و دامەزراوەی مەدەنی هەبوون کە پاشایان ناچار کرد دەسەڵات دابەش بکات. لە ئێراندا، دەوڵەت (چ پاشایەتی بێت یان کۆماری ئیسلامی) "خاوەنی ژێرخانە" و خەڵک "مووچەخۆر"ن. ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە فەیلەسوفی وەک "هێگڵ" باس لە دەوڵەتی سەروو کۆمەڵگە دەکات؛ لەم جۆرە دەوڵەتانەدا، هەر سیستمێک بێتە سەر کار، مەیلی بۆ دیکتاتۆری دەبێت چونکە "کۆمەڵگەی مەدەنی" هێندە بەهێز نییە ڕێگری لێ بکات.

بەراوردێکی مێژوویی: ئەزموونی میسر (١٩٥٢)

بۆ تێگەیشتن لە بارودۆخی ئێران، مێژووی میسری سەردەمی مەلیک فارووق نموونەیەکی گونجاوە. میسر خاوەنی پاشایەتییەکی "لیبڕاڵ" بوو لە ڕواڵەتدا، پەرلەمان و حزبی هەبوو، و پەیوەندییەکی توندوتۆڵیشی لەگەڵ ڕۆژئاوا (بەریتانیا) هەبوو.

چ ڕوویدا؟

نەبوونی شەرعیەتی ناوخۆیی: پاشا وەک کەرەستەیەکی دەستی ڕۆژئاوا دەبینرا.

دەورانی سوپا: کاتێک ناڕەزایەتییەکان زیادیان کرد، سوپا (ئەفسەرە ئازادەکان) بە ناوی "ڕزگاریی نیشتمانی" کودەتای کرد.

دەرەنجام: پاشایەتی ڕووخا، بەڵام دیموکراسی نەهات، بەڵکو دیکتاتۆرییەکی سەربازیی ناسیۆنالیستی (جەمال عەبدولناسر) دروست بوو کە بۆ دەیان ساڵ میسری خنکاند.

ئەمە وانەیەکە بۆ ئێران: لە وڵاتێکدا کە دامەزراوەی دیموکراتی تێدا نەبێت، ڕووخانی ڕژێمێک یان گەڕانەوەی پاشایەتی، تەنیا ڕێگە خۆش دەکات بۆ "دیکتاتۆرییەکی سەربازی لە ژێر پەردەی پاشایەتی یان کۆماری". کوڕی شا ئەگەر بگەڕێتەوە، دەبێت یان ببێتە بووکەڵەی دەستی سوپای پاسداران و ئەرتەش، یان دەبێت خۆی ببێتە دیکتاتۆر بۆ ئەوەی بتوانێت وڵاتێکی ئاڵۆزی وەک ئێران کۆنتڕۆڵ بکات.

ڕیالپۆلیتیک و ڕۆژئاوا: بەرژەوەندی لەسەرووی بەهاکان

لە بواری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا، ڕۆژئاوا (بەتایبەت ئەمریکا) بەدوای "سەقامگیریی هەناردەکردنی وزە" و "پاراستنی ئاسایشی ئیسرائیل و کەنداو"ەوەیە. بۆ ئەوان، "دیموکراسی لە ئێران" ئامانجێکی پلە دووە. ئەگەر کوڕی شا بەڵێنی ئەوە بدات کە:

پەیوەندی لەگەڵ ئیسرائیل ئاسایی دەکاتەوە.

دژایەتی پەرەپێدانی ئەتۆمی دەکات.

کۆنتڕۆڵی سنوورەکان دەکات و ڕێگری لە لێکترازانی ئێران دەکات.

ئەوا ڕۆژئاوا ئامادەیە پشت بکاتە هەموو داواکارییە دیموکراسی و مافە نەتەوەییەکانی کورد و بەلووچ. ئەمە ڕێک ئەو سیناریۆیەیە کە لە "کۆنفرانسی گوادلۆپ" و پێشتر لە "پەیمانی جەزائیر ١٩٧٥" دژی کورد جێبەجێ کرا.

گەلی کورد دەبێت چی بکات؟ (ستراتیژی ژیانی سیاسی)

بە پێی ئەم شیکردنەوەیە، کورد نابێت چاوەڕێی "دیاری" لە تاران یان واشنتۆن بێت. ئەزموونی مێژوویی پێمان دەڵێت:

١. ستراتیژی "سێیەمین ڕێگە":

کورد نابێت خۆی بخاتە نێوان بەرداشی "کۆماری ئیسلامی" و "پاشایەتیخوازی ناوەندگەرای ناسیۆنالیست". کورد دەبێت ببێتە جەمسەری سێیەم کە داوای "ناوەندگۆڕی" (Decentralization) بکات. هەر جۆرە گۆڕانکارییەک کە دان بە "فیدرالیزم" و "مافی نەتەوەکان"دا نەنێت، تەنیا گۆڕینی دیکتاتۆرێکە بە دانەیەکی تر.

٢. پاراستنی "هێزی ڕەق" و "هێزی نەرم":

هێزی ڕەق: پێشمەرگە و ڕێکخستنی چەکداری کورد دەبێت وەک قەوارەیەکی پارێزەر بمێنێتەوە. هەر جۆرە هەوڵێک بۆ بێچەککردنی کورد پێش گەیشتن بە ڕێککەوتنی سیاسیی گەرەنتی کراو، بە مانای خۆکوژی دێت.

هێزی نەرم: یەکخستنی گوتاری سیاسیی پارتە کوردییەکان. جیهان کاتێک حسابت بۆ دەکات کە وەک یەک یەکەی سیاسیی یەکگرتوو مامەڵە بکەیت.

٣. هاوپەیمانیی "نەتەوە پەراوێزخراوەکان":

کۆردستان بە تەنیا ناتوانێت تاران بگۆڕێت. بەڵام "هاوپەیمانیی نەتەوەکان" (کورد، ئازەرییە دیموکراتەکان، بەلووچ، عەرەب و تورکمان) دەتوانێت زۆرینەیەک دروست بکات کە ناسیۆنالیزمی فارسی (چ مەلا بێت یان پاشا) ناچار بە پاشەکشە بکات.

٤. هۆشیاری لە بەرامبەر "ناسیۆنالیزمی مۆدێرن":

کورد دەبێت لەوە تێبگات کە "شای نوێ" ڕەنگە بە جینس و کراواتی لایەنە لیبڕاڵەکانەوە دەربکەوێت، بەڵام ئەگەر فیکری سیاسیی ئەو "ئینکاری نەتەوەکانی تر" بێت، ئەوا مەترسیی ئەو بۆ سەر کورد هیچی کەمتر نییە لە ڕژێمی ئێستا.

ئەنجامگیری فەلسەفی

ئازادیی کورد لە تارانەوە نایەت، بەڵکو لە "لاوازکردنی ناوەند"ەوە دێت. سیستەمی پاشایەتی بە سروشتی خۆی بەدوای "سەروەریی ڕەها"دا دەگەڕێت، کە ئەمەش دژە لەگەڵ جەوهەری مافی نەتەوەکان. بۆیە، ئەرکی مێژوویی کورد لەم قۆناغەدا تەنیا "دژایەتیکردنی ڕژێمی ئێستا" نییە، بەڵکو "بەرگریکردنە لە دیموکراسیی و ئازادی و پێشگرتنە لەو وڵات و رەوتانەی کە بە ناوی دێموکراسی و ناسیۆنالیستی" دەیان هەوێت بە ناوی جێگرەوە، دیکتاتۆرییەکی نوێ بەرهەم بهێننەوە. وانەی مێژوو ئەوەیە: "هەر گەلێک بۆ ئازادیی خۆی پشت بە ئەوانی تر ببەستێت، دواجار دەبێتە قوربانیی مامەڵەی زلهێزەکان."