ستراتیژیەتی "ڕێنسانسی کوردی"

 

ناونیشان: ستراتیژیەتی "ڕێنسانسی کوردی"؛ خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ

 سێگۆشەی (بوون، زانست، و یەکێتی)

پێشەکی: گەڕانەوە بۆ جەوهەر

لە مێژووی فیکری کوردیدا، دوو ستوونی گەورە هەن کە ناسنامەی مەعریفی ئێمە پێکدەهێنن: شێخ شەهابەدینی سهرەوەردی (پێشەنگی فەلسەفەی ئیشراق) و بەدیعوززەمان سەعیدی نوورسی (تیۆریستی ڕێنسانسی ئیمانی و عەقڵانی). کاتێک نوورسی باس لە "پاراستنی ئیسلام" دەکات، مەبەستی ئەو ئیسلامە نییە کە کراوەتە ئامرازێکی سیاسی یان کلتورێکی "عەرەبیزەکراو" کە ناسنامەی نەتەوەکانی تر دەسڕێتەوە، بەڵکو مەبەستی لەو **"ئیسلامە جەوهەرییە"**یە کە سهرەوەردی وەک "نور" (ڕووناکی) پێناسەی دەکات؛ ئیسلامێک کە دادپەروەری، ئازادی و کەرامەتی مرۆیی ناوەرۆکەکەیەتی، نەک ئایدۆلۆژیای دەسەڵاتخوازی.

یەکەم: سێ گەوهەرە ستراتیژییەکە (ئۆنتۆلۆژیای بوونی کورد)

١. ئیسلامی جەوهەری (نەک سیاسی و عەرەبیزەکراو):

نوورسی جەخت لەسەر ئیسلامێک دەکات کە لەگەڵ "فەترەت" و سروشتی مرۆڤدا دەگونجێت. ئەمە ئەو ئایینەیە کە دەبێتە پارێزەری ئەخلاق و ڕوحیەت، نەک ئەو ئیسلامەی کە بۆ بەرژەوەندیی نەتەوە باڵادەستەکان و لەژێر ناوی "عروبە"دا بەکاردێت بۆ بێدەنگکردنی کورد. پاراستنی ئەم گەوهەرە واتە گەڕانەوە بۆ "ئیسلامی مەعنەوی" کە تێیدا هەموو نەتەوەکان یەکسانن.

٢. ئینسانییەت (کۆسمۆپۆلیتانیزمی کوردی):

لێرەدا نوورسی پەیامێکی گەردوونی دەدات. کورد ناتوانێت لە جیهان داببڕێت. پێویستە کورد لە ڕێگەی "خزمەتی عەقڵی" و "مرۆڤپەروەرییەوە" خۆی بە جیهان بناسێنێت. ئەمە هەمان فەلسەفەی سهرەوەردییە کە دەڵێت مرۆڤی کامڵ ئەو کەسەیە کە عەقڵ و ڕوحی یەکخستووە و بووەتە مایەی خێر بۆ هەمووان.

٣. نەتەوایەتی (ئەو "من"ە مێژووییەی کورد):

نوورسی نەتەوایەتی وەک قەڵغانێک دەبینێت بۆ پاراستنی تایبەتمەندییە کلتورییەکان. ئەمە ناسیۆنالیزمێکی ڕەگەزپەرست نییە، بەڵکو "ناسیۆنالیزمێکی وجوودی"یە. بۆ ئەوەی کورد لە هەر چوار پارچە وەک قەوارە بمێنێتەوە، دەبێت ئەم تایبەتمەندییە بپارێزێت تا لە ناو بۆتەی کلتورە سەپێنراوەکاندا نەتوێتەوە.

دووەم: تریۆلۆژیای دوژمنەکان (هۆکارەکانی پاشکۆیی)

نوورسی بە وردی دەست دەخاتە سەر ئەو سێ برینەی کە جەستەی هەر چوار پارچەی کوردستانی لاواز کردووە:

هەژاری (Dependency): کە مرۆڤ دەکاتە کۆیلە و ئیرادەی لێ دەسەنێتەوە.

نەزانی (Epistemic Crisis): گەورەترین دوژمن نەبوونی مەعریفەیە. کاتێک گەلێک نەتوانێت مێژوو و مافی خۆی بخوێنێتەوە، بە ئاسانی فریو دەدرێت.

دووبەرەکی (Fragmentation): ئەمە ئەو دەردە کوشندەیەیە کە هێزی کوردی لە هەر چوار پارچەدا پەرتەوازە کردووە و ڕێگەی داوە "ستەمی حکومەتەکان" بەردەوام بێت.

سێیەم: شمشێرە ئەڵماسەکان (نەخشەڕێگای ڕزگاری)

بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخە، پێویستمان بە سێ ئامرازی فەلسەفی و کردەیی هەیە:

دادپەروەری و زانستی مۆدێرن: تەنها بە زانست دەتوانین ڕووبەڕووی جیهانی نوێ ببینەوە. زانست لای نوورسی "نور"ی عەقڵە.

یەکگرتنی نەتەوەیی: ئەمە تەنها دروشم نییە، بەڵکو پێویستییەکی بایۆلۆژی و سیاسییە بۆ مانەوە.

خۆبژێوی و ئیرادەی سەربەخۆ: مرۆڤی کورد دەبێت لەو "کولتوری چاوەڕوانییە" ڕزگاری بێت کە چاوەڕێی دەستی بێگانە دەکات. ئەمە فەلسەفەی "خۆبوون" و پشتبەستنە بە هێزی ناوەکی.

دەرەنجام بۆ مرۆڤی کوردی سەدەی بیست و یەک:

پەیامەکەی بەدیعوززەمان، کە لەگەڵ ڕێبازی ڕووناکگەریی سهرەوەردی یەکدەگرێتەوە، پێمان دەڵێت:

کوردستان پێویستی بە "ئیسلامێکی ڕوحی و عەقڵانی" هەیە کە جیاواز بێت لە ئیسلامی سیاسی و کلتوری تەعریب. پێویستمان بە سیستمێکی پەروەردەیە (خوێندن،) کە عەقڵ ئازاد بکات، و پێویستمان بە "گرێبەستێکی کۆمەڵایەتی" نوێ هەیە (یەکگرتن) کە سنوورە دەستکردەکان تێپەڕێنێت.

ئەمەیە ئەو وەسێتنامەیەی کە دەتوانێت ببێتە بنەمایەک بۆ داڕشتنەوەی شوناسی کورد لە هەر چوار پارچەدا؛ وەک نەتەوەیەک کە خاوەنی ئیمانێکی جەوهەری، عەقڵێکی زانستی، و ئیرادەیەکی نەتەوەیی سەربەخۆیە.

لە نێوان ستالینگرادی ئومێد و دمدمی ناسنامەدا: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ خۆڕاگریی کورد لە حەلەب

 

لە نێوان ستالینگرادی ئومێد و دمدمی ناسنامەدا: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ

 خۆڕاگریی کورد لە حەلەب

پێشەکی: جەنگی بوون و نەبوون

ڕووداوەکانی ئەم دواییەی شاری حەلەب، تەنیا گۆڕانکارییەکی سەربازی یان جوگرافی نەبوون لە نەخشەی سووریادا، بەڵکو گەیشتنە لوتکەی ململانێیەکی "بوونیادی" (Existential) بوون. کاتێک باس لە خۆڕاگریی گەڕەکەکانی شێخ مەقسوود و ئەشرەفییە دەکەین، باس لە دۆخێکی دەگمەن دەکەین لە مێژووی هاوچەرخدا کە تێیدا "ئیرادەی مرۆڤ" دەبێتە تەنیا قەڵغان بەرامبەر بە هاوپەیمانییەکی پۆڵایینی هێزە هەرێمییەکان.

١. فەلسەفەی "دمدم"؛ زیندووبوونەوەی ئارکیتاپی خۆڕاگری

چواندنی حەلەب بە "قەڵای دمدم" لە لایەن کوردەوە، قووڵاییەکی فەلسەفی گەورەی هەیە. لە فەلسەفەی مێژوودا، هەندێک ڕووداو وەک "ئارکیتاپ" (نموونەی باڵا) دووبارە دەبنەوە. قەڵای دمدم لە هۆشیاریی کوردیدا تەنیا جەنگێکی دۆڕاو نییە، بەڵکو هێمایە بۆ "سەروەریی ئەخلاقی".

لە حەلەب، شەڕڤانان گەیشتنە ئەو بڕوایەی کە "ژیان بەبێ شکۆ، مردنێکی درێژخایەنە". ئەوان مۆدێلێکیان نیشانی جیهان دا کە تێیدا "شکست لە مەیداندا" دەبێتە "سەرکەوتن لە مێژوودا". ئەمە هەمان ئەو فەلسەفەیەیە کە دەڵێت: کاتێک هەموو ڕێگاکانی کشانەوە دەبەسترێن، تەنیا ڕێگایەک دەمێنێتەوە ئەویش بەرەو پێشەوە و بەرەو نەمانی شکۆمەندانەیە.

٢. پارادۆکسی ئایین و ئەخلاق: بێدەنگیی جیهانی ئیسلامی

ئەوەی جێگەی تێڕامانە، بێدەنگیی ڕەها و تەنانەت پاڵپشتیی هەندێک لایەنی ئیسلامییە بۆ ئەو گروپانەی هێرشیان کردە سەر حەلەب. لێرەدا ڕووبەڕووی "قەیرانی ئەخلاقی" دەبینەوە لە جیهانی ئیسلامیدا. کورد وەک نەتەوەیەک کە مێژوویەکی درێژی لە خزمەتی ئیسلامدا هەیە، جارێکی تر بووە قوربانیی "ئیسلامی سیاسیی ئامرازگەرایانە".

ئەو گروپانەی بە ناوی ئایینەوە هێرشیان کرد، ئایینیان کردە "ئایدۆلۆژیایەکی داگیرکەر" بۆ سڕینەوەی ئەوی تر. بێدەنگیی جیهانی ئیسلامیش نیشانەی ئەوەیە کە چەمکی "ئوممەتی ئیسلامی" لە بەردەم بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی تورکیا و دەوڵەتانی تری ناوچەکەدا، بە تەواوی ڕووخاوە و تەنیا وەک دروشمێکی بێناوەرۆک ماوەتەوە.

٣. سۆسیۆلۆژیای خیانەت و مۆدێلی پێکەوەژیان

خیانەتی ئەو عەشایەرە عەرەبانەی کە ساڵانێک کورد پاراستبوونی، لایەنێکی تراژیدی و سۆسیۆلۆژیی قووڵی هەیە. کورد لە ڕۆژئاوا پڕۆژەیەکی پێشکەش کرد بە ناوی "نەتەوەی دیموکرات" و "پێکەوەژیانی گەلان". بەڵام ڕووداوەکانی حەلەب دەریانخست کە "بونیادی عەشایەری" و "هەستی ناسیۆنالیستیی عەرەبی" هێشتا لە ژێر کاریگەریی پروپاگەندەی دەوڵەت - نەتەوەدایە.

ئەمە وانەیەکی فەلسەفییە: "ئەو دەستەی نانی دەرخوارد دەدەیت، مەرج نییە نانەکە بپارێزێت ئەگەر پەروەردەی ئازادیی وەرنەگرتبێت." ئەم خیانەتە نیشانی دا کە کورد لە گەمارۆیەکی دوولایەنەدایە: گەمارۆی سەربازیی دوژمن و گەمارۆی کۆمەڵایەتیی دراوسێی ناپاک.

٤. حەلەب و کۆبانی؛ لە جەنگی جیهانییەوە بۆ جەنگی تەنهایی

ئەگەر کۆبانی "ستالینگراد" بووبێت، چونکە جیهان بۆ بەرژەوەندیی خۆی لە دژی داعش هاوکاری کرد، ئەوا حەلەب "جەنگێکی ڕووت و بێپەنا" بوو. لە حەلەب هیچ هاوپەیمانییەک لە ئاسمانەوە نەبوو، هیچ کامێرایەکی جیهانی بۆ گواستنەوەی ڕاستییەکان نەبوو.

ئەمە "تەنهاییەکی فەلسەفییە". کورد لە حەلەب تێگەیشت کە لە یارییە گەورەکاندا، مرۆڤایەتی و ماف تەنیا کارتێکی فشارن. شەڕی حەلەب سەلماندی کە کورد دەبێت "هێزی ناوەکی" خۆی بونیاد بنێت، چونکە ویژدانی جیهانی تەنیا کاتێک بەئاگا دێت کە بەرژەوەندییەکانی بکەونە مەترسییەوە.

دەرئەنجام: مێژوویەک کە نانووسرێتەوە، بەڵکو دەژرێت

خۆڕاگریی یەک هەفتەیی ئەو کچان و کوڕانە بەرامبەر بە سوپایەک و دەیان گرووپی توندڕەو، گۆڕینی هاوکێشەی "هێز" بوو بۆ هاوکێشەی "باوەڕ". ئەوان ئەگەرچی لە ڕووی سەربازییەوە کشانەوە، بەڵام لە ڕووی مێژووییەوە قەڵایەکی تریان لە ویژدانی نەتەوەییدا بونیاد نا.

حەلەب سەلماندی کە "قەڵای دمدم" تەنیا شوێنێکی جوگرافی نییە لە ورمێ، بەڵکو بارودۆخێکی دەروونییە کە کورد لە هەر شوێنێک بێت، کاتێک دەخرێتە نێوان هەڵبژاردنی "کۆیلایەتی" یان "مردن"، مردنێکی بەشکۆ هەڵدەبژێرێت کە دەبێتە هەوێنی ژیان بۆ نەوەکانی دواتر. ئەمەیە فەلسەفەی خۆر، کە هەرگیز لە شمشێر ناترسێت.

شمشێر و خۆرشید

 

شمشێر و خۆرشید

لەسەر بەرزایی ئاڵاکەیان،

شمشێرێک دەدرەوشێتەوە...

نەک لە تیشکی ڕووناکی، بەڵکوو لە خوێنی بێناونیشانەکان.

سەدان ساڵە لە ئایینی ئەواندا،

جەنگ، نانی پیرۆزە

و داگیرکاری، پەرستشی بێویژدانەکان.

لە کۆڵانەکانی مێژوودا،

هەنگاوەکانیان دەنگی ئێسقانی لێ دێت،

و خاکی هەر نیشتمانێکی داگیرکراو،

بە زمانی بێدەنگی ڕووبارەکان دەگریەت.

بەڵام لێرە، لەم سەرەوە،

دراوسێکانی خۆر نیشتەجێن...

گەلێک کە ئاڵاکەیان

بە گزنگی بەیان دەدوورن،

نەک بە هاواری شمشێر.

کوردستان،

نیشتمانێک کە ڕووناکی،

تەنیا چەکیەێتی.

لە چاوی خۆردا،

جێگەیەک بۆ تاریکی نییە،

و لە دڵی ئەوانەی ڕووناکن،

شوێنێک بۆ ستەم و سێبەر نییە.

لەوێ منداڵ،

بە گۆرانی و سروود لەدایک دەبێت،

نەک بە زامی ئاڵا.

و ڕۆژێک،

کاتێک جیهان لە خوێن ماندوو بوو،

مێژوو لاپەڕەی هەڵدەدرێتەوە —

ئەو کات دەبینن:

خۆر،

لە هیچ شمشێرێک نەترسا.

لە کۆتایی جەنگدا،

کاتێک شمشێرەکان لە ماندووییدا ژەنگ هەڵدەهێنن

و ئاڵاکان لە شەرمدا سەر شۆڕ دەکەن،

چیاکان هێشتا ڕاوەستاون،

بە نێوچەوانی خۆرەتاو لێدراویانەوە.

خۆر لە پشتی وێرانەی سەدەکانەوە

سەر دەردێنێت،

سەیری خوێن ناکات،

بەڵکوو دەڕوانێتە ئەو تۆوەی لە خاکدا ماوەتەوە...

دەڕوانێتە ژیان.

و لە بەرزاییەکانی کوردستاندا،

ئاڵایەک دەشەکێتەوە

کە لە پۆ و تانەکەیدا

هیچ هاوارێک نییە،

جگە لە ڕووناکی، جگە لە خۆر.

حەلەب: لە نێوان قەڵای مێژوو و تەندووری جیۆپۆلیتیکدا

 

حەلەب: لە نێوان قەڵای مێژوو و تەندووری جیۆپۆلیتیکدا

تێڕامانێک لە ناسنامە، ئاسمیلاسیۆن و ڕاپەڕینی نەوەی نوێ

مێژوو بۆ ئێمەی کورد، تەنها کۆمەڵێک ڕووداوی ڕابردوو نییە، بەڵکو برینێکی کراوەیە کە جار لە دوای جار لە جوگرافیایەکی جیاوازدا دەکولێتەوە. کاتێک سەیری ئەو هێرشە دڕندانەیەی ئەم دواییانە دەکەین بۆ سەر گەڕەکە کوردنشینەکانی حەلەب (شێخ مەقسوود و ئەشرەفییە)، تەنها نابێت وەک گۆڕانکارییەکی سەربازیی سادە بیبینین، بەڵکو دەبێت وەک ململانێیەکی قووڵی ناسنامە و هەوڵێکی بەردەوام بۆ سڕینەوەی ڕەگ و ڕیشەیەک لێی بڕوانین کە مێژووەکەی بۆ سەدەکان دەگەڕێتەوە.

حەلەب: ناسنامەیەکی دزراو

حەلەب بۆ کورد تەنها شارێکی سووریا نییە؛ حەلەب بەشێکە لە یادەوەریی شارستانیی ئێمە. هەر لەو قەڵا شکۆدارەی کە بە دەستی ئەندازیارانی سەردەمی ئەیووبییەکان (سەڵاحەدین و مەلیک زاهیر) مۆرکێکی کوردیی پێ درا، تا دەگاتە ئەو پەیوەندییە ڕۆحییەی کە نەوەکانی پێشوومان لەگەڵیدا هەیانبوو. ناونانی "حەلەبجە" لە باشووری کوردستان وەک "حەلەبی بچووک"، نیشانەی ئەو کۆچە مێژوویی و تێکەڵاوییە کولتوورییە بوو کە کوردی بەم ناوچەیە دەبەستەوە. بەڵام دوای هاتنی ئیسلام و دواتریش سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی عەرەبی لە سەدەی بیستەمدا، پرۆسەیەکی سیستماتیکی "ئاسمیلاسیۆن" و "تەعریب" دەستی پێکرد. ئامانجەکە ڕوون بوو: گۆڕینی زمانی کورد بۆ عەرەبی و داماڵینی ناسنامەی نەتەوەیی لەو ناوچانە، تا ئەو ئاستەی کە نەوەیەک دروست ببێت ڕەسەنایەتی خۆی لەبیر بکات.

تەندوری جیۆپۆلیتیک: کورد لە نێوان بەرداشی بەرژەوەندییەکاندا

ئەوەی لە هەفتەی ڕابردوودا لە حەلەب ڕوویدا، درێژکراوەی ئەو "ڕیاڵپۆلیتیک"ە دڕندەیەیە کە زلهێزەکان لە پشت پەردەوە دایدەڕێژن. کۆبوونەوەکەی پاریس و ئەو ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییانەی کە باس لە گۆڕینەوەی بەرژەوەندییەکان دەکەن (وەک بێدەنگی لە بەرامبەر بەرزاییەکانی گوڵان(جۆلان) بۆ ئیسرائیل یان لاوازکردنی هەژموونی ئێران)، جارێکی تر کوردی کردەوە بە قوربانیی هاوسەنگیی هێز. تورکیا بە ئەندازیاریی ئەم هێرشانە و بە بەکارهێنانی گروپە توندڕەوەکانی وەک (تەحریری شام)، دەیەوێت ئەو دیمۆگرافیایەی کە لە عەفرین و سەرێکانی دەستی پێکرد، لە حەلەب تەواوی بکات.

فەلسەفەی دڕندەیی و شکستی گوتاری ئیسلامی سیاسی

ئەو دیمەنانەی بینیمان؛ ئەشکەنجەدانی منداڵێکی دە ساڵان، فڕێدانی ژنێکی بریندار لە قاتی چوارەمەوە، و هەموو ئەمانە لەژێر دروشمی "الله أكبر"، ڕاستییەکی تاڵمان پێ دەڵێن: ئێمە لەبەردەم عەقڵییەتێکداین کە مرۆڤ تەنها وەک ئامرازێک بۆ ئایدۆلۆژیا دەبینێت. ئەم دڕندەییە، کە پاشماوەی عەقڵییەتی داعش و قاعیدەیە، بە بەرچاوی جیهانێکی ئیسلامییەوە دەکرێت کە تەنها کاتێک "بانگی مرۆیی" دەدات کە بەرژەوەندییە سیاسی و مەزهەبییەکانی تێدا بێت.

لێرەوە دەگەینە ئەو بڕوایەی کە "ئیسلامی سیاسی" لە ناو کۆمەڵگەی کوردیدا، زۆرجار تووشی دووفاقییەکی ئەخلاقی بووە. ئەوانەی "ئوممە" دەخەنە پێش "نەتەوە"، لە کاتی کارەساتە نەتەوەییەکاندا پەنا دەبەنە بەر "تەقیە" بۆ ئەوەی لەلایەن جەماوەری کوردەوە تەریک نەکرێن، بەڵام لە بنەڕەتدا ناتوانن داکۆکی لەو خوێنە بکەن کە بە دەستی "برا دینییەکانیان" لە حەلەب دەڕژێت.

نەوەی نوێ: قەڵایەکی نوێ لە هۆشیاری

سەرەڕای هەموو ئەم ئازارانە، خاڵێکی ڕووناک لە ئاسۆدا دەبینرێت: هەڵکشانی هۆشیاریی نەتەوەیی نەوەی نوێ.

ئەمڕۆ گەنجی کورد لە هەموو پارچەکان، لە ڕێگەی سۆشیال میدیا و "نەتەوەیەکی دیجیتاڵییەوە"، سنوورە دەستکردەکانی بەزاندووە. نەوەی نوێ، کە نەترستر و هۆشیارترە لە نەوەکانی پێش خۆی، چیتر ناچێتە ژێر باری ئەو ئاسمیلاسیۆنە فیکرییەی کە داگیرکەران دەیانەوێت بیسەپێنن. ئەم هۆشیارییە، کە لە دڵی هەر گەنجێکی کورددا دروست بووە، گەورەترین وەڵامە بۆ ئەو هێرشانە.

ئەگەرچی سەرکردایەتییە سیاسییەکانی کورد لەبەر ترسی فشارە هەرێمییەکان ناوێرن بە ئاشکرا گوتارێکی یەکگرتوو ڕابگەیەنن، بەڵام "هێزی شەقام" و "هۆشیاریی گەنجان" خەریکە گوتارێکی نەتەوەیی وا دروست دەکەن کە هیچ داگیرکەرێک نەتوانێت تێکی بشکێنێت.

دەرەنجام:

حەلەب بۆ ئێمە تەنها شار نییە، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکی ئەخلاقییە بۆ جیهان و تاقیکردنەوەیەکی مێژووییە بۆ ئێمە. مێژوو پێمان دەڵێت کە داگیرکەر دەتوانێت شارەکان خاپوور بکات، بەڵام ناتوانێت ئەو ناسنامەیەی کە لە ناو مێشک و زمانی نەوەیەکی هۆشیاردا چێنراوە، بسڕێتەوە. ئێمە لە حەلەب و حەلەبجە و هەموو بستێکی ئەم خاکە، بە هۆشیارییەوە دەمێنینەوە.

کوردستان؛ گەڕانەوەی بۆ پێگەی "ناوکی مێژوو" و گۆڕینی هاوکێشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەراست

کوردستان؛ گەڕانەوەی بۆ پێگەی "ناوکی مێژوو" و گۆڕینی هاوکێشەی ڕۆژهەڵاتی

 ناوەراست

وەک چاودێرێک، کاتێک سەیری نەخشەی خوێناوی و ئاڵۆزی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکەم، دەبینم کە سیستەمی کۆنی "سایکس-پیکۆ" خەریکە دوایین هەناسەکانی دەدات. لە ناو ئەم هەڵوەشانەوەیەدا، من پێم وایە کوردستان تەنها پارچەیەک نییە لەم ناوچەیە، بەڵکو "چەق و بڕبڕەی پشتی" ئەو گۆڕانکارییانەیە. ئەگەر کورد بتوانێت یەکبوونێکی ئیرادی دروست بکات، نەک هەر دەبێتە دەوڵەت، بەڵکو ئەو هێزە باستانی و دێرینەی خۆی (کە سەردەمانێک لە ئیمپراتۆریەتی ماد و میدییەکاندا مانیفێست ببوو) دەگەڕێنێتەوە.

١. کوردستان وەک "گرێی جیهانی" (The Geopolitical Pivot)

من کوردستان وەک دڵی جوگرافیایەکی دەبینم کە بەبێ ئەو، هیچ سەقامگیرییەک لە نێوان هیلالی شیعی، جیهانی سووننی و بەرژەوەندییەکانی ڕۆژئاوادا دروست نابێت. ئێمە لەسەر لوتکەی چیاکانین؛ ئەوەی لەسەر چیاکان بێت، کۆنتڕۆڵی دەشتەکان و ڕێڕەوەکانی وزە و ئاو دەکات. ئەمە تەنها قسەیەکی سۆزداری نییە، بەڵکو ڕاستییەکی جیۆستراتیژییە.

٢. بەراوردکاری: نموونەی ئیسرائیل و پتانسیەلی کورد

بۆ تێگەیشتن لەوەی "یەکبوون" چی لە نەتەوەیەکی بێدەوڵەت دەکات، دەکرێت سەیری ئەزموونی ئیسرائیل بکەین.

لە ساڵی ١٩٤٨دا، جولەکەکان لە ناوچەیەکی پڕ لە دوژمن و بەبێ هیچ ژێرخانێک دەستیان پێکرد. بەڵام ئەوان خاوەنی سێ شت بوون: (یەکگرتوویی ئایدۆلۆژی، ڕێکخستنی سەربازی، و هێزی زانستی).

کوردستان لە زۆر ڕووەوە لە ئیسرائیلی ئەو کاتە دەچێت، بەڵام بە جیاوازییەکی گەورە: کوردستان خاوەنی "قووڵایی ستراتیژی" (Strategic Depth) و جوگرافیایەکی سروشتیی پارێزراوە کە ئیسرائیل نەیبوو. ئەگەر کورد وەک ئیسرائیل یەکگرتوو بێت، دەتوانێت لە ماوەیەکی کەمدا ببێتە "بەڵێنەدەرێکی ئاسایش" (Security Provider) بۆ جیهان، نەک تەنها وەرگرەکە.

٣. پشتیوانی زانستی: توێژینەوەی سەنتەری "Stratfor"

ناوەندی Stratfor بۆ لێکۆڵینەوە جیۆپۆلیتیکییەکان لە ڕاپۆرتێکی تێروتەسەلیدا سەبارەت بە "هێزە نوێیەکانی سەدەی ٢١" ئاماژە بەوە دەکات کە:

"ئەو قەوارانەی لە جەرگەی ململانێکاندا دەتوانن 'شوناسێکی نەتەوەیی یەکگرتوو' و 'سوپایەکی کاریگەر' بپارێزن، دەبنە جێگرەوەی دەوڵەتە داڕماوەکان."

ئەم توێژینەوەیە جەخت دەکاتەوە کە کوردستان تاقە "ئەکتەری نادەوڵەتی"یە لە جیهاندا کە خاوەنی هەموو خەسڵەتەکانی دەوڵەتە (خاک، سوپا، ئیدارە، و شوناس). بەراوردی دەکات بە "پۆڵەندا" لە ئەوروپای ڕۆژهەڵات؛ چۆن پۆڵەندا بووەتە قەڵایەک لە نێوان ڕووسیا و ئەوروپادا، کوردستان دەبێتە قەڵایەک لە نێوان جەمسەرە ئایینی و نەتەوەییە توندڕەوەکانی ناوچەکە.

٤. یەکبوون؛ لە "پەرتەوازەیی"یەوە بۆ "ئیمپراتۆریەتی مۆدێرن"

من لەو بڕوایەدام ئەو "هێزە باستانییەی" کورد کە لێی بێبەش کراوە، لە ڕێگەی یەکبوونەوە دەژێتەوە. یەکبوون لای من تەنها یەکگرتنی دوو حزب نییە، بەڵکو:

یەکخستنی ئابووری: دروستکردنی بۆرسەیەکی کوردی و بازاڕێکی هاوبەش لە "قامیشلۆوە تا خانەقین".

یەکخستنی سەربازی: گۆڕینی هێزی پێشمەرگە و شەڕڤان بۆ سوپایەکی نیشتمانیی یەکگرتوو کە بە تەکنەلۆژیای سەردەم تەیار کراوە.

دیپلۆماسیی یەکدەنگ: قسەکردن لەگەڵ جیهان وەک "نەتەوەیەکی خاوەن ماف" نەک وەک "کەمینەیەکی چەوساوە".

کۆتایی و ڕوانین:

ئەگەر جەنگێکی قورس ڕووبدات بۆ یەکلاکردنەوەی هاوکێشەکان، کوردستان دەبێت بە "پەناگەی ئارام" و "ناوەندی بڕیار". من وەک چۆن جیهان دوای بۆمبی ئەتۆمی، ژاپۆنی ناسییەوە، ئاواش دەبینم کە جیهان دوای ئەم هەژموونە نوێیەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، "کوردستانی گەورە" وەک ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگر دەناسێت.

ئێمە خەریکین لە "پەراوێزی مێژوو" دەگەڕێینەوە بۆ "ناوەندی مێژوو". ئەو هێزە دێرینەی لە خوێنی ئەم نەتەوەیەدایە، تەنها چاوەڕێی ساتەوەختێکی یەکگرتوویی دەکات تاوەکو جارێکی تر وەک هێزێکی "باستانی و مۆدێرن" لەسەر ئاستی جیهان خۆی نمایش بکاتەوە.

فەلسەفەی بەرگریی ڕەوا و جەوهەری سەربەخۆیی: خوێندنەوەیەکی سیاسی بۆ پرسی کورد

 

فەلسەفەی بەرگریی ڕەوا و جەوهەری سەربەخۆیی: خوێندنەوەیەکی سیاسی بۆ

 پرسی کورد

پێشەکی: جیاوازیی نێوان "جەنگخوازی" و "بەرگری"

لە فەلسەفەی سیاسیدا، جەنگ بە هەموو ناشیرینییەکانییەوە، کاتێک دەبێتە چەمکێکی خاوەن بەها کە وەک "بەرگریی ڕەوا" (Legitimate Defense) پێناسە بکرێت. جەنگێک کە بۆ داگیرکاری و فراوانخوازی بێت، لوتکەی دڕندەیی مرۆڤە، بەڵام بەرگریی نەتەوەیەکی ستەملێکراو بۆ پاراستنی بوونی خۆی، لوتکەی شکۆ و ئەخلاقە. نەتەوەی کورد لە درێژایی مێژوودا، هەرگیز جەنگخواز نەبووە و خاکی هیچ نەتەوەیەکی داگیر نەکردووە، بەڵکو ئەوە "ئیرادەی ژیان" بووە کە کوردی ناچار کردووە چەک هەڵگرێت.

مێژوو: لە قەڵغانی چاڵدێرانەوە بۆ قوربانیی سنوورەکان

مێژووی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست شایەتی دەدات کە کورد دوای شەڕی چاڵدێران (١٥١٤) بوو بە قەڵغانێکی زیندوو بۆ پاراستنی ئیمپراتۆرییەتەکانی فارس و تورک. کورد نەک هەر هەڕەشە نەبوو، بەڵکو پارێزەری سنوورەکان بوو. بەڵام پاداشتی ئەم وەفادارییە، لە سەدەی بیستەمدا بە دابەشکردنی کوردستان بۆ چوار پارچە و زیادبوونی داگیرکاریی عەرەبیش درایەوە.

ئەو دەوڵەتانەی کە خۆیان لەسەر خوێنی کورد و خاکی کوردستان بونیاد ناوە، ئێستا داواکردنی سەرەتاییترین مافەکانی گەلی کورد بە "جوداخوازی" (Separatism) ناو دەبەن. ئەمە گەورەترین چەواشەکاریی مێژووییە؛ کورد جوداخواز نییە، چونکە ناتوانرێت لە خاکێک "جیا ببییتەوە" کە هی خۆت بێت. کورد "مافخواز" و "خاوەنماڵە"، ئەوە داگیرکەرە کە وەک میوانێکی چەکدار هاتووە و خاوەنماڵ بە نامۆ دەزانێت و باوەری بە پێکەوە ژیان نییە.

جەنگی هەشت ساڵەی ئێران و عێراق: وانەیەک بۆ هۆشیاری

ئەزموونی جەنگی هەشت ساڵەی نێوان ئێران و عێراق سەلماندی کە کورد تەنها وەک "ئامراز" و "قوربانی" لەلایەن ناوەندە تێۆکراسی و ناسیۆنالیستەکانەوە بینراوە. لەو جەنگەدا کە هەردوو دەوڵەت تەنها بۆ مانەوەی خۆیان درێژەیان پێدا، خاکی کوردستان بوو بە گۆڕەپانی تاقیکردنەوەی چەکە کیمیاییەکان. جەنگەکە تەنها ئەو کاتە وەستا کە ئاگری موشەکەکان گەیشتە تاران و بەغدا؛ ئەمە پێمان دەڵێت کە داگیرکەر تەنها زمانی "هێز" تێدەگات و ئامادە نییە بەبێ فشار دەست لە جەستەی کوردستان هەڵگرێت.

دیالێکتیکی جەنگ و بەرگری (لە دیدێکی فەلسەفییەوە)

بۆ ئەوەی تاکی کورد هۆشیار بێتەوە، دەبێت جیاوازیی نێوان "جەنگی داگیرکەر" و "بەرگریی نەتەوە" بزانێت:

جەنگ نەفرەتە، بەڵام بەرگری بۆ گەلێکی ئازادیخواز، ڕەحمەتە.

جەنگ تاریکییە، بەڵام بەرگری بەرەو ڕووناکیی سەربەخۆیی دەمانبات.

جەنگ تێکدانە، بەڵام بەرگری یەکەم پیتی ئاوەدانکردنەوەی نیشتمانە.

جەنگ دژە مرۆڤایەتییە، بەڵام بەرگری لە شکۆی نەتەوە، کاكڵ و جەوهەری مرۆڤایەتییە.

جەنگ لە نەفس و تەماحەوە سەرچاوە دەگرێت، بەڵام بەرگری لە ویژدانێکی بێدارەوە دێت.

داگیرکەران بەکارهێنانی چەکی کیمیایی و کۆمەڵکوژییەکانی وەک (قارنە و ئەنفال،سەردەشت و هەڵبچە، دەرسیم و قامیشڵو)یان بە ڕەوا دەزانی بۆ سڕینەوەی کورد، کەچی بەرگریی کورد بۆ مانەوە بە "تیرۆر" و "خیانەت" ناو دەبەن. ئەمە پارادۆکسێکی ئەخلاقییە کە تەنها بە "سەربەخۆیی" چارەسەر دەبێت.

ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕێگەی ڕزگاری

لە ئێستادا کە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەبەردەم گۆڕانکاریی گەورەدایە، هەر چوار پارچەی کوردستان لە ژێر هەڕەشەی جیاوازدایە. تورکیا بە پاساوی ئاسایش، ئێران بە پاساوی ئایدیۆلۆژیا، و عێراق و سووریا بە پاساوی سەروەری، هەوڵی سڕینەوەی دەستکەوتەکانی کورد دەدەن.

ڕاستییەکی تاڵ هەیە کە دەبێت تاکی کورد بڕوای پێ بێت: "ئازادی بە خێر نادرێت، بەڵکو دەسەندرێت." مێژوو دەریخستووە کە فیدرالیزم و ئۆتۆنۆمی لە سایەی عەقڵییەتی داگیرکەردا، تەنها دەرفەتێکی کاتیین بۆ داگیرکەر تا هێزی خۆی کۆبکاتەوە و دووبارە هێرش بکاتەوە.

ئەنجام: سەربەخۆیی وەک تاکە بژاردە

سەربەخۆیی تەنها خواستێکی سیاسی نییە، بەڵکو زەروورەتێکی بایۆلۆژی و کولتوورییە بۆ مانەوەی نەتەوەی کورد. تاکی کورد دەبێت بگاتە ئەو ئاستە لە هۆشیاری کە تێبگات: "هەزینەی سەربەخۆیی هەرچەند گەورە بێت، لە هەزینەی ژێردەستەیی کەمترە." لە ژێردەستەییدا، ئێمە هەر قوربانی دەدەین (کیمیاباران، سێدارە، کۆچبەر بوون)، بەڵام قوربانییەک کە هیچ بەرهەمێکی نییە. کەواتە با قوربانییەکانمان لە پێناو ئامانجێکی پیرۆزدا بێت کە ئەویش "کوردستانێکی سەربەخۆ"یە.

ئاشتی و دیالۆگ خواستی هەمیشەیی ئێمەیە، بەڵام کاتێک هەموو دەرگاکان دادەخرێن، بەرگری دەبێتە پیرۆزترین ئەرک. ئێمە دەبێت یەکگرتوو بین و بزانین کە دوژمنانمان لەسەر دژایەتی کورد هاوپەیمانن، بۆیە پێویستە کوردیش لەسەر بنەمای "بەرژەوەندیی نەتەوەیی" و "سەربەخۆخوازی" یەکدەنگ بێت. ڕێگەی ڕزگاری لێرەدایە: هۆشیاری، یەکگرتوویی و ئامادەیی بۆ قوربانیدان لە پێناو ئازادی نەک بۆ مانەوەی داگیرکەر.