ئاڵا؛ کۆدێکی ئۆنتۆلۆجی بۆ یەکخستنەوەی ڕۆحی دابەشکراوی نەتەوە

 

ناونیشان: ئاڵا؛ کۆدێکی ئۆنتۆلۆجی بۆ یەکخستنەوەی ڕۆحی دابەشکراوی نەتەوە

پێشەکی: ئاڵا وەک ناسنامەی بوون

لە فەلسەفەی سیاسی و کۆمەڵناسیدا، ئاڵا تەنها پارچە قوماشێک نییە کە بە ڕەنگ نەخشێندرا بێت، بەڵکو "تێکستێکی بینراو" (Visual Text)ـە کە کورتکراوەی مێژوو، ئێش و ئازار، خەون و ئایندەی نەتەوەیەکە. بۆ کورد، کە نەتەوەیەکە لە ڕووی جوگرافییەوە (Physically) دابەشکراوە، ئاڵا ڕۆڵی "چەسپی میتافیزیکی" دەبینێت. ئەگەر چیای زاگرۆس بڕبڕەی پشتی جوگرافیای کوردستان بێت کە بە فیزیایی خاکەکە ڕادەگرێت، ئەوا "ئاڵای کوردستان" بڕبڕەی پشتی ڕۆحی و مەعنەوی تاک بە تاکی کوردە کە ڕێگە نادات ئەم دابەشبوونە فیزیاییە ببێتە دابەشبوونی دەروونی.

یەکەم: دایەلێکتیکی پارچەبوون و یەکپارچەیی ڕۆح

دۆخی کوردستان نموونەیەکی دەگمەنە لە "پارادۆکسی سیاسی"؛ خاکێک کە بە زۆر دابەشکراوە، بەڵام نەتەوەکەی خاوەنی یەک "نەستی جەمعی" (Collective Unconscious)ـیە. دوژمنانی کورد لە سەدەی ڕابردوودا ستراتیژییەکەیان لەسەر ئەوە داڕشتبوو کە سنوورە دەستکردەکان بکەنە سنووری زهنی. واتە کوردێک لە ڕۆژهەڵات هەست بە نامۆیی بکات بەرامبەر کوردێک لە باکور.
لێرەدا گرنگیی "یەک ئاڵا" دەردەکەوێت. ئاڵا ئەو هێزە سیمبۆلیکەیە کە سنوورە دەستکردەکان دەبەزێنێت. کاتێک کوردێک لە هەر چوار پارچە سەیری هەمان خۆر و هەمان ڕەنگەکان دەکات، پەیامێکی فەلسەفی وەردەگرێت: "ئێمە لە جەستەدا بریندار و دابەشکراوین، بەڵام لە ڕۆحدا یەکەیەکین و لێک دانابڕێین." ئاڵا تاکە وەڵامی ئۆنتۆلۆجییە (وڵامی بوونگەرایی) بۆ ئەو هەوڵانەی دەیانەوێت کورد لە خۆی نامۆ بکەنەوە.

دووەم: جیاوازیی نێوان "فرەیی حیزبی" و "یەکێتیی نەتەوەیی"

لە زانستی سیاسەتدا، بوونی چەندین حیزب و ڕێکخراو نیشانەی زیندوویەتی کۆمەڵگایە (Pluralism)، بەڵام ئەم فرەییە دەبێت لەژێر سێبەری "یەک پیرۆزی"دا کۆببێتەوە.
کێشەی گەورەی کورد ئەوە نییە کە خاوەنی سەدان حیزبە، بەڵکو کێشەکە ئەوەیە کاتێک "ئاڵای حیزب" باڵا دەکات بەسەر "ئاڵای نەتەوە"دا. لە ڕووی ئەکادیمییەوە:

• ئاڵای حیزب: ئامرازە، کاتییە، گوزارشت لە ئایدۆلۆژیایەکی دیاریکراو دەکات و دەکرێت بگۆڕدرێت یان نەمێنێت.
• ئاڵای نەتەوە: ئامانجە، ئەبەدییە، گوزارشت لە هەموو ڕەنگ و دەنگە جیاوازەکان دەکات و پیرۆزییەکەی ڕەهایە.

گرنگ نییە چەند پارتی کوردی هەن و هەرکامیان لۆگۆ و ڕاچمەی خۆیان هەیە، بەڵام لە چرکەساتی "خەبات" و "نوێنەرایەتیکردن"دا، دەبێت هەموو ئەو ئاڵا بچووکانە لەژێر سێبەری ئاڵا گەورەکەدا بن. فەلسەفەی سەرکەوتن ئەوەیە: "فرەیی لە ڕێکخستندا، بەڵام یەکێتی لە ئامانجدا." ئاڵای کوردستان ئەو ئامانجە هاوبەشەیە کە ڕێگە نادات فرەیی حیزبەکان ببێتە هۆی پەرشوبڵاوی (Fragmentation)ی نەتەوە.

سێیەم: ستراتیژیی دوژمنان و دژە-ئاڵا

وەک ئاماژەم پێدا، دوژمنان لە ڕێگەی دروستکردنی حیزبی کارتۆنی و ئاڕاستەکراوەوە هەوڵ دەدەن "پێناسەی کورد" شێواو بکەن. ئەوان دەزانن ئەگەر کورد لەژێر یەک ئاڵادا کۆببێتەوە، واتە خاوەنی یەک "گوتاری سیاسی"ـیە. بۆیە هەوڵ دەدەن بۆ هەر ناوچەیەک، یان هەر گرووپێک، ناسنامەیەکی لۆکاڵی و ئاڵایەکی جیاواز دروست بکەن تا پیرۆزییە گەورەکە (کوردستان) لەبیر بەرنەوە.
لێرەدا "یەک ئاڵا" دەبێتە قەڵغان. کاتێک پێشمەرگەیەک یان شەڕڤانێک لەژێر ئاڵای کوردستاندا شەڕ دەکات، ئەو شەڕە لە شەڕێکی حیزبییەوە دەگۆڕێت بۆ شەڕێکی نەتەوەیی و مێژوویی. ئاڵا شەرعییەت دەدات بە خوێنی شەهید، چونکە دەیسەلمێنێت کە ئەو خوێنە بۆ "بەشێک" نەڕژاوە، بەڵکو بۆ "کۆی گشتی" (The Whole) بەخشراوە.

دەرەنجام: ئاڵا وەک پەیمانی مانەوە

لە کۆتاییدا، گرنگیی هەبوونی یەک ئاڵا بۆ کورد تەنها مەسەلەیەکی پرۆتۆکۆڵی نییە، بەڵکو مەسەلەی مان و نەمانە. لە جیهانی مۆدێرندا، نەتەوەکان بە سیمبۆلەکانیان دەناسرێنەوە.
با زاگرۆس هەر وەک کۆڵەکەیەک بمێنێتەوە کە پشتی زەوییەکەی گرتووە، بەڵام با ئاڵای کوردستان ئەو ڕۆحە بێت کە بە دەماری هەموو کوردێکدا دەگەڕێت. کورد دەبێت بە شێوەیەک پەروەردە بکرێت کە تێبگات: حیزبەکان دەڕۆن و دێن، سەرکردەکان دەمرن و دەگۆڕێن، بەڵام ئەوەی دەمێنێتەوە و پیرۆزە، تەنها خاکی کوردستان و ئەو ئاڵایەیە کە لەسەری دەشەکێتەوە.
هەر کاتێک کورد توانی "ئەمەکی بۆ حیزب" بگۆڕێتەوە بۆ "ئەمەک بۆ ئاڵا"، ئەو ڕۆژە دەتوانین بڵێین سەرەتای کۆتاییهاتنی پیلانی دوژمنان و سەرەتای دروستبوونی دەوڵەتی کوردییە لەسەر ئەرزی واقیعدا، نەک تەنها لە خەیاڵدا.

بە کورتی: یەک ئاڵا، واتە یەک چارەنووس، یەک ئایندە و یەک نەتەوە، هەرچەندە ئەگەر جوگرافیاکەشمان پارچە پارچە کرابێت.

دیالێکتیکی پیرۆزی و مێژوو: خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ پێکهاتنی دەق و دەسەڵات لە ئیسلامدا

 

دیالێکتیکی پیرۆزی و مێژوو: خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ پێکهاتنی دەق و دەسەڵات لە ئیسلامدا

پێشەکی: پارادۆکسی عەقڵ و نەقڵ

لە توێژینەوە ئەکادیمییە مۆدێرنەکاندا، ئیسلام وەک دیاردەیەکی مێژوویی و کۆمەڵایەتی سەیر دەکرێت، نەک تەنها وەک ڕاستییەکی میتافیزیکی ڕووت. لێرەوە پرسیارە جەوهەرییەکە دروست دەبێت: چۆن دەکرێت سیستەمێکی فەلسەفی (کە بنەماکەی پرسیارکردن و گومانە) لە ناو جەرگەی ئایینێکدا گەشە بکات کە بنەماکەی "تەواوەتی دەق" و "گوێڕایەڵی"یە؟ وەڵامی ئەم پرسیارە پەیوەستە بە تێگەیشتن لە پرۆسەی دروستبوونی "ئەرسۆدۆکسی" (باوەڕی فەرمی) و ئەو قۆناغانەی کە دەقی قورئان و دامەزراوەی خەلافەت تێیدا تێپەڕیون.

تەوەرەی یەکەم: فەلسەفەی ئیسلامی وەک "هێرمۆنتیک"ی ڕزگاربوون

بوونی فەلسەفەی ئیسلامی (لە لای فارابی، ئیبن سینا، تا ئیبن روشد) بەو مانایە نییە کە ئەوان ئازاد بوون لە ڕەخنەگرتن لە خودی دەقە پیرۆزەکە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ، بەڵکو ئەوان پەنایان بۆ میتۆدی "تەئویل" (Allegorical Interpretation) برد. فەیلەسوفەکان دەیانگوت: قورئان بۆ خەڵکی عەوام (ڕەشۆکی) زمانێکی سیمبوڵی بەکارهێناوە، بەڵام بۆ خواس (فەیلەسوفان) دەبێت بە عەقڵ و لۆژیک شی بکرێتەوە.

ئەمە دانپێدانانێکی ناڕاستەوخۆ بوو بەوەی کە "دەقی پیرۆز" بە تەنها و بە ڕووکەش وەڵامدەرەوەی کێشە ئاڵۆزەکانی بوون نییە. بۆیە فەلسەفەی ئیسلامی لە ڕاستیدا هەوڵێک بوو بۆ ڕزگارکردنی ئایین لە "جەمود"ی دەق، بەڵام هەمیشە لەژێر هەڕەشەی فقها و دامەزراوەی دەسەڵاتدا بوون.

تەوەرەی دووەم: ئارکیۆلۆژیای قورئان؛ لە دەنگی پێغەمبەرەوە بۆ کتێبی دەسەڵات

لە ڕووی مێژوویی و ئەکادیمییەوە، ئەو قورئانەی ئەمڕۆ لەبەردەستە (مصحف عثمان)، دەرەنجامی پرۆسەیەکی درێژی "کۆکردنەوە، هەڵبژاردن، و ستانداردکردن"ـە، نەک وێنەیەکی فۆتۆگرافیی ئەو وتانەی کە ڕاستەوخۆ لە دەمی محەمەد (د.خ) دەرچوون.

کێشەی دەستخەتەکان (Manuscripts):

بەپێی توێژینەوەکانی زانستی کۆدیکۆلۆجی (Codicology)، هیچ نوسخەیەکی تەواوی قورئان (Codex) لەبەردەستدا نییە کە بگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ژیانی پێغەمبەر. کۆنترین دەستخەتەکان (وەک دەستخەتی بیرمینگهام یان سەنعا) تەنها پارچەن (Fragments). دەستخەتی "سەنعا" (Sana'a Palimpsest) کە لە یەمەن دۆزرایەوە، بەڵگەیەکی زانستی مەترسیدارە؛ چونکە دەقەکە "پالیمپسێست"ـە، واتە نووسینێکە کە نووسینی کۆنتری لەژێردا سڕدراوەتەوە و دەقێکی نوێی لەسەر نووسراوە. توێژینەوەکان دەردەخەن کە دەقە سڕاوەکەی ژێرەوە جیاوازیی هەیە لەگەڵ دەقە باوەکەی ئەمڕۆ. ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە قورئان پێش سەردەمی عوسمانی کوڕی عەفان، ڤێرژنی جیاوازی هەبووە و دەستکاری کراوە تا گەیشتۆتە فۆرمێکی یەکگرتوو.

پرۆسەی یەکخستن (Canonization):

مێژوونووسان جەخت لەوە دەکەنەوە کە سوتاندنی نوسخەکانی تر لەلایەن عوسمانەوە، کردەیەکی سیاسی بوو بۆ ڕێگریکردن لە ناکۆکی، نەک تەنها کردەیەکی ئایینی. ئەمەش مانای ئەوەیە دەسەڵاتی سیاسی (خەلافەت) ڕۆڵی هەبووە لە دیاریکردنی ئەوەی "چی پیرۆزە و چی پیرۆز نییە".

تەوەرەی سێیەم: لە پێغەمبەرایەتییەوە بۆ ئیمپراتۆریەت؛ جودایی نێوان کاریزما و دامەزراوە

خاڵێکی گرنگی فەلسەفی لە مێژووی ئیسلامدا بریتییە لەو گۆڕانکارییە بنەڕەتییەی دوای مردنی محەمەد ڕوویدا.

محەمەد خاوەنی "دەسەڵاتی کاریزمایی" (Charismatic Authority) بوو بە دەستەواژەی ماکس ڤیبەر؛ واتە شەرعیەتەکەی لە کەسایەتی خۆی و پەیوەندیی بە ئاسمانەوە وەردەگرت. بەڵام پرسیاری جێنشینی (الخلافة) کێشەیەکی سیاسیی زەمینی بوو.

بێدەنگی لەسەر جێنشین:

ئەوەی کە محەمەد جێنشینی دیاری نەکرد، دەکرێت وەک ئاماژەیەکی "عەقڵانی" تەماشا بکرێت کە نەیدەویست ئایین بکاتە موڵکی خێزانێک یان دامەزراوەیەکی پاشایەتی (Dynasty). ئەو، وەک لە دەقە مێژووییەکاندا دەردەکەوێت، جەختی لەسەر "ئوممەت" (کۆمەڵگە) دەکردەوە نەک "دەوڵەت". چەمکی دەوڵەت بە مانا مۆدێرنەکەی لە زهنییەتی عەرەبی ئەو سەردەمەدا بوونی نەبوو.

دروستکردنی تیۆلۆژیای دەسەڵات (Political Theology):

دوای ئەوەی کەسانی وەک ئەبوبەکر، عومەر، و دواتر ئەمەوییەکان دەسەڵاتیان گرتە دەست، پێویستیان بەوە بوو شەرعیەت بدەن بە دەسەڵاتەکەیان. لێرەوە چەمکی "خلیفە رسول الله" و دواتر "خلیفە الله" (لە سەردەمی ئەمەوی) دروست بوو. مێژوونووسانی وەک (پاتریشیا کرۆن) ئاماژە بەوە دەدەن کە ئەمەوییەکان و عەباسییەکان ئایینیان کردە ئامرازێکی ئایدۆلۆژی بۆ کۆنترۆڵکردنی جەماوەر.

تێکەڵکردنی دین و دەسەڵات لەو خاڵەوە دەستی پێکرد کە "پیرۆزی" لە دەقەوە گوازرایەوە بۆ "فەرمانڕەوا". گوێڕایەڵی بۆ خەلیفە بوو بە بەشێک لە ئیمان، و هەرکەسێک دژی دەسەڵات بوایە، وەک دەرچوو لە دین (مرتد یان بێباوەڕ) مامەڵەی دەکرا.

دەرەنجام

بە خوێندنەوەی مێژووی دروستبوونی دەقی قورئان و مێژووی سیاسی ئیسلام، دەگەینە ئەو دەرەنجامەی کە ئەو "پیرۆزییە ڕەهایە"ی ئەمڕۆ بانگەشەی بۆ دەکرێت، بەرهەمی کەڵەکەبوونی سەدەها ساڵ لە دۆگمای کەلامی و دەسەڵاتی سیاسییە.

مێژوو پێمان دەڵێت: هیچ دەقێک لە بۆشاییدا نەنووسراوەتەوە و پارێزراو نەبووە لە دەستکاریی مرۆڤەکان و کاریگەری ململانێ سیاسییەکان. ئەوەی ڕوویدا ئەوە بوو کە "پەیامی ڕۆحی" کرایە قوربانی "بەرژەوەندیی ئیمپراتۆری"، و ئەو فەلسەفەیەش کە هەوڵیدا ئەم گرێیە بکاتەوە، هەمیشە لە پەراوێزدا هێڵدرایەوە یان بە کوفر ناوزەد کرا.

لە زاگرۆسەوە بۆ ئەتینا و لەندەن؛ ململانێی شارستانیەت، ئەندازیاریی کۆلۆنیالی و مەترسیی "خومەینیزم"ی کوردی

 

لە زاگرۆسەوە بۆ ئەتینا و لەندەن؛ ململانێی شارستانیەت، ئەندازیاریی کۆلۆنیالی و مەترسیی "خومەینیزم" کوردی

پوختەی توێژینەوە

ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات خوێندنەوەیەکی ڕەخنەگرانە (Critical Analysis) بۆ پەیوەندیی مێژوویی و دیالێکتیکی نێوان شارستانیەتی زاگرۆس-میزۆپۆتامیا و ڕۆژئاوا (لە یۆنانی دێرینەوە تا بەریتانیای مۆدێرن) بکات. تێزی سەرەکیی توێژینەوەکە لەسەر ئەو گریمانەیە دامەزراوە کە ڕۆژئاوا بە مەبەستی پاراستنی هەیمەنەی شارستانیی خۆی و خۆدەرخستن وەک تاکە پێشەنگی مێژوو، هەوڵی پەراوێزخستن و سڕینەوەی کاریگەرییەکانی شارستانیەتی کوردیی داوە. لەم سۆنگەیەوە، دابەشکردنی کوردستان وەک پڕۆژەیەکی جیۆپۆڵەتیکی و، لە ئێستاشدا، فەراهەمکردنی ژینگە بۆ گەشەی "ئیسلامی سیاسی و سەلەفی" لە ناو دڵی بەریتانیادا، وەک درێژکراوەی هەمان ستراتیژی مێژوویی دەبینرێت. ئامانج لەم ستراتیژە، ڕێگریکردنە لە دروستبوونی کیانێکی کوردیی مۆدێرن و دووبارەکردنەوەی "سیناریۆی ئێران"ـە لە ڕێگەی بەرهەمهێنانەوەی فیگەرێکی وەک (مەلا کرێکار) بۆ گەڕاندنەوەی کۆمەڵگای کوردی بۆ سەردەمە تاریکەکان.

---

یەکەم: بونیادی مەعریفی و مێژوویی؛ زاگرۆس وەک ئیلهامبەخشی ئەقڵی یۆنانی

لە لێکۆڵینەوەی فەلسەفیی مێژوودا، هەڵەیەکی مەنهەجییە ئەگەر پێمان وابێت ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات دوو جەمسەری دابڕاو بوون. بەڵگەنامە مێژووییەکان و توێژینەوەکانی شوێنەوارناسی سەلمێنەری ئەو ڕاستییەن کە جوگرافیای کوردستان (زاگرۆس و باکووری میزۆپۆتامیا) هەمیشە لە دۆخێکی کارلێکی شارستانیدا بووە لەگەڵ جیهانی یۆنان.

فەلسەفەی یۆنانی، کە ڕۆژئاوا شانازیی پێوە دەکات، لە بۆشاییەوە دروست نەبووە. بنەماکانی گەردوونناسی، بیرکاری و تەنانەت چەمکە ئایینی و میتافیزیکییەکانیش، ڕەگەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ حیکمەتی زاگرۆس و میزۆپۆتامیا. ئایینە یەزدانییەکان (وەک میتراییزم و زەردەشتی) کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر فۆرمۆڵەکردنی جیهانبینیی فەیلەسوفانی وەک (پلاتۆن و ئەرستۆ) هەبووە. بەڵام لە پرۆسەی نووسینەوەی مێژوودا (Historiography)، ڕۆژئاوا پەیڕەوی لە "چەقیگەریی ئەورووپی" (Eurocentrism) کردووە، بەمەش هەوڵی داوە ڕۆژهەڵات وەک جەمسەرێکی "بەربەری" و "ناڕەسەن" وێنا بکات و ڕۆڵی کورد و دانیشتوانی زاگرۆس لە پێشخستنی مرۆڤایەتیدا بسڕێتەوە.

دووەم: دەوڵەت-نەتەوە و ئەندازیاریی پارچەکردن؛ تۆڵەی مۆدێرنیتە لە مێژوو

لەگەڵ هاتنی سەردەمی مۆدێرن و داڕشتنەوەی نەخشەی جیهان دوای جەنگی یەکەمی جیهانی، بەریتانیا و زلهێزەکان درکیان بەو ڕاستییە کرد کە کورد خاوەنی قوڵاییەکی شارستانی و وزەیەکی شاراوەی مەزنە. دروستبوونی دەوڵەتێکی کوردی لەسەر خاکی خۆی، بە مانای زیندووبوونەوەی شارستانیەتێکی ڕکابەر دەهات کە دەیتوانی هاوکێشەی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بگۆڕێت.

لەم چوارچێوەیەدا، دابەشکردنی کوردستان تەنها پرۆسەیەکی جوگرافی نەبوو، بەڵکو پرۆسەیەکی "کوشتنی شارستانی" (Civilizationalicide) بوو. بەریتانیا بە پشتیوانیکردنی دەسەڵاتە تۆتالیتارەکانی ناوچەکە، کوردی خستە پەراوێزەوە تا مێژوو و ناسنامەکەی لەناو بچێت و ڕۆژئاوا وەک تاکە پێشەنگی مۆدێرنیتە و پێشکەوتن بمێنێتەوە.

سێیەم: بەریتانیا و پارادۆکسی ئیسلامی سیاسی؛ لەندەن وەک ناوەندی بەرهەمهێنانەوەی توندڕەوی

یەکێک لە دیاردە هەرە مەترسیدارەکانی سیاسەتی هاوچەرخی بەریتانیا، پەیوەندییە بە مامەڵەکردن لەگەڵ دیاسپۆرای کورد. لێرەدا پرسیارێکی جەوهەریی دێتە ئاراوە: بۆچی چالاکوانانی نەتەوەیی و ڕۆشنبیرانی کورد بە زەحمەت مافی مانەوە وەردەگرن، لەکاتێکدا بانگخوازانی سەلەفی و هەڵگرانی فکری ئیسلامی سیاسی بە ئاسانی دەبنە خاوەن پێگە و سەنتەر و مزگەوت؟

ئەمە ڕێکەوت نییە، بەڵکو بەشێکە لە ستراتیژی "بەکارھێنانی ئایین وەک ئامرازێکی جیۆپۆڵەتیکی". بەریتانیا دەزانێت کە "ناسنامەی نەتەوەیی" هەڵگری تۆوی سەربەخۆیی و دروستکردنی دەوڵەتە، بەڵام "ناسنامەی ئیسلامی سیاسی" ناسنامەیەکی سنووربەزێنە (Transnational) کە ئینتیمای بۆ نەتەوە و خاک دەکوژێت. بە بەهێزکردنی ڕەوتی سەلەفی و ئیسلامی سیاسی لەنێو کورددا، بەریتانیا هەوڵ دەدات جەوهەری ململانێی کورد لە "رزگاریی نیشتمانی"یەوە بگۆڕێت بۆ "ململانێی مەزهەبی و ئایینی"، کە ئەمەش باشترین خزمەتە بە مانەوەی کورد لەژێر دەستی داگیرکەران.

چوارەم: سیناریۆی ئێران و ئەگەری دووبارەبوونەوەی لە کوردستان؛ مەترسیی "خومەینیزمی کوردی"

خوێندنەوەی مێژووی شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران وانەیەکی ترسناكمان پێ دەڵێت. بەڵگەنامەکان دەریدەخەن کە ڕۆژئاوا (بە تایبەت بەریتانیا و ئەمریکا) بەشدارییان کرد لە ڕێخۆشکردن بۆ هاتنە سەرکاری خومەینی، نەک لەبەر ئەوەی عاشقی ئیسلام بن، بەڵکو بۆ ڕێگریکردن لە هاتنە سەرکاری هێزە نەتەوەیی و چەپەکان کە دەیانویست ئێرانێکی مۆدێرن و سەربەخۆ بنیات بنێن. ئەنجامەکەش گەڕاندنەوەی ئێران بوو بۆ هەزار ساڵ دواوە.

ئەمڕۆ، هەمان مەترسی لەسەر کوردستان هەیە. پاراستنی فیگەرە توندڕەوەکانی وەک (مەلا کرێکار) و هاوشێوەکانی لە ئەوروپا و بەریتانیا، دەکرێت وەک "کارتێکی یەدەگ" سەیر بکرێت. ئەگەر لە داهاتوودا بزوتنەوەی رزگاریخوازی کورد بگاتە قۆناغی دروستکردنی دەوڵەتێکی سیکۆلار و پێشکەوتوو کە لە بەرژەوەندیی ڕۆژئاوا نەبێت، ئەوا ئەگەرێکی زۆر هەیە ڕۆژئاوا پەنا بۆ سیناریۆی "خومەینییەکی کوردی" ببات. واتە، هێنانی فیگەرێکی ئایینیی کاریزمی بۆ ناو کوردستان (بە ئیسکۆرت و پشتیوانیی میدیایی) بۆ ئەوەی دەسەڵات بگرێتە دەست و کۆمەڵگای کوردی لە شارستانیەت داببڕێت و بیکاتە قوربانیی خەونە یۆتۆپییە ئایینییەکان، ڕێک وەک ئەوەی بەسەر ئێراندا هات.

دەرەنجام

لە کۆتاییدا دەگەینە ئەو باوەڕەی کە پەیوەندیی ڕۆژئاوا بە کوردەوە پەیوەندییەکی بێگەرد نییە، بەڵکو ئاڵۆزە و پڕە لە پیلانگێڕیی شارستانی. پشتگیریی ئێستای بەریتانیا بۆ ڕەوتە ئیسلامییە سیاسییەکان، هەوڵێکی سیستماتیکە بۆ لێدان لە "عەقڵانییەتی سیاسیی کورد". تاکە ڕێگە بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم پلانە، گەڕانەوەیە بۆ ڕەگ و ڕیشەی شارستانیەتی زاگرۆس و هوشیارکردنەوەی تاک لەو مەترسییەی کە لە ژێر ناوی ئاییندا، خەریکە ناسنامەی نەتەوەیی و شارستانییەکەی دەسڕێتەوە. کورد دەبێت تێبگات کە رزگاریی ڕاستەقینە لە لاساییکردنەوەی ڕۆژئاوا یان پەیڕەوکردنی ئیسلامی سیاسیدا نییە، بەڵکو لە بنیاتنانەوەی مۆدێرنیتەیەکی کوردیی سەربەخۆدایە.

لە دابەشکردنی خاکەوە بۆ یەکخستنی ئاسمان: میدیا وەک تەونی ساڕێژکردنەوەی ڕۆحی نەتەوەیی کورد

 

لە دابەشکردنی خاکەوە بۆ یەکخستنی ئاسمان: میدیا وەک ئەندازیاریی ساڕێژکردنەوە و ستراتیژیی "بەخۆماڵیکردنی جیهانگیری"

پێشەکی: برینی جوگرافیا و دابڕانی مەعریفی

لە مێژووی هاوچەرخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، پرسی کورد تەنها چیرۆکی قوربانیی دابەشکاریی جوگرافی نییە کە بە هێڵە ڕاستەکان و ئەندازیارییە کۆلۆنیالییەکەی سایکس-پیکۆ کێشرابێت، بەڵکو قوربانیی پرۆسەیەکی سیستماتیکی "دابڕانی مەعریفی و ئۆنتۆلۆجی" بووە. کۆلۆنیالیزم و دەوڵەت-نەتەوە سەردەستەکان، هاوتەریب لەگەڵ پارچەکردنی خاک، هەوڵی "تێکشکاندنی یادەوەریی بە کۆمەڵ  " (Fragmentation of Collective Memory)یان داوە.
بەهۆی سەختیی تۆپۆگرافیای ناوچەکە و هەژاریی سەپێندراوەوە، شاخەکان لە جیاتی ئەوەی پرد بن، بوون بە دیواری بەرز لە نێوان پارچەکاندا. ئەم دابڕانە فیزیکییە دەرگای بۆ نامۆبوون (Alienation) کردەوە، تا ئەو ئاستەی سیاسەتی "توانەوە" (Assimilation) وەک میکانیزمێک بۆ سڕینەوەی ناسنامە کاری دەکرد و کوردبوونی دەخستە پەراوێزی بیرچوونەوەوە.

شۆڕشی دیجیتاڵی و دیاردەی گڵۆکاڵیزەیشن (Glocalization)

سەدەی بیست و یەکەم و هاتنی تەکنۆلۆژیا، وەرچەرخانێکی "پەرادایم"ی (Paradigm Shift) لە دۆزی کورددا دروستکرد. لێرەدا دەبێت چەمکی (Glocalization) یان "بەخۆماڵیکردنی جیهانگیری" وەک کلیلی تێگەیشتن لەم دۆخە نوێیە بهێنینە کایەوە.
"گڵۆکاڵیزەیشن" تێکەڵەیەکە لە (Global) و (Local)؛ بۆ کورد ئەمە مانای ئەوەیە: بەکارهێنانی ئامراز و پلاتفۆرمە جیهانییەکان (وەک ئینتەرنێت، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و تەکنۆلۆژیای پەیوەندی) بۆ خزمەتکردن و بەهێزکردنی ناوەرۆک و ناسنامەی خۆماڵی (Local).
کورد توانیویەتی ئەم چەمکە لە بەرژەوەندیی خۆی بەکاربهێنێت بەم شێوەیە:

1.    بەجیهانیکردنی ئازاری خۆماڵی: لە ڕێگەی ئەم پرۆسەیەوە، کورد چیتر پێویستی بە دەرگا داخراوەکانی میدیای فەرمیی دەوڵەتان نییە. تراژیدیای شەنگال یان بەرخودانی کۆبانی، لە ساتەوەختێکدا دەبنە مانشێتی جیهانی.

2.    بەخۆماڵیکردنی تەکنۆلۆژیای جیهانی: کورد ئامرازە مۆدێرنەکانی وەرگرتووە و "کورداندوویەتی"؛ واتە کردوویەتی بە مینبەرێک بۆ بوژاندنەوەی زاراوەکان، پاراستنی فۆلکلۆر و دروستکردنی "هۆشیاریی نەتەوەیی پان-کوردستانی". وەک بێنێدیکت ئەندەرسۆن لە "کۆمەڵگە خەیاڵکراوەکان"دا ئاماژەی پێدەدات، نەتەوە لە ڕێگەی میدیاوە هەست بە یەکتر دەکەن؛ ئێستا "کۆمەڵگەی دیجیتاڵی" ئەو هەستەی لە خەیاڵەوە بۆ واقیع گواستۆتەوە.

لە "پەرچەکردار"ەوە بۆ "کردار": یەکخستنی ئاسمان بە دیدێکی ستراتیژی

خاڵی جەوهەریی و وەرچەرخانی ڕاستەقینە لێرەدایە: میدیای کوردی دەبێت لە بازنەی "کاردانەوە" (Reaction) دەربچێت و ببێتە خاوەنی "کردە" (Action).

تائێستا بەشێکی زۆری میدیای کوردی لەسەر بنەمای "ڕووداو-تەوەر" (Event-driven) کاری کردووە؛ واتە چاوەڕێ دەکات داگیرکەر هێرش بکات یان کارەساتێک ڕووبدات، ئینجا دەست بە گریان و ‌هاوار دەکات (گوتاری قوربانی). بەڵام "یەکخستنی ئاسمان" پێویستی بە میدیایەکە کە "پرۆسە-تەوەر" (Process-driven) بێت و خاوەنی ئەجێندای پێشوەختە بێت.

بۆ ئەوەی ئاسمانی کوردستان (فەزای سایبەری و میدیایی) ببێتە دەوڵەتێکی مەعریفیی سەربەخۆ، دەبێت ئەم هەنگاوە ستراتیژیانە بنێت:

١. دروستکردنی گۆڕەپانی گشتی (Public Sphere): بەپێی بۆچوونی (یۆرگن هابەرماس)، گۆڕەپانی گشتی شوێنی دیالۆگی عەقڵانییە. میدیای کوردی دەبێت ئەو سەکۆیە بێت کە کورد لە هەموو پارچەکانەوە بەشدار بن لە دروستکردنی "بڕیاری نەتەوەیی"، نەک تەنها گواستنەوەی هەواڵی مەرگ.

٢. دیپلۆماسیی دیجیتاڵی وەک بکەر (Subject): لە جیاتی ئەوەی کورد لە سۆشیاڵ میدیا تەنها "بەرکەر" (Object) بێت کە هەواڵی لەسەر دەکرێت، دەبێت ببێتە "بکەر" کە خۆی گێڕانەوەکان (Narratives) دروست دەکات. کاتێک جیهان دەبینێت کورد خاوەنی یەک گوتاری یەکگرتوو و یەک داواکارییە، ناچار دەبێت وەک "یەک نەتەوە" مامەڵەی لەگەڵ بکات.
٣. دامەزراوەسازیی مەعریفی: لەبری ئەوەی چاوەڕێی ڕێپێدانی دەوڵەتان بین بۆ خوێندن، لە ئاسمان (ئینتەرنێت) گەورەترین زانکۆ و ئەرشیفی نەتەوەیی دابمەزرێنرێت. ئەمە دەسەڵاتی نەرم (Soft Power)ی کورد دروست دەکات کە هیچ هێزێکی زەمینی ناتوانێت ڕێگری لێ بکات.

مەترسییەکان: جەنگی نەوەی چوارەم و پێویستیی "فیلتەری هۆشیاری"

دوژمنانی کورد لەم قۆناغەدا بێکار نین. ئەوان لە ڕێگەی جەنگی نەوەی چوارەم (Fourth-generation warfare) و سوپای ئەلیکترۆنییەوە، هەوڵ دەدەن ئەو درزانەی سەر نەخشە بگوازنەوە بۆ ناو عەقڵی تاکەکان. بۆیە ستراتیژیی میدیایی کورد دەبێت خاوەنی سیستەمێکی بەرگریی مەعریفی بێت کە ڕێگە نەدات جیاوازییە زاراوەیی و ناوچەییەکان بکرێنە ئامرازی لێکترازان.

دەرەنجام: لە وەحییەوە بۆ واقیعی سیاسی

تەکنۆلۆژیا و چەمکی (Glocalization) ئەو دیارییە مێژووییەن کە دەرفەتیان بە کورد داوە تا "زەمان و مەکانی" لێکدابڕاو پێکەوە گرێ بداتەوە. مەرجی سەرکەوتن ئەوەیە کورد لە میدیادا لە ڕۆڵی "قوربانییەکی نیگەران"ەوە بگۆڕێت بۆ "ئەندازیارێکی خاوەن دید".

ئەگەر کورد بتوانێت لە فەزای دیجیتاڵیدا، یەکێتییەکی ڕۆحی و کولتووری لەسەر بنەمای پڕۆژە و کردار (Action) دروست بکات، ئەوا ئەم یەکێتییە وەک "نەخشەڕێگایەک" دادەبەزێتە سەر زەوی. کاتێک ئاسمان (هزر و ستراتیژی میدیایی) یەکی گرت، زەوی (جوگرافیا و سیاسەت) ناچارە ملکەچی ئەو ئیرادەیە بێت و "کوردستانی خەیاڵکراو" دەبێتە "کوردستانی واقیعی".

دیالێکتیکی ئیرەیی و خۆخۆری: شیکردنەوەیەکی فەلسەفی و دەروون-کۆمەڵایەتی بۆ کەسایەتیی کورد

 

دیالێکتیکی ئیرەیی و خۆخۆری: شیکردنەوەیەکی فەلسەفی و دەروون-کۆمەڵایەتی بۆ کەسایەتیی کورد

پێشەکی

ئیرەیی (Envy) تەنها دیاردەیەکی سۆزداریی سادە نییە، بەڵکو دۆخێکی "بوونی" (Ontological)ـە کە پەیوەندیی نێوان "من" و "ئەویتر" دیاری دەکات. لە فەلسەفەدا، بە تایبەت لای (فریدریش نیچە)، چەمکێک هەیە بە ناوی "قین لێبوونەوە" (Ressentiment). ئەمە بریتییە لەو هەستە ژەهراوییەی کە مرۆڤێک هەیەتی کاتێک هەست بە بێدەسەڵاتی دەکات بەرامبەر سەرکەوتنی کەسێکی تر، و لەجیاتی ئەوەی خۆی پێش بخات، هەوڵ دەدات کەسە سەرکەوتووەکە بێنێتە خوارەوە. لە مێژوو و کۆمەڵناسیی کوردیدا، ئەم دیاردەیە رەگێکی قوڵی هەیە و دەکرێت وەک یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی "شکستی ناوەکی" سەیر بکرێت.

بەشی یەکەم: مێژووی خوێن و ئامۆزاکان (ڕەهەندی سیاسی)

کاتێک سەیری مێژووی شۆڕشەکانی کورد دەکەین، دەبینین هەمیشە هاوکێشەیەک دووبارە دەبێتەوە: (هەڵکشانی شۆڕش + دەرکەوتنی کاریزما = دروستبوونی رکابەریی ناوخۆیی).

لێرەدا تیۆرییەکەی (فرۆید) بە ناوی "نەرگسیەتی جیاوازییە بچووکەکان(" Narcissism of small differences ) بەکاردێت. مرۆڤەکان زۆرترین رق و ئیرەییان بەرامبەر ئەو کەسانە هەیە کە زۆر لێیانەوە نزیکن، نەک ئەوانەی دوورن یان بێگانەن.

نموونەی شۆڕش: کاتێک سەرکردەیەک لە عەشیرەتێک یان ناوچەیەک دەردەکەوێت و دەبێتە سیمبولی نەتەوەیی، ئامۆزاکەی یان سەرۆک عەشیرەتە هاوسێکەی هەست بە "لەکەداربوونی شکۆی خۆی" دەکات. ئەو پێی وایە سەرکەوتنی ئامۆزاکەی واتە بچووکبوونەوەی خودی ئەو.

دەستێوەردانی داگیرکەر: داگیرکەران (ئەویتر) زۆر زیرەکانە ئەم خاڵە لاوازە دەقۆزنەوە. ئەوان نایەن راستەوخۆ شەڕ بکەن، بەڵکو "ئیگۆ"ی شکاو یان ئیرەیی ئامۆزاکە تێر دەکەن. پێی دەڵێن: "بۆچی فڵان کەس ببێتە میری کوردستان؟ تۆ شایستەتری." لێرەدا خیانەت تەنها لەپێناو پارە نییە، بەڵکو لەپێناو "تێرکردنی ئیرەیی"ـە. ئەمە وادەکات برا ببێتە جاش بۆ بێگانە تەنها بۆ ئەوەی براکەی تری سەرنەکەوێت.

بەشی دووەم: نامۆیی لە تاراوگە و "سەتڵی قرژاڵەکان" (ڕەهەندی کۆمەڵایەتی)

لە تاراوگە (Ressentiment) شێوەیەکی تر وەردەگرێت. ئەو کوردانەی روویان لە ڕۆژئاوا کردووە، زۆرجار تووشی "قەیرانی ناسنامە" (Identity Crisis) دەبن. لەوێ هەمووان یەکسانن (پەنابەرن)، بۆیە کاتێک یەکێکیان کەمێک سەردەکەوێت، هاوسەنگییە دەروونییەکە تێک دەچێت.

دیاردەی پچڕانی پەیوەندی: کاتێک دوو هاوڕێ یان خزمی کورد لە ئەوروپا پێکەوەن، زۆر تێکەڵن تا ئەو کاتەی "هاوئاست " (Same Level)ن. بەڵام ئەگەر یەکێکیان بڕوانامەیەک بەدەست بهێنێت، یان بازرگانییەکی گەورە بکات، ئەویتر سەردانەکانی دەبڕێت. بۆچی؟

ئاوێنەی شکاو: ئەو هاوڕێیە سەرکەوتووە دەبێتە "ئاوێنە" بۆ ئەویتر. کاتێک سەیری دەکات، سەرکەوتنی ئەو، شکستی خۆی بیردەخاتەوە. بۆ ئەوەی لەم ئازارە دەروونییە ڕزگاری بێت، باشترین ڕێگە ئەوەیە "ئاوێنەکە بشکێنێت" یان لێی دوور بکەوێتەوە.

مێنتەڵێتی قرژاڵ (Crab Mentality): ئەگەر کۆمەڵێک قرژاڵ بخەیتە سەتڵێکەوە، هەرکامێکیان هەوڵ بدات بێتە دەرەوە، ئەوانی تر دەیگرن و ڕای دەکێشنە خوارەوە. ئەمە لە ناو ڕەوەندی کوردیدا زۆر بەدی دەکرێت؛ بەداخەوە زۆرجار تاکەکان نایانەوێت کەسێکی دیکە لەوان پێشتر بکەوێت چونکە پێیان وایە سەرکەوتنی ئەو، بەهای ئەوانی تر کەم دەکاتەوە.

بەشی سێیەم: ڕیشە و هۆکارەکان (چی وای کردووە ئێمە ئاوا بین؟)

ئەم حاڵەتە بۆماوەیی نییە، بەڵکو بەرهەمی مێژوو و سایکۆلۆژیای چەوساوەییە:

سایکۆلۆژیای داگیرکراو (Psychology of the Colonized):

فەیلەسوف (فرانتس فانۆن) دەڵێت: گەلانی ژێردەستە، لەبەر ئەوەی ناتوانن تووڕەیی خۆیان بەسەر داگیرکەردا بڕێژن (چونکە لێی دەترسن)، ئەو تووڕەییە دەگۆڕن بۆ ناوەوە و دژی یەکتر بەکاری دەهێنن. ئیرەیی و شەڕی ناوخۆ، دەرهاویشتەی ئەو وزە پەنگخواردووەیە کە نەتوانراوە ئاراستەی دوژمن بکرێت.

کۆمەڵگای "یاریی سفر" (Zero-Sum Game):

لە کەلتووری خێڵەکیدا، باوەڕی باو ئەوەیە کە سەرچاوەکان (دەسەڵات، پارە، و ڕێز) سنووردارن. بۆیە ئەگەر تۆ ببی بە خاوەنی پشکێک، واتە لە پشکی من کەم بۆتەوە. هێشتا نەگەیشتووینەتە ئەو قۆناغە شارستانییەی تێبگەین کە "سەرکەوتنی تۆ، ژینگەکە بۆ منیش باشتر دەکات."

نەبوونی متمانەی دامەزراوەیی:

لەبەر ئەوەی کورد خاوەنی دەوڵەت و سیستەمێکی دادپەروەر نەبووە، تاک تەنها باوەڕی بە خۆی و بازنە بچووکەکەی هەبووە. هەرکەسێک لە دەرەوەی ئەم بازنەیە سەرکەوێت، وەک مەترسی سەیر دەکرێت نەک وەک دەرفەت.

دەرەنجام:

دیاردەی ئیرەیی و دژایەتی کردنی یەکتر لە کاتی گەیشتن بە لوتکە، نەفرەتێکی ئەبەدی نییە، بەڵکو نەخۆشییەکی کۆمەڵایەتییە کە لە ئەنجامی بێ دەوڵەتی، ستەمی مێژوویی، و پەروەردەی خێڵەکی دروست بووە.

تاکی کورد دەبێت فێر بێت کە "ئەویتر"ی کورد، تەواوکەری ئەوە نەک رکابەری. چارەسەر تەنها لە گۆڕینی بیرکردنەوەدایە: گۆڕینی پرسیاری "بۆچی ئەو هەیەتی و من نیمە؟" بۆ پرسیاری "چۆن دەتوانین پێکەوە زیاتر بەدەست بهێنین؟".

جوگرافیای ڕۆح و ئازاری ئەندامی لەدەستچوو

 

جوگرافیای ڕۆح و ئازاری ئەندامی لەدەستچوو؛

شیکردنەوەیەکی دیاردەناسی بۆ پارادۆکسی «سەرکەوتن و نامۆیی» لە ئەزموونی پەنابەری سیاسیدا

پوختە

پەنابەری سیاسی تەنیا گۆڕینی شوێنی نیشتەجێبوون نییە، بەڵکوو گواستنەوەیە لە «کات» و «مانا»دا. ئەم توێژینەوەیە تیشک دەخاتە سەر دیاردەیەکی باو بەڵام کەمتر باسکراو: ئەو پەنابەرە سیاسییانەی کە لە وڵاتی دووەمدا گەیشتوونەتە لووتکەی سەقامگیریی ئابووری و کۆمەڵایەتی (Integration)، بەڵام تووشی جۆرێک لە «بێ‌شوێنیی بوونگەرایی» (Ontological  Homelessness) بوون. بە بەکارهێنانی چەمکی «ئەندامی لەدەستچوو» (Phantom Limb) لە دەروونناسیدا و تیۆرییەکانی ئێدوارد سەعید سەبارەت بە تاراوگە، ئەم وتارە ئارگیومێنتی ئەوە دەکات کە هۆکاری نەبەستنەوەی ئەم تاکە بە خاکی نوێوە، پەیوەندی بە ناتەواوی ئەوانەوە نییە، بەڵکوو دەرەنجامی سروشتیی «پڕۆژەی تەواونەکراوی سیاسی» و هەستی «تاوانی رزگاربووە».

پێشەکی: تاراوگە وەک دابڕانێکی چارەسەرنەکراو

جیاوازیی جەوهەریی نێوان کۆچبەری ئابووری و پەنابەری سیاسی لە «نیازی ڕۆیشتن»ـدایە. کۆچبەری ئابووری، وڵاتی نوێ وەک «دەرفەت» دەبینێت، بەڵام پەنابەری سیاسی وڵاتی نوێ وەک «پەناگە» دەبینێت. ئەم جیاوازییە دەبێتە هۆی ئەوەی پەنابەری سیاسی جەستەی لە ئەورووپا یان ئەمریکا بێت، بەڵام کاتژمێری ڕۆحیی لەسەر کاتی وڵاتەکەی خۆی ڕاگرتبێت. ئەو دەرکراوە، نەک ڕۆیشتووە. بۆیە ژیانی لە تاراوگە، هەرچەندە شایستە و سەرکەوتووش بێت، هەمیشە وەک دۆخێکی «کاتی» (Provisional) دەمێنێتەوە، تەنانەت ئەگەر ئەو کاتی‌بوونە دەیان ساڵیش بخایەنێت.

١.تیۆریی «ئەندامی لەدەستچوو»: نیشتمان وەک بەشێک لە جەستە

لە پزیشکیدا، دیاردەیەک هەیە پێی دەوترێت «ئازاری ئەندامی لەدەستچوو» (Phantom Limb Pain)؛ کەسێک دەستێکی دەبڕدرێتەوە، بەڵام هێشتا هەست بە ئازار و خورانی ئەو دەستە دەکات کە بوونی نەماوە.

بۆ پەنابەری سیاسی، نیشتمان پارچەیەک زەوی نییە، بەڵکوو ئەندامێکی زیندووی جەستە و شوناسیەتی. کاتێک لێی دادەبڕێت، مێشک و ڕۆح ناتوانن ئەو دابڕانە قبووڵ بکەن. ئەو سەرکەوتنانەی لە وڵاتی نوێ بەدەستی دەهێنێت (کار، خانوو، بڕوانامە)، تەنیا وەک دەستێکی دەستکرد (پڕۆتێز) وایە؛ کار دەکات، جوڵە دەکات، بەڵام «هەستی» نییە. بۆیە پەنابەر هەست بە بەستنەوە ناکات، چونکە ناتوانێت لە ڕێگەی پڕۆتێزەوە هەست بە گەرمیی خاکە نوێیەکە بکات.

٢. گرێی «تاوانی ڕزگاربوو» (Survivor’s Guilt)

خاڵێکی گرنگ کە لە دەقە کلاسیکییەکاندا فەرامۆش دەکرێت، لایەنی سایکۆ-پۆلیتیکییە. پەنابەری سیاسی زۆرجار هاوڕێ، خزم، یان هاوبیرەکانی لە دۆخێکی مەترسیداردا جێهێشتووە. کاتێک لە وڵاتی خانەخوێ دەگاتە ژیانێکی ئارام و خۆشگوزەران، تووشی جۆرێک لە شەرم و تاوانی ناوەکی دەبێت.

هەر چێژێک کە دەیبینێت (خواردنێکی خۆش، دیمەنێکی جوان، ئازادیی ڕادەربڕین)، لە ناخودئاگای ئەودا دەبێتە خیانەتێک لەوانەی لە دواوە جێماون. ئەم هەستە ڕێگری دەکات لەوەی بە تەواوی ڕەگ دابکوتێت؛ چونکە ڕەگداکوتان بە واتای قبووڵکردنی کۆتایی هاتنی خەبات و فەرامۆشکردنی ڕابردوو دێت.

٣. ماڵ وەک «شوێن» بەرانبەر ماڵ وەک «مانا»

مارتیـن هایدیگەر دەڵێت: «زمان ماڵی بوونە». بۆ پەنابەری سیاسی، ئەو خاکەی لێی دەژی تەنیا «فەزا» (Space)ـیە، بەڵام نیشتمانەکەی خۆی «شوێن» (Place)ـە. جیاوازییەکە لەوەدایە کە «فەزا» ئەندازەیی و بێ‌لایەنە، بەڵام «شوێن» بە یادەوەری، بۆن، و مێژوو بارگاویی بووە.

ئەو لە وڵاتی نوێ، لەناو زمانێکی نامۆدا دەژی. تەنانەت ئەگەر بە باشیش فێری زمانەکە بووبێت، ئەو زمانە بارگە سۆزدارییەکانی هەڵناگرێت. وشەی «نیشتمان» بە کوردی تامی خوێن و خۆڵ و دایکی هەیە، بەڵام وشەی (Homeland) یان (Heimat) تەنیا چەمکێکی یاساییە. ئەم نامۆییە زمانەوانییە وادەکات ڕۆح هەمیشە هەست بە تەنیایی بکات، با جەستەش لەناو قەرەباڵخیدا بێت.

 دەرەنجام: نامۆیی وەک شێوازێک لە وەفاداری

کۆتا دێڕی ئەم شیکردنەوەیە ئەوەیە کە نەتوانینی پەنابەری سیاسی بۆ هەستکردن بە ئینتیما لە وڵاتی نوێ، نیشانەی شکست یان نەخۆشیی دەروونی نییە. بە پێچەوانەوە، ئێدوارد سەعید لە کتێبی Reflections on Exile ئاماژە بەوە دەکات کە ئەم دۆخە دەتوانێت سەرچاوەیەک بێت بۆ بینینێکی تیژتر و ڕەخنەگرانەتر.

ئەو دڵتەنگی و نامۆییە، لە ڕاستیدا فۆڕمێکە لە «موقاوەمەت» و «وەفاداری». پەنابەر بە ڕەتکردنەوەی ئینتیمای تەواو بۆ وڵاتی نوێ، بە بێدەنگی هاوار دەکات کە: «چیرۆکی من هێشتا تەواو نەبووە و ڕیشەی من لە شوێنێکی دیکە زیندووە». ئەو سەرکەوتووە لە ژیان، بەڵام دڵخۆش نییە، چونکە دڵخۆشی بۆ ئەو گرێدراوی گەڕانەوەی کەرامەتە بۆ ئەو خاکەی لێی دەرکراوە، نەک پڕکردنەوەی گیرفان لە خاکێکدا کە تەنیا میوانە.