نێوان زاگرۆس و ئەپالاشیا: خوێندنەوەیەکی بەراوردکاری بۆ
جیهانبینی سورپێستەکان و ئایینە دێرینەکانی کورد
ئامادەکردن: ستاڤی زێڕنووس
بابەت: فەلسەفەی بەراوردکاری / مێژووی
شارستانییەتەکان
کورتەی توێژینەوە :
ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات تیشک بخاتە سەر لێکچوونە قووڵە
جەوهەرییەکانی نێوان جیهانبینی نەتەوە ڕەسەنەکانی ئەمریکا (ناسراو بە سورپێستەکان)
و ئایینە دێرین و ڕەسەنەکانی کوردستان (وەک یارسان و ئێزدی ). توێژینەوەکە لەسەر
بنەمای "فەلسەفەی ئیشراق" و چەمکی "نور" وەک مێژوویەکی
هاوبەشی ڕۆحی کار دەکات. هەروەها ئاماژە بە گریمانە مێژووییەکان دەدات دەربارەی
گواستنەوەی کلتوری لە ڕێگەی دەریاکانەوە پێش سەردەمی دۆزینەوەکان، بە پشتبەستن بە
بەڵگە نەخشەسازییەکانی وەک نەخشەی "پیری ڕەئیس".
١. پێشەکی: یەکێتیی ڕۆحی لە پەرتەوازەیی
جوگرافیدا
لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، زۆر جار دوو نەتەوە لە ڕووی دووریی
جوگرافییەوە لەوپەڕی لێکترازاندان، بەڵام لە ڕووی جیهانبینی و تێگەیشتن بۆ بوون،
وەک یەک وێنە دەردەکەون. نەتەوە ڕەسەنەکانی ئەمریکا و کوردە خاوەن ئایینە
باتنییەکان، هەردوولا خاوەنی جیهانبینییەکی "ئۆرگانیک" و
"ڕۆحی"ین کە تێیدا مرۆڤ، سروشت و خوداوەند لە یەک بازنەی بێ پایاندا
کۆدەبنەوە.
٢. بنەما ئۆنتۆلۆژییەکان (بوونناسی):
فەلسەفەی ئیشراق و نوری پیرۆز
چەقەی هاوبەشی هەردوو کلتور، تێگەیشتنە بۆ خودا وەک
"نور" یان "ڕۆحێکی گشتگیر".
- لە کلتوری کوردیدا: فەلسەفەی
ئیشراق (Illuminationism) کە
لە ئایینەکانی یارسان و ئێزدی و عەلەویدا ڕەنگی داوەتەوە، خودا بە
"نورولانوار" (Light of Lights) پێناسە
دەکات. هەموو بونەوەران بەشێکن لەو ڕووناکییە و لێی جیا نین.
- لای سورپێستەکان: چەمکی "ڕۆحی گەور" Wakan Tanka یان Manitou "هەمان ئەو وزە نورانییەیە کە لە هەموو شتێکدا هەیە. لێرەدا خودا تەنها لە ئاسمان نییە، بەڵکو لە ناو بەرد، دار و ڕووبارەکانیشدایە.
٣. تێگەیشتن بۆ کات و ژیان: بازنەیی بوون
بەرامبەر هێڵکاری
یەکێک لە خاڵە هەرە گرنگەکان، جیهانبینی
"بازنەیی"یە (Circular Worldview).
- دۆنادۆن
(Metempsychosis): لە
ئایینە کوردییەکاندا، ڕۆح نامرێت بەڵکو لە "بەرگێکەوە دەچێتە بەرگێکی
تر". ئەمە سووڕی ئەبەدی ژیانە.
- بازنەی پیرۆز: لای سورپێستەکان، هەموو شتێک لە گەردووندا بازنەییە (وەرزەکان، ژیانی مرۆڤ، شێوەی هێماکان). مردن گەڕانەوەیە بۆ ناو جەستەی زەوی دایک بۆ ئەوەی ژیانێکی نوێ دەست پێ بکاتەوە.
٤. پەیوەندی لەگەڵ خاک: نیشتمان وەک
دایک، نەک موڵک
هەردوو نەتەوە خاوەنی پەیوەندییەکی "پیرۆزن" لەگەڵ
خاکدا.
- لە ئایینی ئێزدی و یارساندا: شاخەکان،
کانییەکان و دارەکان پیرۆزیی تایبەتیان هەیە و زۆر جار وەک نشینگەی پیران و
فرشتەکان دەبینرێن.
- لای سورپێستەکان: زەوی وەک بوونەوەرێکی زیندوو (دایک) سەیر دەکرێت. ئەم تێڕوانینە هاوبەشە وا دەکات پاراستنی سروشت ببێتە ئەرکێکی ئایینی نەک تەنها ژینگەیی.
٥. گریمانە مێژووییەکان: گەشتی کۆن و
نەخشەی پیری ڕەئیس
لێرەدا توێژینەوەکە دەچێتە ناو کایەی مێژووی جێگرەوە. بوونی
نەخشەی "پیری ڕەئیس" کە لە ساڵی ١٥١٣
کێشراوە و وردەکاریی کەناراوەکانی ئەمریکای تێدایە (پێش ئەوەی ئەوروپییەکان بەو
وردییە بیناسن)، گومانێک دروست دەکات:
- ئایا زانیارییە دەریاوانییەکانی
"ڕۆژهەڵات" و "ناوچەی زاگرۆس" زۆر پێش کلۆمب گەیشتوونەتە
ئەوێ؟
- گریمانەی ئەوەی کە گروپێک لە هۆزە کۆنەکانی کوردستان (هۆزستان) بەهۆی گۆڕانکارییە سیاسییەکان یان گەڕان بەدوای ئاشتی، لە ڕێگەی زەریاوە گەیشتوونەتە ئەمریکا و لەوێ لەگەڵ دانیشتووانە ڕەسەنەکە تێکەڵ بوون، لە ڕێگەی ئەو لێکچوونە "فەلسەفی و زمانەوانییانە"وە هێز وەردەگرێت.
٦. ڕێوڕەسمەکان: مۆسیقا و سەمای پیرۆز
- تەمبوور و دەف بەرامبەر تەپڵی
سورپێستەکان: هەردوو
لا مۆسیقای زەربی بەکاردێنن بۆ گەیشتن بە حاڵەتی "خەلسە" (Ecstasy) و
پەیوەندیگرتن بە جیهانی غەیب.
- سەما: سەمای "سەماح" لای عەلەوییەکان و سەمای بازنەیی سورپێستەکان، هەردووکیان کۆپییەکی بچووکراوەی سووڕانەوەی هەسارەکانن لە دەوری ناوەندی نوری خودایی.
٧. ئەنجامگیری (Conclusion)
لێکچوونی جیهانبینی سورپێستەکان و ئایینە باتنییەکانی کورد،
تەنها ڕێکەوتێکی سادە نییە. چ لە ڕێگەی "کۆچی کۆن"ەوە بێت یان لە ڕێگەی
"یەکێتیی ڕۆحی مرۆڤایەتی"، هەردوو کلتور پەیامێکی هاوبەشیان بۆ جیهانی
مۆدێرن هەیە: مرۆڤ سەرداری سروشت نییە، بەڵکو
بەشێکە لێی؛ و ژیان نەک ماددە، بەڵکو ڕووناکییەکی بەردەوامە کە لە گەردووندا
دەدرەوشێتەوە.
سەرچاوە :
١. فەلسەفەی ئیشراقی سوهرەوەردی.
٢. مێژووی نەخشەی پیری ڕەئیس و دۆزینەوەی
ئەمریکا.
٣. توێژینەوەکانی تۆر هێیەردال لەسەر
گەشتە دەریاییە کۆنەکان.
٤. کتێبی "The
Sacred" دەربارەی جیهانبینی نەتەوە ڕەسەنەکانی
ئەمریکا.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر