هەنار: نەخشەی جیهانبینیی زاگرۆس و فەلسەفەی دەوڵەتداریی ماد

 

هەنار: نەخشەی جیهانبینیی زاگرۆس و فەلسەفەی دەوڵەتداریی ماد

خوێندنەوەیەکی ئەکادیمی بۆ سیمبۆلی هەنار وەک ڕەگێکی ناسنامەیی

پێشەکی

هەنار لە فەرهەنگی کوردیدا تەنها میوەیەکی باستانی نییە، بەڵکو "ئەرشیفێکی سروشتییە" کە کۆدە مێژوویی و فەلسەفییەکانی نەتەوەیەکی تێدا پارێزراوە. ئەم بەرهەمەی چیاکانی زاگرۆس، لە هەناوی خۆیدا چیرۆکی یەکگرتن، دەسەڵات و پێکەوەژیان هەڵدەگرێت. لەم بابەتەدا، هەنار لە میوەیەکی سادەوە دەگۆڕین بۆ دەقێکی فەلسەفی کە ڕەنگدانەوەی سیستمە سیاسییەکەی ماد و جیهانبینیی مرۆڤی زاگرۆس نشینە.

١. زاگرۆس: بێشکەی هەنار و مرۆڤ

زانستی ڕووەکناسی جەخت دەکاتەوە کە زێدی ڕەسەنی هەنار زنجیرە چیاکانی زاگرۆسە. ئەم هاوژینییەی نێوان دارەکە و مرۆڤی کورد، پەیوەندییەکی میتافیزیکی دروست کردووە. هەنار وەک مرۆڤی زاگرۆس، خاوەن پێستێکی ئەستوور و خۆڕاگرە لە بەرامبەر گۆڕانکارییەکانی کەشوهەوادا، بەڵام لە ناوەوە پڕە لە وزەی سوور و دڵۆپە وەک خوێن گەرمەکان. ئەم هاووشێوەییە وایکردووە هەنار ببێتە هێمایەک بۆ مانەوە و بەردەوامی.

٢. هەنار و تەلارسازیی سیاسیی دیاکۆ

گەورەترین ڕەهەندی فەلسەفیی هەنار لە سەردەمی دەوڵەتی ماددا دەردەکەوێت. دیاکۆ، دامەزرێنەری دەوڵەتی ماد، بۆ یەکخستنی حەوت تیرە و هۆزە جیاوازەکەی میدیا، مۆدێلێکی "کۆنفیدراسیۆنی" پەیڕەو کرد کە دەکرێت بە "فەلسەفەی هەناریی" ناوی بەرین:

دەنکەکان: ئاماژەن بۆ تیرە و هۆزە جیاوازەکان (وەک بوسی، پارێتاکانی، ستروخات، ئاریزانتی، بودی و ماگی). هەر دەنکێک قەوارەیەکی سەربەخۆیە بەڵام لە ناو یەک ماڵدایە.

پەردە سپییەکان: هێمای یاسا و دادپەروەرین. ئەم پەردە تەنک و سپیانە دەنکەکان لە یەک جیا دەکەنەوە بۆ ئەوەی مافی کەس پێشێل نەبێت، بەڵام لە هەمان کاتدا هەموویان پێکەوە دەبەستنەوە.

توێڵکە (پێستە) سوورەکە: ئاماژەیە بۆ "خۆر" و ئەو دەسەڵاتە ناوەندییەی کە هەموو پێکهاتەکان دەپارێزێت. ڕەنگی سوور لای مادەکان هێمای پاراستن و پیرۆزیی بووە.

٣. تاجی هەنار و تاجی پاشاکان

لە ڕووی شوێنەوارناسییەوە، ئەگەر سەیری تاشبەردە هەڵکەندراوەکانی سەردەمی ماد و سەرەتای سەردەمی هەخامەنشی (کە کاریگەریی مادییان لەسەر بووە) بکەین، دەبینین تاجی سەرۆک و پاشاکان لە شێوەی "تاجی هەنار" (Calyx) دروست کراون. ئەمە تەنها دیزاینێکی جوانکاری نییە، بەڵکو نیشانەی ئەوەیە کە پاشا وەک "تاجی هەنار" وایە؛ ئەو بەشەی کە میوەکە بە دارەکەوە دەبەستێتەوە و دەیپارێزێت. ئەم سیمبۆلە نیشانەی ڕەوایی دەسەڵات بووە کە لە سروشتەوە وەرگیراوە.

٤. حەوت تەبەقەی ئەکباتان و پێکهاتەی هەنار

مێژوونووسان (وەک هێرۆدۆت) باس لەوە دەکەن کە قەڵای ئەکباتان (پایتەختی مادەکان) لە حەوت دیواری بازنەیی پێکهاتبوو کە هەر دیوارێک ڕەنگێکی هەبووە. ئەم سیستەمە بازنەیی و تەبەقە-تەبەقەیە، ڕێک لە ناوەوەی هەنار دەچێت کاتێک بە ئاسۆیی دەبڕدرێت. لێرەدا هەنار دەبێتە "مۆدێلێکی تەلارسازی" کە تێیدا ناوەند و دەوروبەر بە سیستمێکی ئەندازیاریی ورد ڕێکخراون.

٥. هەنار لە هونەری ڕەسەنی کوردیدا

ئەم فەلسەفەیە تەنها لە مێژوودا نەماوەتەوە، بەڵکو گواستراوەتەوە بۆ ناو هونەری دەستکردی کورد. لە قاڵی و فەرشە ڕەسەنەکانی وەک (قاڵی بیجاڕ و سنە)، نەخشی "گوڵە هەنار" یان "هەناری شەقبوو" یەکێکە لە توخمە سەرەکییەکان. ئەم نەخشە لە ناو فەرشدا تەنها وێنەیەک نییە، بەڵکو نزا و هیوایەکە بۆ "پیت و بەرەکەت" و "یەکگرتوویی خێزان"، کە ڕەگی لەو باوەڕە کۆنەوە هاتووە کە هەنار هەڵگری ڕۆحی ژیانە.

٦. هەنار لە دەرمانکاری و میتافیزیکدا

لە کەلتووری کوردەواریدا، هەنار هێمای "ژیانەوە"یە. دانانی هەنار لە لای کەسی نەخۆش، یان بەکارهێنانی توێڵکە سوورەکەی بۆ دەرمان، ڕەگێکی فەلسەفی هەیە:

ڕەنگی سوور: وەک وزەی ژیان و خوێن سەیر کراوە.

دەنکە سپی و سوورەکان: وەک کۆبوونەوەی "نەزم و دیسپلین" بینراون.

لە کۆندا وابڕوا بووە کە هەنار جەستەی مرۆڤ وەک دەوڵەتێکی ڕێکخراو لێدەکاتەوە و نەخۆشی (کە ئاژاوەیە) لەناو دەبات.

ئەنجام

هەنار بۆ مرۆڤی زاگرۆس و نەتەوەی کورد، مانیفێستۆیەکی سیاسی و فەلسەفییە. لە تاجی پاشاکانی مادەوە تا نەخشی سەر فەرشەکان، هەنار چیرۆکی نەتەوەیەک دەگێڕێتەوە کە فێربووە چۆن لە ناو یەک چوارچێوەی بەهێزدا (پێستەی هەنار)، جیاوازییەکان (دەنکەکان) بە ئاشتی و یاسا (پەردە سپییەکان) ڕێکبخات. هەنار سیمبۆلی ئەو کۆنفیدراسیۆنە پیرۆزەیە کە دیاکۆ لە زاگرۆسدا دایمەزراند و تا ئەمڕۆش لە ناو کایە فەرهەنگییەکانماندا وەک "میوەی بەهەشت و نیشتیمان" دەدرەوشێتەوە.

 

 

 

کۆمەڵگەی کراوە و مەترسییەکانی ڕەواداریی بێسنوور: خوێندنەوەیەکی پۆپەری بۆ واقیعی کوردستان

کۆمەڵگەی کراوە و مەترسییەکانی ڕەواداریی بێسنوور: خوێندنەوەیەکی پۆپەری

 بۆ واقیعی کوردستان

پێشەکی

کارڵ پۆپەر، یەکێک لە گەورەترین فەیلەسووفەکانی سەدەی بیستەم، لە کتێبە ناودارەکەیدا "کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنەکانی"، جیاکارییەکی بنەڕەتی لە نێوان دوو مۆدێلی کۆمەڵایەتیدا دەکات: کۆمەڵگەی داخراو (Closed Society) و کۆمەڵگەی کراوە (Open Society). ئەم دابەشکارییە تەنیا تیۆرێکی سیاسی نییە، بەڵکوو پێوەرێکی ئەخلاقی و فەلسەفییە بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن کۆمەڵگەیەک دەتوانێت گەشە بکات یان بەرەو هەڵدێر بچێت. بۆ کوردستان، کە لە قۆناغی ڕاگوزەری نێوان نەریت و مۆدێرنێتەدایە، ئەم دیدگایەی پۆپەر ڕەهەندی زۆر گرنگ لە خۆ دەگرێت.

١. کۆمەڵگەی داخراو: سەروەریی کۆیی و نەبوونی ڕەواداری

پۆپەر پێی وایە کۆمەڵگەی داخراو لەسەر بنەمای "ترایباڵیزم" (خێڵەکییەت) و "تۆتالیتاریزم" بونیاد نراوە. لەم جۆرە کۆمەڵگایانەدا، تاک بوونی نییە؛ ئەوەی هەیە تەنیا کۆمەڵە (ئایین، مەزهەب، خێڵ). یاسا کۆمەڵایەتییەکان وەک "تابوو" سەیر دەکرێن و گۆڕانکارییان تێدا ناکرێت.

لە کۆمەڵگەی داخراودا، ڕەواداری (Tolerance) بوونی نییە، چونکە ڕەواداری پێویستی بە داننان بە "ئەویتر" هەیە، لە کاتێکدا کۆمەڵگەی داخراو تەنیا یەک ڕاستی و یەک حەقیقەت دەناسێت. هەر جۆرە جیاوازییەک وەک هەڕەشە بۆ سەر "کۆی نەتەوە" یان "پیرۆزییەکان" سەیر دەکرێت. لێرەوە، پلووراڵیزم (فرەخوازی) دەبێتە دوژمن، چونکە یەکڕیزیی ساختەی کۆمەڵگە تێک دەدات.

٢. کۆمەڵگەی کراوە: پلووراڵیزم و بەرپرسیارێتیی تاک

بە پێچەوانەوە، کۆمەڵگەی کراوە ئەو کۆمەڵگەیەیە کە تێیدا تاکەکان ئازادن لەوەی بڕیاری شەخسی بدەن و ڕەخنە لە دەسەڵات و دابونەریت بگرن. کۆڵەکەی ئەم کۆمەڵگەیە پلووراڵیزمە. پلووراڵیزم تەنیا بەو مانایە نییە کە جیاوازییەکان هەبن، بەڵکوو بەو مانایەیە کە سیستمەکە ڕێز لەو جیاوازییانە دەگرێت و وەک سەرچاوەی دەوڵەمەندی دەیانبینێت. ڕەواداری لەم جۆرە کۆمەڵگەیانەدا بەرهەمی عەقڵانییەتە؛ مرۆڤەکان تێدەگەن کە هیچ کەس خاوەنی حەقیقەتی ڕەها نییە، بۆیە دەبێت بوار بە بیروڕا جیاوازەکان بدەن.

٣. پارادۆکسی ڕەواداری: ئایا دەبێت بەرانبەر "ناڕەوادارەکان" ڕەوادار بین؟

لێرەدا گرنگترین خاڵی فەلسەفەی پۆپەر دەردەکەوێت کە پێی دەوترێت "پارادۆکسی ڕەواداری" (The Paradox of Tolerance). پۆپەر دەڵێت:

"ئەگەر ڕەواداریی بێسنوور تەنانەت بۆ ئەوانەش درێژ بکەینەوە کە ناڕەوادارن، ئەوا لە ئەنجامدا ڕەوادارەکان لەناو دەچن و ڕەوادارییش لەگەڵیاندا نامێنێت."

ئەمە وەڵامێکی توندە بۆ ئەو گروپە ئایینی و توندڕەوانەی کە دێنە ناو جەرگەی کۆمەڵگەیەکی کراوە و ئازاد، سوود لە ئازادییەکانی ئەو کۆمەڵگەیە دەبینن بۆ ئەوەی ڕێکخراو بن، پاشان هەمان ئەو ئازادییە بەکار دەهێنن بۆ تێکدانی کۆمەڵگە و سەپاندنی فکرە دواکەوتوو و دژە-ئازادییەکانی خۆیان. پۆپەر ڕاشکاوانە دەڵێت: کۆمەڵگەی کراوە نابێت بەرانبەر ئەوانەی کە دەیانەوێت بنەماکانی ڕەواداری و عەقڵانییەت لەناو ببەن، ڕەوادار بێت.

٤. کوردستان وەک نموونە: مەترسیی توندڕەویی ئایینی

لە هەرێمی کوردستاندا، ئێمە لە نێوان ئەم دوو جیهانەداین. لە لایەک هەوڵێک هەیە بۆ دروستکردنی دامەزراوەی مەدەنی و کۆمەڵگەیەکی کراوە، بەڵام لە لایەکی ترەوە گروپگەلێکی توندڕەوی ئایینی سوود لەو "کراوەییە" دەبینن. ئەوان لە ژێر ناوی "ئازادیی ڕادەربڕین" و "ئازادیی ئایینی"دا، هێرش دەکەنە سەر بنەماکانی ئازادیی تاک، مافی ژنان و پلووراڵیزمی فیکری.

ئەو جۆرە موسڵمانە توندڕەوانەی کە ناتوانن ئازادییەکانی کۆمەڵگەی کراوە هەزم بکەن و دەیانەوێت بە زۆر مۆدێلە "داخراو" و "دواکەوتووەکەی" خۆیان بگەڕێننەوە، گەورەترین هەڕەشەن. بەپێی دیدگای پۆپەر، ئەگەر دەسەڵاتی سیاسی و ڕۆشنبیری لە کوردستان بەرانبەر ئەم ناڕەوادارییە "بێدەنگ" یان "زۆر ڕەوادار" بن، ئەوا لە کۆتاییدا ئەو کەمینە توندڕەوانە زاڵ دەبن و هەموو دەستکەوتە مەدەنییەکان لەناو دەبەن.

ئەنجام

بۆ پاراستنی کۆمەڵگەی کراوە لە کوردستان، دەبێت تێبگەین کە ڕەواداری مۆڵەتنامەیەک نییە بۆ لەناوبردنی ئازادی. ڕەواداری تەنیا بۆ ئەو کەسانەیە کە بڕوایان بە پێکەوەژیان و دیالۆگی عەقڵانی هەیە. ئەو گروپ و تاقمانەی کە ڕەواداری وەک لاوازیی دەوڵەت و کۆمەڵگە دەبینن بۆ بڵاوکردنەوەی بیری توندڕەوی، دەبێت بە ڕوویاندا بوەستینەوە. کۆمەڵگەیەک کە نەتوانێت بەرگری لە "کراوەیی" خۆی بکات بەرانبەر دوژمنەکانی، مەحکوومە بە گەڕانەوە بۆ تاریکستانی کۆمەڵگەی داخراو.

________________________________________

سەرچاوە بۆ قووڵبوونەوە:

Karl Popper, The Open Society and Its Enemies (1945).

Karl Popper, The Poverty of Historicism.

  

جیهانی سۆفیا: یەکەمین چەخماخەی عەقڵ و ڕێگەی ڕزگاریی تاکی کورد

 

جیهانی سۆفیا: یەکەمین چەخماخەی عەقڵ و ڕێگەی ڕزگاریی تاکی کورد

بۆ من، گەڕانەوە بۆ "جیهانی سۆفیا" تەنها گەڕانەوە نییە بۆ ناو لاپەڕەکانی ڕۆمانێکی جیهانی، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ ساتەوەختی بێداریی ئەقڵم. ساڵانێکی زۆر لەمەوبەر، کاتێک ئەم کتێبەم خوێندەوە، تێگەیشتم کە فەلسەفە وەک ئەوەی وێنا کرابوو، کایەیەکی وشک و دوورەپەرێز نییە، بەڵکو زمانێکە بۆ ناسینی "خۆ" و مێژوویەکی پڕ لە گومان بۆ دۆزینەوەی "ڕاستی". ئەمڕۆ کە سەیری کۆمەڵگەکەم و ئازارە مێژووییەکانی نەتەوەکەم دەکەم، پتر لە جاران بڕوام وایە کە تەنها ڕێگەی ڕزگاریی ڕاستەقینەی کوردستان و تاکی کورد، لە "ئەقڵانییەت و فەلسەفە"وە تێدەپەڕێت.

فەلسەفە: لە "ئەفسانە"وە بۆ "عەقڵ"

یۆستاین گاردەر لەم شاکارەدا پێمان دەڵێت کە فەلسەفە بە "سەرسامی" دەست پێ دەکات. تاکی کورد، کە سەدەیەکە لەناو گێژاوی کارەسات و ئازاردا دەژی، پێویستی بەم سەرسامییە و ئەم "گومانە مێتۆدییە" هەیە. ئێمە وەک نەتەوەیەک، پێویستە لەو قۆناغە تێپەڕین کە هەموو شتێک وەک "قەدەرێکی مێتافیزیکی" یان "سزایەکی ئاسمانی" ببینین. "جیهانی سۆفیا" فێرمان دەکات کە مرۆڤ کاتێک دەبێتە خاوەنی خۆی کە بپرسێت: "من کێم؟". کاتێک تاکی کورد ئەم پرسیارە لە خۆی دەکات، چیتر ڕێگە نادات ناسنامەکەی لە دەرەوەی ئیرادەی خۆی دابڕێژرێت.

مانا بەخشین بە ئازار: فەلسەفە لەبری مێتافیزیک

ئێمە نەتەوەیەکی پڕ لە برینین؛ ئازار بەشێکی دانەبڕاوە لە بوونی ئێمە. بەڵام کێشەکە لێرەدایە: مێتافیزیکی ئاینی و سونەتی، هەمیشە هەوڵی داوە ئازارەکانمان وەک "تاقیکردنەوەیەکی بێدەنگ" یان "خەونێکی ئەودونیا" وێنا بکات، کە ئەمەش جۆرێک لە پاسیڤبوون (سستی) و قبوڵکردنی ستەمی لێ دەکەوێتەوە.

بە پێچەوانەوە، فەلسەفە مانا بە ئازار دەبەخشێت بەوەی دەیکاتە "مەعریفە". خوێندنەوەی فەلسەفە لە "سۆفیا"وە بۆ "سارتر" و "نیچە"، فێرمان دەکات کە ئێمە "بەرپرسین" لە دروستکردنی مانای ژیانی خۆمان. ئازاری کورد نابێت ببێتە هۆی نائومێدی، بەڵکو دەبێت ببێتە وزەیەک بۆ "یاخیبوونێکی فکری" و بونیادنانی نیشتمانێک کە لەسەر بنەمای عەقڵ و دادپەروەری بێت، نەک لەسەر بنەمای خێڵ و خورافە.

بۆچی پێویستە هەموو کوردێک فەلسەفە بخوێنێتەوە؟

١. بۆ ڕزگاربوون لە پاشکۆیەتی: فەلسەفە فێرمان دەکات چۆن بە عەقڵی خۆمان بیر بکەینەوە، نەک بەو شتانەی کە لە ڕێگەی میدیا، ئاین و دەسەڵاتە ستەمکارەکانەوە پێمان دەگوترێت.

٢. بۆ تێگەیشتن لە جیهان: "جیهانی سۆفیا" نەخشەی بیرکردنەوەی مرۆڤایەتیمان دەداتێ. تاکی کورد تا نەزانێت جیهان چۆن دەژی و چۆن بیر دەکاتەوە، ناتوانێت شوێنی خۆی لەناو مێژوودا بدۆزێتەوە.

٣. بۆ بونیادنانی ئازادی: ئازادیی سیاسی بەبێ ئازادیی فکری تەنها سەرابێکە. تا تاکی کورد لەناو خانەقا و حوجرە و قاڵبە کۆنەکاندا بیر بکاتەوە، ناتوانێت دەوڵەت و نەتەوەیەکی مۆدێرن بونیاد بنێت.

وتەی کۆتایی: بانگەوازێک بۆ نەوەی نوێ

من داوا لە هەموو گەنجێکی کورد، لە هەموو خوێنەرێکی تینووی ڕاستی دەکەم؛ با "جیهانی سۆفیا" تەنها کتێبێکی ناو کتێبخانەکانتان نەبێت، بەڵکو بێشکەی لەدایکبوونەوەی عەقڵتان بێت. با لە سۆفیاوە فێری ئەوە بین کە "ژیانی بێ تێڕامان، شایەنی ژیان نییە".

ڕزگاریی ئێمە لە دەستی هیچ هێزێکی دەرەکی و میتافیزیکیدا نییە، ڕزگاریی ئێمە تەنها و تەنها لەناو ئەو "سەرسامییە فەلسەفییە"دایە کە وا دەکات زنجیرەکان بپچڕێنین و وەک نەتەوەیەکی سەربەست، مانایەکی نوێ و شکۆدار بە ژیانمان ببەخشین.

بخوێننەوە.. نەک بۆ ئەوەی زانیاری کۆبکەنەوە، بەڵکو بۆ ئەوەی فێری "چۆنیەتی بیرکردنەوە" بن.

شمس تبریزی، عرفان سرکوب‌شده و حافظه حذف‌شده

 

شمس تبریزی، عرفان سرکوب‌شده و حافظه حذف‌شده

خوانشی انتقادی از یارسان‌بودن شمس و دگرگونی مولانا در بستر استعمار معرفتی

________________________________________

چکیده

این مقاله با رویکردی انتقادی–تاریخی می‌کوشد نشان دهد که چرا در یکصد سال اخیر، در چارچوب دولت–ملت‌سازی، نظام‌های آموزشی و تاریخ‌نگاری رسمی، هرگونه پیوند میان اندیشه‌های عرفانی رادیکال با سنت‌های غیررسمی کُردی—به‌ویژه آیین یارسان—به حاشیه رانده شده یا به‌کلی حذف شده است. مقاله استدلال می‌کند که جهان‌بینی شمس تبریزی از منظر هستی‌شناسی، انسان‌شناسی و الهیات عملی، هم‌پوشانی بنیادین با آیین یارسان دارد و این هم‌پوشانی به‌گونه‌ای عمیق در دگرگونی فکری مولانا جلال‌الدین محمد بلخی نقش ایفا کرده است.

________________________________________

۱. مسئله پژوهش: چرا شمس «بی‌ریشه» معرفی می‌شود؟

در تاریخ‌نگاری رسمی تصوف، شمس اغلب به‌صورت «عارفی بی‌سلسله، بی‌قومیت و بی‌زمینه فرهنگی» تصویر می‌شود؛ گویی اندیشه‌ای ناب اما معلق در خلأ. این تصویر، نه تصادفی، بلکه محصول سیاست حذف حافظه‌های محلی و آیین‌های غیررسمی است.

پرسش بنیادین این پژوهش آن است:

اگر شمس نه در خلا، بلکه در بستر سنت‌های باطنیِ کُردی و یارسانی پرورش یافته باشد، چه چیزی در روایت رسمی تصوف فرو می‌ریزد؟

________________________________________

۲. جهان‌بینی شمس: عرفان ضدنهاد، ضدشریعت‌زدگی

در مقالات شمس، شمس بارها:

فقیهان و زاهدان را به سخره می‌گیرد

بهشت و جهنم را ابزار ترس می‌داند

«دانش» را حجاب حقیقت می‌خواند

حقیقت را در انسان زنده و بیدار می‌جوید

این عناصر، شمس را نه در امتداد تصوف نهادینه، بلکه در تقابل با آن قرار می‌دهد.

________________________________________

۳. یارسان: آیینی که شریعت را دور می‌زند، نه انکار

آیین یارسان واجد ویژگی‌هایی است که به‌طور ساختاری با اندیشه شمس هم‌راستاست:

تجلی حق در انسان (دونادون)

حذف مرکزیت بهشت/جهنم

انتقال حقیقت از طریق «یار» و «پیر»، نه کتاب و نهاد

اخلاق زیسته به‌جای فقه مکتوب

این آیین، همانند شمس، با دینِ ترس‌محور و اطاعت‌محور بیگانه است.

________________________________________

۴. قرائن یارسانی‌بودن شمس: استدلال هم‌گرایانه

این مقاله ادعا نمی‌کند که سند شناسنامه‌ای از یارسانی‌بودن شمس در دست است؛ بلکه نشان می‌دهد که:

خاستگاه جغرافیایی شمس در حوزه‌ای است که سنت‌های باطنی کُردی فعال بوده‌اند

زبان نمادین و ضدفقهی او با تصوف رسمی ناسازگار، اما با یارسان سازگار است

نفی ترس اخروی و تأکید بر عشق، هسته مشترک دو جهان‌بینی است

فقدان هرگونه وابستگی سلسله‌ای در شمس، با الگوی یارسان هم‌خوان‌تر است تا تصوف خانقاهی

در روش‌شناسی علوم انسانی انتقادی، این حجم از هم‌گرایی، فرضیه‌ای قوی تولید می‌کند.

________________________________________

۵. مولانا پس از شمس: یارسانی‌شدن زبان عرفان

پس از شمس، مولانا از فقیه به عاشق بدل می‌شود. در دیوان شمس تبریزی، مفاهیمی ظهور می‌کند که پیش‌تر در فقه جایی نداشت:

ما را به جز خیال تو کاری دگر نبود

هر کس به غیر عشق تو راهی دگر گرفت

این چرخش، از «خدا–محورِ ترس‌آلود» به «حق–محورِ عاشقانه» است؛ همان محوری که در یارسان نیز بنیادین است.

________________________________________

۶. بابک خرمدین و سنت‌های سرکوب‌شده پیشااسلامی

در همین بستر تاریخی، بابک خرمدین نیز به‌عنوان نماد مقاومت آیین‌های بومی و عدالت‌محور در برابر خلافت و سپس دولت‌های متمرکز ظاهر می‌شود. پیوند او با سنت‌های باطنی ایرانی–کُردی، نشان می‌دهد که حذف این آیین‌ها، فرآیندی تاریخی و مستمر بوده است.

________________________________________

۷. حذف کُرد و یارسان از حافظه رسمی: تحلیل گفتمان قدرت

از سلجوقیان تا صفویان و عثمانیان، و در نهایت دولت–ملت مدرن، یک الگوی مشترک دیده می‌شود:

یکسان‌سازی زبانی

حذف آیین‌های غیررسمی

بازنویسی تاریخ عرفان به نفع روایت مرکزی

در چنین بستری، طبیعی است که شمس «بی‌قومیت» و «بی‌آیین» معرفی شود.

________________________________________

نتیجه‌گیری

این مقاله نشان داد که یارسان‌بودن شمس، اگرچه در تاریخ رسمی نامرئی شده، اما از منظر تطبیقی–تحلیلی، فرضیه‌ای قوی، معنادار و روش‌مند است. مولانا، با جذب این جهان‌بینی، عرفان اسلامی را از درون متحول کرد؛ اما نام سرچشمه، در حافظه رسمی، حذف شد.

خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ئیسلامی سیاسی لە ژێر تیشکی حیکمەتی ئیشراق و فەلسەفەی نووردا

  

ناونیشانی توێژینەوە: لە کڕۆکی ڕووناکییەوە بۆ توێڵکی دەسەڵات؛ خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ئیسلامی سیاسی لە ژێر تیشکی حیکمەتی ئیشراق و فەلسەفەی نووردا

پێشەکی:
ئایین لە جەوهەری خۆیدا پەیوەندییەکی میتافیزیکییە لە نێوان مرۆڤ و ڕەها (خودا). بەڵام کاتێک ئایین لە گۆڕەپانی سیاسەتدا کورت دەکرێتەوە، لە "مانا"وە دەبێتە "کاڵا" و لە "حیکمەت"ەوە دەبێتە "ئامراز". ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات جیاوازی نێوان "ئیمانی کڕۆکی" (کە سۆهرەوەردی و نوورەسی جەختی لێ دەکەنەوە) و "ئایینی توێڵکی" (کە ئیسلامی سیاسی نوێنەرایەتی دەکات) بخاتە ڕوو، بە تایبەت لە ژینگەی سیاسیی کوردستانی و ململانێی نێوان ئایینە سروشتییەکان و ئایینە تەشریعییەکان.

تەوەرەی یەکەم: فەلسەفەی کڕۆک (حیکمەتی ئیشراق و حەقیقەتی ئیمان)

لای شەهابەدین سۆهرەوەردی لە "حیکمەتی ئیشراق"دا، بوون بریتییە لە پلەبەندیی ڕووناکی. مرۆڤی باوەڕدار دەبێت بەرەو "نووری ئەنوەر" گەشت بکات، کە تێیدا ڕەوشت و مەعریفە دەبنە یەک. بە هەمان شێوە، بەدیعولزەمان نوورەسی لە پڕۆژەی "پەیامەکانی نوور"دا جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئیمان "کڕۆک و ڕاستی"یە (الحقیقە)، نەک تەنها ڕواڵەتێکی کۆمەڵایەتی.
ئەم دوو بیرمەندە ئایین وەک پرۆسەیەکی ناوەکی دەبینن؛ لای ئەوان ئیمان "ڕووناککردنەوەی ناخە"، نەک "سەپاندنی دەسەڵات". لێرەوە دابڕانی گەورە دروست دەبێت؛ کاتێک حیزبی سیاسی دێت و ئایین لە ڕووناکییەوە دەگۆڕێت بۆ "ئایدۆلۆژیایەکی تاریک" بۆ کۆنترۆڵکردنی جەماوەر.

تەوەرەی دووەم: ئیسلامی سیاسی و فەتێشیزمی "توێڵک"

ئیسلامی سیاسی لە کوردستان و ناوچەکە، ئایینی کردووەتە "پۆشاک" (توێڵک). لێرەدا ئایین تەنها لە ڕواڵەتدا دەمێنێتەوە:

1.    دروستکردنی خێڵی ئایدۆلۆژی: حیزبە ئیسلامییەکان لە جیاتی پەروەردەی ڕۆحی، مێگەلێکی سیاسییان دروست کردووە کە کارەکەیان تەنها "شەیتانکردنی بەرانبەر" و جنێودانە بە نەیاران. ئەمە لادانە لە حیکمەتی ئیشراق کە جەخت لە سەر مۆراڵ و جوانی دەکاتەوە.

2.    بەکارهێنانی سێکس وەک ئامرازی کۆنترۆڵ: نموونەی "زەواجی میسیار" یان ئەو هاوسەرگیرییە کاتییانەی لە ناو بازنە حیزبییەکاندا دەکرێن، نیشانەی تێگەیشتنێکی کاڵاییە بۆ ژن و ئایین. ئایین لێرەدا نابێتە ڕێگر لە بەردەم غەریزە، بەڵکو دەبێتە "کڵاوڕۆژنەیەک" بۆ شەرعییەت دان بە هەڵپە سێکسییەکان.

تەوەرەی سێیەم: پارادۆکسی دووڕوویی (نیفاقی سیاسی)

ئەم تەوەرە پشکنین بۆ ئەو دووفاقییە دەکات کە ئیسلامی سیاسی تێیدا دەژی:

• ئازادی و زۆرەملی: لە کاتێکدا دەڵێن "لا اکراە فی الدین"، بەڵام سزای کوشتن بۆ هەڵگەڕاوە دادەنێن.
• جوانی و داپۆشین: بانگەشەی جوانی خودا دەکەن، بەڵام هەموو جوانییەکی ژن وەک "عەورەت" و "گوناە" وێنا دەکەن.
• پەنابەری و عەلمانییەت: گەورەترین پارادۆکس ئەوەیە کە داوای شەریعەت دەکەن، بەڵام خۆیان و منداڵەکانیان لە وڵاتە عەلمانی و دیموکراسییەکاندا دەژین و لە قوتابخانە ڕۆژئاواییەکان دەخوێنن. ئەمە ئەو "نیفاقە" قێزەونەیە کە قورئان خۆی لە "بنی بنەوەی ئاگر"دا جێگەی کردوونەتەوە.

تەوەرەی چوارەم: بازرگانیی پاداشت و سزا بەرانبەر بە ئایینە گەردوونییەکان

لێرەدا بەراوردکارییەک دەکەین لە نێوان دوو دیدگای جیاواز بۆ خودا:

1.    دیدگای بازرگانی (ئایینە ئیبراهیمییە سیاسییەکان): پەیوەندی مرۆڤ و خودا وەک گرێبەستێکی بازرگانییە (کار دەکەم بۆ ئەوەی حۆری و بەهەشتم دەست بکەوێت، یان نایەم بۆ ئەوەی نەسوتێم). ئەمە ئیمانێکی بەرژەوەندیخوازانەیە.

2.    دیدگای گەردوونی (ئایینە کوردییە کۆنەکان - یارسانی، ئێزدی و هیتر): لای ئەمان سروشت خۆی پەرستگایە. سزا و پاداشت بەو مانایە نییە کە مامەڵە لەگەڵ خودا بکرێت. لای ئەمان خودا لە هەموو شوێنێکە و ئایین "ڕێگایەکە" بۆ گەیشتن بە حەقیقەتی مرۆڤایەتی، نەک "یاسا و سزایەکی" وشک.

ئەنجامگیری:
ئیسلامی سیاسی لە کوردستان نەک هەر نەبووەتە مایەی ڕزگاریی ڕۆحی، بەڵکو ئایینی لە ناوەڕۆکە ئەخلاقییەکەی داماڵیوە. بەکارهێنانی ئایین بۆ "تەقیە"، "درۆ"، "سپیکردنەوەی پارە" و "پەراوێزخستنی ژن"، نیشانەی کۆتایی هاتنی ئەو مۆدێلە وێرانکەرەیە. گەڕانەوە بۆ "حیکمەتی ئیشراق"ی سۆهرەوەردی و "کڕۆکی ئیمان"ی نوورەسی، تەنها بەوە دەبێت کە ئایین لە چنگی سیاسییەکان دەربهێندرێت و بگەڕێندرێتەوە بۆ کایەی وجوودی و ئەخلاقیی خۆی.

---

• سەرچاوەکان:
• (کتاب المطارحات)
• کتاب  (الکلمات).

عەزیز نەسین: دیالێکتیکی پێکەنین و ویژدانی بێداری نەتەوەیەکی پەراوێزخراو

 

عەزیز نەسین: دیالێکتیکی پێکەنین و ویژدانی بێداری نەتەوەیەکی پەراوێزخراو

پێشەکی: بوێریی ڕۆشنبیر لە نێوان چەپۆکی دەسەڵات و هاواری ڕاستیدا

لە مێژووی هزری مۆدێرنی تورکیادا، کە لەسەر بنەمای ئایدیۆلۆژیایەکی توندی "دەوڵەت-نەتەوە" و سڕینەوەی ناسنامە جیاوازەکان بونیاد نراوە، کەم بوون ئەو دەنگە بوێر و ویژدانە زیندووانەی کە توانیبێتیان لەو چوارچێوەیە بچنە دەرەوە و بەرگری لە "ئەویتر" بکەن. عەزیز نەسین، شانبەشانی تێکۆشەرانی وەک ئیسماعیل بێشکچی، یەکێک بوو لەو دەگمەنە مرۆڤانەی کە تێگەیشتبوو "ئازادی تەنیا بۆ من" جۆرێکە لە کۆیلایەتیی مۆدێرن. نەسین تەنیا نووسەرێکی تەنزنووس نەبوو، بەڵکو فەیلەسوفێکی کۆمەڵایەتی بوو کە بە ئاشکرا دانی بە بوونی نەتەوەی کورد و مافە ڕەواکانیدا دەنا. لەو سەردەمەی کە وشەی "کورد" قەدەغەیەکی ڕەها بوو، ئەو بە دیدێکی مرۆڤدۆستانە و ئەکادیمیانە داکۆکی لە فرەچەشنیی نەتەوەیی دەکرد، ئەمەش وای کرد کە بەرهەمەکانی تەنیا وەک ئەدەب نەبینرێن، بەڵکو وەک مانیفێستێکی مرۆیی بۆ دادپەروەری هەژمار بکرێن.

١. فەلسەفەی تەنز: پێکەنین وەک چەکێکی سیاسی

تەنز لای عەزیز نەسین، نەک بۆ کات بەسەربردن، بەڵکو وەک "دیاردەناسیی ئازار" (Phenomenology of Pain) دەردەکەوێت. ئەو کاتێک گاڵتە بە سیستم دەکات، خەریکی هەڵوەشاندنەوەی ئەو پێکهاتە سیاسی و کۆمەڵایەتییانەیە کە مرۆڤیان تێدا بووەتە "کەرەستە". ئەم دیدگایە بە تەواوی لەگەڵ دەروونی کۆمەڵگەی کوردیدا دێتەوە یەک؛ کورد وەک نەتەوەیەک کە بەردەوام لە ناو جەرگەی تراژیدیادا ژیاوە، "پێکەنینی ڕەش"ی کردووەتە قەڵغانێک بۆ مانەوە. بەراوردکردنی تەنزی نەسین لەگەڵ واقیعی کوردی، پێمان دەڵێت کە هەردوو لا لە یەک خاڵدا دەگەنەوە بە یەک: "پێکەنین دواین شێوازی بەرگرییە کاتێک چەکەکانی تر بێدەنگ دەکرێن."

٢. مەکینەی بیرۆکراسی و سڕینەوەی مرۆڤ (یاشار و هاووڵاتیی کورد)

ڕۆمانی "یاشار نە دەژی و نە دەمرێ" تەنیا چیرۆکی هاووڵاتییەکی تورک نییە لە ناو تەڵەی ناسنامەدا، بەڵکو ڕەنگدانەوەی مێژووییی "کورد"ە لە ناو سیستەمی دەوڵەتدا. ئەو بیرۆکراسییە بێمانایەی نەسین باسی دەکات، لای کورد وەک "نامۆبوون لە نیشتمانی خۆی" بەرجەستە دەبێت. هاووڵاتیی کورد، هاوشێوەی کارەکتەرەکانی نەسین، لە ناو سیستمێکدا دەژی کە تەنیا کاتێک دانی پێدا دەنێت کە بیهەوێت باجی لێ وەربگرێت یان ڕەوانەی زیندانی بکات، بەڵام لە کاتی مافەکاندا، ئەو مرۆڤێکی "نەبوو" یان "سڕاوە"یە.

٣. دیالێکتیکی "ماستاو" و فەنابوونی بەهاکان

نەسین لە نووسینەکانیدا تیشک دەخاتە سەر کارەکتەری "ماستاوچی" و "چەپڵەلێدەری دەسەڵات"، ئەوانەی کە بۆ بەرژەوەندیی کاتی، هەموو بەها ئەخلاقییەکانیان دەکەنە قوربانی. ئەمە لە کۆمەڵگەی کوردیشدا، بەهۆی ناسەقامگیریی سیاسی و ئابووری، وەک دیاردەیەکی سۆسیۆلۆژی (کۆمەڵناسی) دەردەکەوێت. نەسین پێمان دەڵێت کە گەندەڵی تەنیا لە لوتکەی دەسەڵاتدا نییە، بەڵکو گەندەڵی هەرە ترسناک ئەوەیە کە دەچێتە ناو کلتووری گشتی و خەڵک ناچار دەکات بۆ پارووە نانێک، کەرامەتی خۆیان و نەتەوەکەیان پەراوێز بخەن.

٤. پیرۆزییە درۆینەکان و فریودانی جەماوەر

لە ڕووی فەلسەفییەوە، نەسین ڕەخنەیەکی ڕادیکاڵ لە بەکارهێنانی ئایین و بەها پیرۆزەکان دەگرێت بۆ شەرعییەت دان بە ستەم. ئەو دەبینێت چۆن دەسەڵاتدار و بازرگانەکان، ئایین دەکەنە ئەفیونێک بۆ بێهۆشکردنی هەژاران. لە کۆمەڵگەی کوردیدا، ئەم ململانێیەی نێوان "ئایینی ڕاستەقینە" و "ئایینی سیاسی/بەرژەوەندی" هەمیشە هەبووە. نەسین داوامان لێ دەکات کە عەقڵ بکەینە پێوەر و ڕێگە نەدەین پیرۆزییەکان ببنە ئامرازی سەرکوتکردن.

دەرەنجام: نەسین وەک ویژدانێکی فرەنەتەوەیی

عەزیز نەسین بەرهەمی ژینگەی تورکیا بوو، بەڵام پەیامەکەی سنووری نەتەوەکەی خۆی بڕی. ئەو بۆ کورد تەنیا نووسەرێکی بیانی نییە، بەڵکو "ئاوێنەیەکی ڕەخنەیی"یە. گرنگیی نەسین بۆ ئێمە لەوەدایە کە ئەو فێری کردین چۆن بە هێزی وشە و بە زەردەخەنەیەکی تاڵ، ڕووبەڕووی گەورەترین دیکتاتۆرەکان ببینەوە. ئەو دەیسەلمێنێت کە ڕۆشنبیری ڕاستەقینە ئەو کەسەیە کە لە ناو جەرگەی دەسەڵاتی ستەمکاردا، دەبێتە دەنگی ئەو نەتەوە و چینانەی کە مێژوو هەوڵی سڕینەوەیان دەدات. عەزیز نەسین و ئیسماعیل بێشکچی، دوو مەنارەی ڕووناکبیرین کە نیشانیان دا مرۆڤایەتی لە سەرووی هەموو ئایدیۆلۆژیاکانەوەیە.

 

تێبینی:

ئەم بابەتە وەک وەفایەکی ئەدەبی و فیکری، لە یادی ١١٠ ساڵەی لەدایکبوونی (عەزیز نەسین: ١٩١٥-٢٠٢٥) دا نووسراوە. دوای تێپەڕبوونی پتر لە سەدەیەک بەسەر لەدایکبوونی و سێ دەیە بەسەر کۆچی دوایی ئەم تەنزنووسە مەزنەدا، هێشتا کارەکتەرەکانی ئەو لە ناو شەقامەکانی ئێمەدا پیاسە دەکەن و کێشە و ئازارەکانی، وەک بڵێی ئەمڕۆ بۆ واقیعی ئێمە نووسرابنەوە. ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ دووبارە ناساندنەوەی ئەو مرۆڤەی کە تەنیا بە وشە "پێکەنین"ی نەدەبەخشی، بەڵکو بە هەڵوێستەکانی "شکۆ"ی بۆ مرۆڤایەتی گەڕاندەوە.