سێبەری ڕووناكی: گەڕانەوەی هیوا لە ئاسۆی حیکمەتەوە

 

سێبەری ڕووناكی: گەڕانەوەی هیوا لە ئاسۆی حیکمەتەوە

خوێندنەوەیەک بۆ بەشی پانزدەیەم: "گەڕانەوەی سەفیری ڕووناكی"

رۆمانی سایە نوور "سێبەری ڕووناكی" تەنها گێڕانەوەی چیرۆکێک نییە، بەڵکو گەشتێکی مەعریفییە لە نێوان تاریکیی مێژوو و ڕووناكیی ئایندەدا. لە بەشی پانزدەیەمدا، ئێمە ڕووبەڕووی وەرچەرخانێکی مێژوویی دەبینەوە؛ گەڕانەوەی "هیوا". بەڵام ئەم گەڕانەوەیە، گەڕانەوەی سەرکردەیەکی سیاسیی کلاسیک نییە کە بەڵێنی دەسەڵات بدات، بەڵکو گەڕانەوەی "فانۆس هەڵگرێکە" کە دەیەوێت چرای عەقڵ لە ناو دڵەکاندا دابگیرسێنێت.

١. ڕەهەندی فەلسەفی: ئیشراق و مانیفێستی نوور

لە ڕووی فەلسەفییەوە، ئەم بەشە بە قووڵی لە ژێر کاریگەریی "فەلسەفەی ئیشراق"ی سوهرەوەردیدایە. کاتێک "دەلالی شەنگالی" کتێبی "تلویحات" وەردەگێڕێت، نووسەر ئاماژە بەوە دەکات کە ڕزگاریی ڕاستەقینە لە "حیکمەت"ەوە دەست پێ دەکات.
لێرەدا "ڕووناكی" تەنها دیاردەیەکی فیزیایی نییە، بەڵکو هێمایە بۆ "ئاگاهی". هیوا دەڵێت: « ڕووناكی ئەگەر تەنها لە مندا بمێنێتەوە، دەمرێت»؛ ئەمە ئاماژەیە بۆ فەلسەفەی دابەشکردنی مەعریفە. ڕووناكی لێرەدا هێزی ڕزگارکەرە (Soteriology)، کە مرۆڤ لە کۆیلایەتیی دەسەڵات و ترس ڕزگار دەکات و بەرەو ئازادیی ناوەوەی دەبات.

٢. ڕەهەندی ئەدەبی و سیمبۆلیزم: جوگرافیای یەکگرتووی ئازار

نووسەر بە زیرەکییەکی ئەدەبییەوە، نەخشەی کوردستان لە ڕێگەی کارەکتەرەکانەوە تێکەڵ دەکات:

• مەهاباد: بەستنەوەی دەنگی "هیوا" بە مێژووی پێشەوا قازی محەمەد، واتە بەردەوامیی خەبات بەڵام بە فۆرمێکی نوێ (دەنگی ئایندە، نەک شکەست).
• سنە: "مامۆستا شاهۆ" هێمای زمانی دایکە؛ ئەو زمانەی ساڵانێک زیندانی بووە و ئێستا بە ڕووناكی دەپشکوێت.
• شەنگال: "دەلال" هێمای تێپەڕاندنی تراژیدیایە. گۆڕانی قوربانییەک بۆ "وەرگێڕی فەلسەفە" گەورەترین چاکسازیی دەروونی و کۆمەڵایەتییە.
• کرماشان و هەڵەبجە: تێپەڕین لە "دووکەڵی ژەهراوی" بەرەو "ڕووناكیی ژیرانە". سیروان (نەوەی تاراوگە) دەبێتە پردی گەڕانەوە.

ئەم جوگرافیایە نیشان دەدات کە "پرۆژەی نوور" سنوورە دەستکردەکان دەبڕێت و یەکێتییەکی رۆحی لە نێوان پارچەکاندا دروست دەکات.

٣. شرۆڤەی کۆمەڵایەتی و سیاسی: قوتابخانەی بێ دیوار

یەکێک لە جوانترین چەمکە ئەکادیمییەکانی ئەم بەشە، دروستبوونی **"قوتابخانە بێ دیوارەکان"**ە. ئەمە ئاماژەیە بۆ پەروەردەیەکی ئازاد کە لە چوارچێوەی دامەزراوە داپڵۆسێنەرەکاندا نییە. کتێبخانە لە ناو چادر و هۆڵی خوێندن لە ناو چیا، نیشانەی ئەوەیە کە مەعریفە پێویستی بە مۆڵەتی دەسەڵات نییە. ئەمە "ڕاپەڕینێکی بێدەنگە" (Silent Revolution) کە جیهان و نەتەوە یەکگرتووەکان سەرسام دەکات، چونکە ئەم جوڵانەوەیە پەنا بۆ چەک نابات، بەڵکو پەنا بۆ "حیکمەت" دەبات.

٤. پەیامی کۆتایی: هیوا لە ئایندەوە دێت

کۆتاییهێنان بە بەشەکە بە گفتوگۆی نێوان هیوا و کچێکی کۆبانی، لووتکەی گەشبینیی ئەدەبییە. کاتێک دەڵێت: « من لە ئایندەوە هاتووم»، ڕۆمانەکە لە کاتێکی هێڵی (Linear Time) دەردەچێت و دەبێتە کاتێکی فەلسەفی. هیوا وەک "میتۆد" دەگەڕێتەوە نەک وەک "کەس"، بۆیە هەموو منداڵێکی کورد دەبێتە سەرەتایەک بۆ ئەو ئایندەیە.

---

بۆ خوێنەران: بۆچی دەبێت چاوەڕێی "سێبەری ڕووناكی" بن؟

ئەگەر ماندووی لەو چیرۆکانەی تەنها باسی برینەکانمان دەکەن، "سێبەری ڕووناكی" ئەو دەرمانەیە کە بە دوایدا دەگەڕێیت. ئەم رۆمانە تەنها کتێبێک نییە، بەڵکو مانیفێستی سەردەمێکی نوێیە.

• سێبەری ڕووناكی فێرمان دەکات چۆن لە ناو خۆڵەمێشی جەنگدا، فەلسەفە و عەشق وەک چەک بەکاربهێنین.
• ئەم رۆمانە دەنگی ئەو مامۆستایەیە کە زمانی لێ زەوت کراوە، دەنگی ئەو کچە ئێزدییەیە کە مەرگی بینیوە، و دەنگی ئەو گەنجە تاراوگەنشینەیە کە بە دوای ڕەگدا دەگەڕێت.

بەم زوانە... چاوەڕوانی شاکارە ئەدەبییەکەی "سایە نوور" بن بە ناوی "سێبەری ڕووناكی".
کتێبێک کە پێت دەڵێت: "تاریکی تەنها کاتێک کۆتایی دێت، کە تۆ ببیت بە ڕووناكی."

قەیرانی ویژدان و وەرچەرخانی فیکری: خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ئایین و مێژوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

 

 

قەیرانی ویژدان و وەرچەرخانی فیکری: خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ئایین و مێژوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

پێشەکی: کارەسات وەک بزوێنەری پرسیار

مێژووی هاوچەرخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە تایبەت لە دوای کارەساتە یەک لە دوای یەکەکانی وەک "ئەنفال" و جینۆسایدی شەنگاڵ لە ساڵی ٢٠١٤، کۆمەڵگەی کوردی ڕووبەڕووی قەیرانێکی قووڵی "مانا" کردووەتەوە. کاتێک مرۆڤ دەبینێت لە جیهانی مۆدێرندا نەتەوەیەک جینۆساید دەکرێت و ژنانی دەکرێنە کۆیلەی سێکس، پرسیارە بوونییەکان (Existential Questions) لە ناو ویژدانی گشتیدا دەتەقنەوە. لێرەدا پرسیارەکە تەنیا لەسەر ڕووداوەکان نییە، بەڵکو لەسەر ئەو سیستەمە فیکری و ئایینییەیە کە ١٤٠٠ ساڵە حوکمی ناوچەکە دەکات. ئەمڕۆ نەوەیەکی نوێ گومان دەخاتە سەر ئەو پیرۆزییانەی کە پێشتر وەک حەقیقەتی ڕەها دەبینران.

یەکەم: تەنگژەی تیۆدیسی (دادپەروەریی خودا لە بەردەم شەڕدا)

یەکێک لە گەورەترین تەحەدا فیکرییەکان، پرسیاری بێدەنگیی ئاسمانە لە بەرامبەر ستەمدا. کۆمەڵگە دەپرسێت: خودا کاتێک تیمۆری لەنگ ٢٧ ملیۆن مرۆڤی سەربڕی، یان هیتلەر ٦٥ ملیۆن کەسی کردە قوربانی، لە کوێ بوو؟ لۆژیکی بوونی هێزێکی ڕەها چییە ئەگەر لە کاتی جینۆسایددا تەنیا تەماشاکەر بێت؟ ئەمە نەوەی نوێ ناچار دەکات بپرسێت: خودا خۆی چۆن دروست بووە و لوزوومی بوونی بۆ مرۆڤی مۆدێرن چییە؟ ئایا مرۆڤ لەبەر غەریزەی پەرستن و ترسی خۆی پەنای بۆ دروستکردنی ئەم چەمکە نەبردووە؟

دووەم: ڕەخنەی مێژوویی و جوگرافیای وەحی

لە ڕوانگەیەکی ئەکادیمییەوە، گومانێکی زۆر لەسەر "ناوچەیی بوون"ی ئایینە ئیبراهیمییەکان هەیە. بۆچی لە نێوان ١٢٤ هەزار پەیامبەردا، یەک پەیامبەری ژن بوونی نییە؟ بۆچی ئاسمان تەنیا بە زمانی "خێڵە سامییەکان" دواوە و پەیامبەرێک لە چین، ئەوروپا، یان لە ناو کلتووری دەوڵەمەندی کورددا دەرنەکەوتووە؟ ئەم "سامی-تەوەرەیی"یە وا دەکات ئایین وەک ئامرازێکی "ناسیۆنالیزمی عەرەبی" دەربکەوێت نەک پەیامێکی گەردوونی. جێگەی سەرنجیشە کە زۆربەی ئەم پەیامبەرانە لە ناو "شوانەکان"دا دەرکەوتوون نەک لە ناو فەیلەسوف و زاناکاندا، و هیچ داهێنانێکی زانستییان بۆ چاککردنی ژیانی مرۆڤایەتی پێشکەش نەکردووە.

سێیەم: پارادۆکسە زانستی و ئەخلاقییەکان

نەوەی خوێندەوار و زانستخواز، ئێستا ڕووبەڕووی دژایەتییەکی زۆر دەبێتەوە لە نێوان دەق و زانستدا. بۆ نموونە:

• بایۆلۆژی: چۆن دەکرێت مرۆڤایەتی لە یەک ژن و پیاو (ئادەم و حەوا) دروست بووبێت کە منداڵەکانیان بە "مەحرەم" زاوزێیان کردبێت؟ ئەمە وێنەی نسلێکی "حەرامزادە" نیشان دەدات کە لەگەڵ جینەتیک و ئەخلاقی مۆدێرندا یەکناگرێتەوە.
• لۆژیکی حەرام و حەڵاڵ: چۆن دەکرێت شەڕاب لە سەر زەوی "نەجیس" بێت بەڵام لە بەهەشت پڕ بێت لە ڕووباری شەڕاب؟ یان بۆچی سەگ نەجیسە و گورگ پاکە، لە کاتێکدا لە ڕووی زانستییەوە یەک ڕەچەڵەکن؟
• غەیب و چاوەڕوانی: چۆن دەکرێت متمانە بە "ژیانی دوای مردن" بکرێت کە تەنیا ئەگەر و خەیاڵە؟ یان چاوەڕوانی ڕزگارکەرێک (وەک ئیمامی زەمان) بکرێت کە لە ماوەی ١٤٠٠ ساڵدا هیچ کارێکی کۆنکرێتی بۆ مرۆڤایەتی نەکردووە؟

چوارەم: ئایین وەک ئامرازی داگیرکاری و ئاسیمیلاسیۆن

خوێندنەوە مێژووییەکان دەیسەلمێنن کە ئیسلام لە ناوچەکەدا نەک بە قەناعەت، بەڵکو بە "شمشێری قادسیە" و تاڵان و دەستدرێژی سەپێنراوە. کورد بەهۆی باکگراوەندی کلتووریی خۆیەوە توانی زمانی بپارێزێت، بەڵام تووشی داگیرکارییەکی فیکری بوو کە وای لێکردووە ڕێز لە ئەستوورە و قارەمانانی نەتەوەیەک بگرێت کە خاکی ئەویان داگیر کردووە. ئەمڕۆ پرسیاری جەوهەری ئەوەیە: خزمەتی ئەم ئەستوورە عەرەبییانە بۆ کورد و ئێرانییەکان چی بووە جگە لە سڕینەوەی ناسنامە؟

پێنجەم: فەلسەفەی کوردی بەرامبەر مۆدێلی سامی (بەراوردکارییەکی فیکری)
لە بەرامبەر ئایینە سامییەکاندا، فەلسەفەی ئایینە دێرینەکانی کورد (وەک یارسانی، ئێزیدی و ڕەگەکانی زەردەشتی) مۆدێلێکی مرۆڤدۆستانەتریان پێشکەش کردووە:

1.    پیرۆزیی ژن: لە فەلسەفەی کوردیدا ژن وەک "کەنیزە" نابینرێت، بەڵکو کارەکتەری وەک "خاتوونی بەرز" پلەی پیرۆزییان هەیە.

2.    ئاشتەوایی لەگەڵ سروشت: لێرەدا هیچ بوونەوەرێک "نەجیس" نییە. سروشت بەشێکە لە خودا و پاراستنی ئەرکێکی ئەخلاقییە.

3.    ڕەتکردنەوەی دوالیزمی (خێر و شەڕ): بە پێچەوانەی مۆدێلی سامی کە جیهان دەکاتە دوو بەرەی (خودا و شەیتان)، لە میتۆلۆژیای کوردیدا (وەک تاوسی مەلەک) چەمکی "شەیتان" بەو مانا تۆقێنەرەی ئیسلام بوونی نییە. مرۆڤ لە ڕێگەی "دۆناودۆن" و گۆڕانی گیانەوە بەرەو کامڵبوون دەچێت، نەک لە ترسی دۆزەخ و سزای ئەزەلی.

دەرەنجام: بەرەو ڕێنێسانسێکی کوردی

وەک بیرمەندانی گەورەی وەک "مەنسوور حەلاج" و "سەهرەوەردی" ئاماژەیان پێ کردووە، مرۆڤایەتی پێویستی بە گەڕانەوە هەیە بۆ "ئەقڵ" و "ویژدانی ناوەکی". ئەزموونی ١٤٠٠ ساڵە نیشانی دا کە ئەو مۆدێلە فیکرییەی بە ناوی ئایینەوە هاوردە کرا، لە شەنگاڵ و ئەنفالدا دووبارە بووەوە.

ئەمڕۆ کۆمەڵگەی کوردی لەبەردەم وەرچەرخانێکی گەورەدایە؛ گەڕانەوە بۆ کلتوورێکی ڕەسەن کە تێیدا ژن ئازادە، سروشت پیرۆزە و خودا نەک وەک جەلادێک، بەڵکو وەک مانایەک بۆ جوانی دەبینرێت. ڕزگاربوون لە "کۆیلایەتیی فیکری" و پرسیارکردن لەو ئەفسانانەی کە مرۆڤیان تەنیا بۆ "پەرستن" و "ملکەچی" دەوێت، تەنیا ڕێگەیە بۆ ئەوەی نەتەوەیەک چیتر لەسەر خاکی خۆی بە ناوی "پیرۆزی"یەوە جینۆساید نەکرێت.

شرۆڤەیەکی ئاکادیمی و فەلسەفی بۆ بەشی چواردەیەمی ڕۆمانی "سایە نوور" (سێبەری ڕووناکی)

 

شرۆڤەیەکی ئاکادیمی و فەلسەفی بۆ بەشی چواردەیەمی ڕۆمانی "سایە نوور" (سێبەری ڕووناکی) بە ناونیشانی "ئارەقەی شەرم لەسەر نێوچەوانی تاریکی":

پێشەکی: گۆڕانی پارادایمی گوتاری کوردی

بەشی چواردەیەمی ڕۆمانی "سایە نوور" تەنها گێڕانەوەی ڕووداوێکی سیاسی نییە، بەڵکو وەرچەرخانێکی فەلسەفی و مەعریفییە لە مێژووی ئەدەبیاتی بەرگریی کوردیدا. لێرەدا "هیوا" وەک کارەکتەری سەرەکی، لە قاڵبی "قوربانییەکی بێدەنگ" یان "شۆڕشگێڕێکی چەکدار" دەردەچێت و دەبێتە "سۆفۆس" (حەکیم) و هەڵگری مەشخەڵی فەلسەفەی ئیشراق. ئەم بەشە ململانێی نێوان "هێزی سەربازی" و "هێزی حەقیقەت" بەرجەستە دەکات.

١. فەلسەفەی ئیشراق: لە لالەشەوە بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان

لە ڕووی فەلسەفییەوە، نووسەر سوودی لە قوتابخانەی "ئیشراق"ی شەهابەدین سوهرەوەردی وەرگرتووە. هیوا بە پۆشاکێکی سپی و نیشانەی لالەشەوە دەردەکەوێت، کە هێمایە بۆ پاکی و ڕووناکی (نور). ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە کێشەی کورد تەنها کێشەی خاک نییە، بەڵکو کێشەی "بوون" و "ڕەسەنایەتی"یە.

کاتێک هیوا دەڵێت "ئێمە پێش ئایین و پێش دەوڵەت، وارس و میراتگریی نوور بووین"، ئاماژە بەوە دەکات کە ناسنامەی کوردی ڕەگێکی مێتافیزیکی قووڵی هەیە کە لە سروشت و ڕووناکییەوە سەرچاوەی گرتووە. ئەو "تاریکی" وەک هێمایەک بۆ سڕینەوە و ئینکارکردن بەکاردێنێت و "ڕووناکی" وەک هێمایەک بۆ ناسین و دانپێدانان.

٢. دیالۆگی سوقراتی و ئاوێنەی حەقیقەت

هیوا لە بەردەم نوێنەرانی چوار وڵاتدا (عێراق، ئێران، تورکیا، سووریا) وەک دادوەرێک ناوەستێت، بەڵکو وەک "ئاوێنەیەک" دەردەکەوێت. ئەو بە زمانێکی دیپلۆماسی بەڵام بڕندە، شکستی مۆدێرنیتەی ئەو دەوڵەتانە دەخاتە ڕوو:

• لە عێراق: پرسیاری مۆڕاڵی دەستوور و گۆڕە بەکۆمەڵەکان دەکات؛ واتە "یاسا" بەبێ "دادپەروەری" تەنها مەرەکەبی سەر کاغەزە.
• لە سووریا: پرسی مێژوو و جوگرافیا دەوروژێنێت؛ چۆن دەکرێت نەتەوەیەک کە پێش دەوڵەت هەبووە، لە ناو دەوڵەتدا بێبەش بکرێت؟
• لە تورکیا: ئاماژە بە شکستی گوتاری "ئینکار" دەکات؛ گۆڕینی ناوی نەتەوەیەک (تورکی کێوی) ناتوانێت ڕاستییەکی مێژوویی بکوژێت.
• لە ئێران: پەنا بۆ حیکمەت و فەلسەفە دەبات؛ وەبیرهێنانەوەی ئەوەی کە "ڕۆحی ئیشراق" لەو خاکەوە ڕووی لە جیهان کردووە، کەچی ئێستا "سەرنێزە" جێگەی "حیکمەت"ی گرتۆتەوە.

٣. ئارەقەی شەرم: شکستی سایکۆلۆژیای داگیرکەر

ناونیشانی بەشەکە "ئارەقەی شەرم لەسەر نێوچەوانی تاریکی"، گوزارشتێکی فینۆمینۆلۆژییە (دیاردەناسی). کاتێک نوێنەرانی ئەو وڵاتانە ناتوانن سەیری چاوی هیوا بکەن، ئەمە نیشانەی شکستی ئەخلاقیی دەسەڵاتە لە بەردەم "کەرامەتی مرۆیی". لێرەدا ڕۆمانەکە دەمانباتە ناو قووڵایی ویژدانی مرۆڤایەتییەوە؛ ئەو جێگەیەی کە چەک و نەوت و سیاسەت تێیدا دەدۆڕێن.

٤. ڕەتکردنەوەی دەسەڵات و گەڕانەوە بۆ "مەدرەسەی نوور"

کۆتایی ئەم بەشە، لووتکەی فەلسەفی ڕۆمانەکەیە. کاتێک ڕۆژنامەنووسان لێی دەپرسن ئایا تۆ "سەرۆکی سیاسی" نوێی؟ هیوا بە توندی ڕەتی دەکاتەوە. ئەمە جیاوازی نێوان "سیاسەت وەک پلەوپایە" و "سیاسەت وەک ڕزگاری" نیشان دەدات. هیوا دەگەڕێتەوە بۆ چیا، بۆ پەروەردەکردنی نەوەیەک کە "بە شعوور و تێگەیشتن" ڕێگەی ڕزگاری دەدۆزنەوە، نەک تەنها بە چەک. ئەمە بانگەوازێکە بۆ "شۆڕشێکی ڕۆشنبیری" پێش شۆڕشی سیاسی.

بۆچی دەبێت ئەم ڕۆمانە بخوێنینەوە؟

خوێنەر لەم بەشەدا تەنها چیرۆکێکی خەیاڵی ناخوێنێتەوە، بەڵکو لە بەردەم **"مانیفێستێکی نوێی نەتەوەیی و مرۆیی"**دایە. "سایە نوور" هەوڵێکە بۆ دووبارە پێناسەکردنەوەی "کوردبوون" لە ناو جەرگەی ململانێ نێودەوڵەتییەکاندا. نووسەر توانیویەتی برینە کۆنەکان (ئەنفال، هەڵەبجە، شەنگال، کۆبانی) بکاتە هەوێنێک بۆ داڕشتنی گوتارێکی جیهانی کە هەموو مرۆڤایەتی ناچار بکات گوێی بۆ بگرن.

ئەم بەشەی ڕۆمانەکە، خوێنەر تووشی جۆرێک لە "کەتارسیز" (پاکی بوونەوەی ڕۆحی) دەکات؛ هەستکردن بە شانازی بە ناسنامەیەک کە چیتر تەنها "خەم و گریان" نییە، بەڵکو "حیکمەت و ڕووناکی"یە. ئەگەر دەتەوێت بزانیت چۆن دەکرێت "سێبەر" ببێتە "نوور" و چۆن "تاریکی" لە ئاستی حەقیقەتدا شەرم دەکات، خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە بۆ تۆ زەروورەتە.

"سایە نوور" تەنها ڕۆمان نییە؛ دەنگی کەرامەتی میللەتێکە کە چیتر نایەوێت لە سێبەردا بژیت.

 

شیکاریی ڕۆمانی "سایە نور" (بەشی سیزدەیەم): هاواری حیکمەت لە نێوان جینۆساید و ڕووناكیدا

 

شیکاریی ڕۆمانی "سایە نور" (بەشی سیزدەیەم): هاواری حیکمەت لە نێوان جینۆساید و ڕووناكیدا

ڕۆمانی "سایە نور" لە بەشی سیزدەهەمیدا، لە گێڕانەوەیەکی لۆکاڵییەوە دەبێتە دەقێکی جیھانی. ئەم بەشە تەنها گێڕانەوەی ڕووداوێک نییە، بەڵکو **"مانیفێستی بوون"**ی نەتەوەیەک لە ڕێگەی دەنگی منداڵێکی ئێزدییەوە.

١. ڕەهەندی فەلسەفی: لە "تاریکیی زەبروزەنگ"ەوە بۆ "ئیشراقی حیکمەت"

لێرەدا نووسەر پەنا دەباتە بەر فەلسەفەی **"حیکمەتی ئیشراق"**ی شەھابەدین سوهرەوەردی. بەکارهێنانی ئەم فەلسەفەیە لە لایەن "هیوا"وە (کە ناوەکەی خۆی هێمایە)، پەیامێکی قووڵی تێدایە:

• نور وەک ناسنامە: هیوا کورد وەک "نەتەوەی نور" دەناسێنێت. ئەمە تێپەڕاندنی ناسنامەی سیاسییە بەرەو ناسنامەیەکی بوونناسی (Ontological).
• تێپەڕاندنی تۆڵە: فەلسەفەی ئەم بەشە جەخت لەوە دەکاتەوە کە ڕزگاری لە ڕێگەی "نور" و "ئاگاهی"یەوە دێت، نەک لە ڕێگەی "تاریکیی تۆڵە". ئەمە بانگەوازێکی فەلسەفییە بۆ "ژیانێکی نوێ" کە تێیدا قوربانی نابێتە جەلاد، بەڵکو دەبێتە مامۆستای ئەخلاق بۆ جیهان.

٢. ڕەهەندی ئەکادیمی و مێژوویی: گێڕانەوەی ڕەوایەتیی سیاسی

ئەم بەشەی ڕۆمانەکە وەک دۆکیومێنتێکی سیاسی-ئەکادیمی کار دەکات:

• پرسی نەتەوە بێدەوڵەتەکان: ئاماژەکردن بە کۆبوونەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان و پرسی "نەتەوە بێدەوڵەتەکان"، ڕەخنەیەکی ئەکادیمییە لە سیستەمی "دەوڵەت-نەتەوە" کە تەنها دان بەو هێزانەدا دەنێت کە خاوەن چەک و بەرژەوەندین.
• ڕەوایەتیی مێژوویی: بەستنەوەی کوردی ئەمڕۆ بە سۆمەری و لۆلۆبی و مادەکان، هەوڵێکی ئەدەبییە بۆ چەسپاندنی ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی نەتەوەیەک کە جیهان دەیەوێت وەک "کەمینە" یان "پەنابەر" بیبینێت.
• ڕیفراندۆم وەک برین: ئاماژەدان بە ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ و بێدەنگیی جیهان، ڕەخنەیەکی توندی نووسەرە لە "ئەخلاقی سیاسیی نێودەوڵەتی" کە بەرژەوەندی دەخاتە پێش مافی چارەی خۆنووسین.

٣. ڕەهەندی ئەدەبی و جوانکاری: هێمای سپی و بێدەنگیی پڕ لە دەنگ

لە ڕووی ئەدەبییەوە، ئەم بەشە پڕە لە وێنەی شیعری و دراماتیکی:

• کۆنتراستی بینراو: وێنەی منداڵێک بە جلی سپی و کتێبێک لە دەستیدا، لە بەرانبەر دیپلۆماتکارانی کت و شلوارپۆش، وێنەیەکی سیمبۆلییە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی "ڕاستی" و "سیاسەت".
• زمان: زمانی هیوا زمانێکی ساکار بەڵام بڕندەیە. ئەو ناڵێت "بمانپارێزن"، بەڵکو دەڵێت "ئێمە خۆمان دەبینە خۆر". ئەمە گۆڕینی زمانە لە "زمانێکی پاراوە" (Supplication) بۆ "زمانێکی فەرماندەر" (Assertion).
• کۆتاییەکی کراوە: بێدەنگیی هۆڵەکە لە کۆتایی بەشەکەدا، سەرکەوتنی ئەدەبیی دەقەکەیە. بێدەنگییەک کە نیشانەی تێڕامان و هەژانی ویژدانی جیهانە.

٤. بۆچی "سایە نور" (سێبەری ڕووناكی) پێویستە بخوێنرێتەوە؟

ئەم ڕۆمانە تەنها گێڕانەوەی کارەساتی شنگال نییە، بەڵکو نەخشەی ڕێگایە بۆ دوای کارەسات.

• ئەگەر دەتەوێت بزانیت چۆن فەلسەفەی کۆنی کوردی دەبێتە چارەسەر بۆ قەیرانە مۆدێرنەکان؛
• ئەگەر دەتەوێت لە دەنگی نەوەیەکی نوێ بگەیت کە لە ناو خۆڵەمێشی جینۆسایدەوە هەڵساوەتەوە؛
• ئەگەر بەدوای ئەدەبێکدا دەگەڕێیت کە تێکەڵەیەک بێت لە مێژوو، سیاسەت، فەلسەفە و عیرفانی ئیشراقی؛

"سایە نور" ئەو کتێبەیە کە دەبێت چاوەڕێی بیت. ئەم ڕۆمانە دەیسەلمێنێت کە کورد "تەنها چیاکانی دۆستی نین"، بەڵکو "نور و حیکمەت" گەورەترین دۆست و پارێزەری ئەو نەتەوەیەن.

---

پەیامی سەرەکی بەشەکە:

"ئێمە دەوڵەتمان نییە، بەڵام نورمان هەیە. ئەگەر جیهان چراکەمان بۆ دانەگیرسێنێت، ئێمە خۆمان دەبینە خۆر."

بەم زوانە... "سایە نور"؛ دەنگی ئەو ڕووناكییەی هیچ تاریکییەک ناتوانێت بیخنکێنێت.

نوگرە سەلمان: لە چاڵە ڕەشەکەی لەبیرچوونەوەوە بۆ بەردەم مێزی دادپەروەری

 

نوگرە سەلمان: لە چاڵە ڕەشەکەی لەبیرچوونەوەوە بۆ بەردەم مێزی دادپەروەری

خوێندنەوەیەکی فەلسەفی و مێژوویی بۆ جینۆسایدی کورد لە ڕێگەی مێژووی زارەکییەوە

پێشەکی: گەڕانەوەی قوربانی بۆ نێو مێژوو

ئەو دادگاییەی ئەمڕۆ کە تێیدا یەکێک لە سەرپەرشتیارانی قەڵای "نوگرە سەلمان" ڕووبەڕووی ڕزگاربووانی ئەنفال دەبێتەوە، تەنها پرۆسەیەکی یاسایی نییە، بەڵکو ساتەوەختێکی فەلسەفی قووڵە. ئەمە ڕووبەڕووبوونەوەی "یادەوەری"یە لەدژی "سڕینەوە"، و سەرکەوتنی "دەنگی مرۆڤ"ە بەسەر "بێدەنگی بیابان". نوگرە سەلمان لە مێژووی سیاسی عێراقدا تەنها زیندانێک نەبوو، بەڵکو تاقیگەیەک بوو بۆ تاقیکردنەوەی ئاستی دڕندەیی مرۆڤ و هەوڵدان بۆ شێواندنی ناسنامەی نەتەوەیی لە ڕێگەی جینۆسایدەوە.

 

مێژووی زارەکی: چەکی بێدەسەڵاتان

لە غیابی بەڵگەنامە نووسراوەکانی دەوڵەتدا کە زۆرجار بۆ شاردنەوەی تاوانەکان دەشێوێندرێن، "مێژووی زارەکی" دەبێتە تاقە سەرچاوەی ڕاستەقینە بۆ تێگەیشتن لە ڕاستییەکان. وەک لە توێژینەوەکانی ساڵانی ٢٠٠٦-٢٠٠٩دا دەرکەوتووە، شایەتحاڵەکان تەنها چیرۆک ناگێڕنەوە، بەڵکو "نەخشەی تاوان"ەکە دەکێشن. مێژووی زارەکی لێرەدا دەبێتە ئامرازێکی سیاسی و ئەکادیمی بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییانەی کە مێژووی فەرمی بەعس ویستوویەتی بمانشارێتەوە.

فەلسەفەی شوێن: نوگرە وەک "نادیار"

ناونانی "نوگرە سەلمان" (چاڵی سەلمان) بە تەنها ئاماژەیەکی جوگرافی نییە، بەڵکو ئاماژەیەکی فەلسەفییە بۆ "نەمان". "نوگرە" یان چاڵ، ئەو شوێنەیە کە دەوڵەتی تۆتالیتاری سەدام دیزاینی کردبوو تاوەکو مرۆڤی تێدا ون بێت. هەڵبژاردنی بیابانێکی دوورەدەست لە پارێزگای موسەننا، کە ٢٠٠ کیلۆمەتر لە ئاوەدانییەوە دوورە، ستراتیژیەتێکی "بەتاڵکردنەوەی مرۆڤ" بوو لە هیوا. ئەوەی چووبایە ئەوێ، وەک لەسەر دەرگاکەی نووسرابوو، دەبوو هەموو شتێک جێبهێڵێت.

دیسکۆرسی جەستە و ئەشکنجە

بەڵگەنامە پزیشکییەکانی بنکەی تەندروستی سەلمان، کە باس لە "وەستانی کتوپڕی سووڕی خوێن" یان "خوێنەبەربوونی ناوخۆیی" دەکەن، تەنها زاراوەی پزیشکی نین؛ ئەمانە زمانی "پەردەپۆشکردنی تاوان"ن. کاتێک جەستەی مرۆڤی کورد لە نوگرە سەلمان دەبێتە ئامانجی لێدان، برسیێتی، و تینوێتی، دەوڵەت دەیەوێت بڵێ: "ئەم جەستەیە هیچ بەهایەکی یاسایی و مرۆیی نییە".
چیرۆکی "فاتمە محمد" کە تەنها لەبەر قومێک ئاو کوژرا، یان ئەو دیمەنە تراژیدیانەی "مام نوری" دەیانگێڕێتەوە سەبارەت بە خواردنی تەرمی قوربانیان لەلایەن سەگی بیابانەوە، نیشاندەری قۆناغی "نەهێشتنی کەرامەتی مرۆیی"یە تەنانەت دوای مردنیش.

بەرپرسیارێتی و دادپەروەری: "حەجاج" وەک سیمبۆل

کەسایەتی "حەجاج" (سەرپەرشتیاری زیندانەکە) لە مێژووی زارەکی ڕزگاربوواندا، وەک نوێنەری سیستمێکی شۆڤێنی دەردەکەوێت. ئەو تەنها ئەشکنجەدەرێک نەبوو، بەڵکو کەسێک بوو کە داوای دەکرد زیندانییەکان "سوجدەی بۆ بەرن". ئەمە لوتکەی خۆ-خوداکردن (Self-deification)ی بکوژە لە بەرامبەر قوربانیدا. دادگاییەکەی ئەمڕۆ، لێسەندنەوەی ئەو هێزە وەهمییەیە لە بکوژ و گێڕانەوەی شکۆیە بۆ قوربانییەکان.

ئەنجام: یادەوەری وەک دادگا

جینۆسایدی ئەنفال و ئەزموونی نوگرە سەلمان، تەنها برینێکی مێژوویی نین، بەڵکو وانەیەکن بۆ مرۆڤایەتی. گواستنەوەی تەرمی ٣٦٥ قوربانی لە بیابانەکانی سەماوەوە بۆ خاکی کوردستان لە ساڵی ٢٠٠٦ و ٢٠٠٧، هەنگاوی یەکەمی "ڕزگارکردنی ڕاستی" بوو. ئەمڕۆ کە ڕزگاربووان لەبەردەم جەلادەکەیاندا ڕادەوەستن، مێژووی زارەکی لە "گێڕانەوەی ناو قاعەکان"ەوە دەبێتە "بەڵگەی یاسایی" لە دادگا نێودەوڵەتی و نیشتمانییەکاندا.

نوگرە سەلمان چیتر تەنها "چاڵێک" نییە بۆ شاردنەوەی تەرمەکان، بەڵکو بووەتە مینبەرێک کە تێیدا کورد هاواری "بوونی خۆی" دەکات. وەک چۆن مام نوری چیرۆکی میللەتەکەی گەیاندە نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەرکی ئێمەیە ئەم مێژووە نەک تەنها وەک ئازار، بەڵکو وەک "بەڵگەی سیاسی و یاسایی" بۆ داهاتوو بپارێزین.

---

سەرچاوەکان:

• چاوپێکەوتنەکانی ٢٠٠٦-٢٠٠٩ لەگەڵ ڕزگاربووانی ئەنفال.
• ڕاپۆرتی ڕێکخراوی میدڵ ئیست وۆچ (١٩٩٢).
• بەڵگەنامە پزیشکییەکانی بنکەی تەندروستی سەلمان.
• کتێبی "ئەنفال و نهێنییەکانی" – عەدالەت تاڵەبانی.
• شایەتحاڵی مام نوری عەبدولڕەحمان و ڕزگاربووانی تری قەڵای نوگرە سەلمان

 

ڕووبەڕووبوونەوەی دوو نەتەوە لە نێوان ستەم و ناسنامەدا

 

کاتێک مێژوو لە شوێنی کاردا دەبنە میوان: ڕووبەڕووبوونەوەی دوو نەتەوە لە نێوان ستەم و ناسنامەدا

ئەمڕۆ لە شوێنی کارەکەمدا، ڕووداوێکی سادە بووە هۆی هەڵدانەوەی لاپەڕە قورسەکانی مێژوو. کاتێک لەگەڵ کەسێکی فەلەستینیدا کۆبوومەوە و ئەو پرسیارە باوەی لێکردم: "خەڵکی کوێیت؟"، وەڵامەکەم تەنها جوگرافیا نەبوو، بەڵکو گوزارشت بوو لە برینێکی کراوە. گوتم: «من کوردم، لەو بەشەی کوردستان کە لە ناو سنوورە سیاسییەکانی ئێراندایە. »

ئەو ساتەی ناوی "ئێران"م هێنا، بروسکەیەک لە خۆشحاڵی لە چاوەکانیدا درەوشایەوە. ئەو بەو دیدە سەیری تارانی دەکرد کە ئایدۆلۆژیاکەی بۆی کێشاوە؛ وەک "قەڵایەک دژی ئەمریکا و ئیسرائیل". لای ئەو، ڕژێمی ئێران سیمبولی بەرگری بوو، بەڵام لای من، ئەو ناوە تەنها مانای سێدارە، زیندان و سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەییەکەم بوو. لێرەدا یەکەم پێکدادانی فەلسەفیمان دەستی پێکرد: "چۆن دەکرێت مرۆڤێک بۆ ئازادیی خۆی بجەنگێت، بەڵام ستایشکەری جەلادی نەتەوەیەکی تر بێت؟"

وەک هانا ئارێنت (Hannah Arendt) دەڵێت: "ئایدۆلۆژیا دەتوانێت واقیع لە مرۆڤ بشارێتەوە."  فەلەستینییەکە تەنها ئەو واقیعەی دەبینی کە لەگەڵ بەرژەوەندییە سیاسییەکانی ئەودا دەگونجا، نەک ئەو واقیعە تفت و تاڵەی کە مرۆڤی کورد ڕۆژانە ئەزموونی دەکات.

پاشان پرسیارێکی ڕەوانە کردم کە برینە کۆنەکانی کولاندەوە: «بۆچی کورد ئەوەندە بێزیان لە عەرەب دەبێتەوە و خۆشیان ناوێن؟»

ئەم پرسیارە بۆ من تەنها پرسیارێکی سادە نەبوو، بەڵکو "تۆمەتبارکردنی قوربانی" بوو. لە وەڵامدا، مێژووم بۆ کێشایەوە، نەک وەک چیرۆک، بەڵکو وەک بەڵگەنامەیەکی زیندوو. پێم گوت:
ئێمە وەک گەلی کورد، جینۆسایدی "ئەنفال" و "هەڵەبجە"مان ئەزموون کردووە. ئەوەی ئێمەی کوشت، ئەو سەرکردە عەرەبانە بوون کە ڕۆژگارێک جێی شانازیی ئێوە بوون و وەک "پاڵەوانی نەتەوەیی" چەپڵەتان بۆ لێدەدان. کاتێک کیمیایی بەسەر منداڵانی ئێمەدا دەبارا، شەقامی عەرەبی نەک هەر هاوسۆز نەبوو، بەڵکو بێدەنگییەکی مەرگبار و تەنانەت پاڵپشتییەکی جەماوەری بۆ سەدام حوسێن هەبوو.

ئەمە پەیوەندی بە "ڕق"ەوە نییە، بەڵکو پەیوەندی بە "زاکیرەی جەمعی" (Collective Memory) وەک مۆریس هالبواکس باسی دەکات، هەیە. ئێمە چۆن دەتوانین جەلادەکانمان خۆش بوێت؟ چۆن دەتوانین هاوسۆز بین لەگەڵ ئەو ئەقڵییەتەی کە لە سووریا و عێراق، خاک و ژیانی ئێمەی وێران کرد و ناوی نا "سەرکەوتن"؟

بۆ وەڵامدانەوەی ئەو، گەڕامەوە بۆ فەلسەفەی تیۆدۆر ئەدۆرنۆ کە دەڵێت: "دواى ئاوشویتس (جینۆساید)، مرۆڤایەتی دەبێت شێوازێکی نوێ لە ئەخلاق پەیڕەو بکات." منیش پێم گوت: تا ئەو کاتەی ئێوە وەک نەتەوەیەکی دراوسێ، بە فەرمی دان بەو تاوانانەدا نەنێن کە بە ناوی ئێوەوە بەرانبەر ئێمە کراوە، و تا ئەو کاتەی هاوسۆزیتان بۆ ڕژێمە سەرکوتکەرەکان لە هاوسۆزیتان بۆ مرۆڤی چەوساوە زیاتر بێت، ناتوانن داوای خۆشەویستی لە ئێمە بکەن.

وەک مارتن لۆتەر کینگ دەڵێت: "زوڵم لە هەر شوێنێک بێت، هەڕەشەیە بۆ سەر دادپەروەری لە هەموو شوێنێک."

ئازادیی فەلەستین ناتوانێت لەسەر تەرمی منداڵی کورد و بە پاڵپشتی جەلادەکانی ئێمە بونیاد بنرێت. ناتوانن داوای ئازادی بکەن کاتێک بۆنی "گازی سارین" و "سێدارە" لە هەناسەی ئەو ڕژێمانە دێت کە ئێوە پێیان سەرسامن.

لەم گفتوگۆیەدا، من تەنها بەرگریم لە نەتەوەکەم نەکرد، بەڵکو ڕووبەڕووی ئەو "دوو فاقییە ئەخلاقییە" بوومەوە کە ساڵانێکی زۆرە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی وێران کردووە. ئێمە چاوەڕێی سۆز نین، ئێمە داوای "دادپەروەریی مێژوویی" و "دانپێدانان" دەکەین.