سەدەیەک «بەئەویترکردن»ی کورد لە ئاوێنەی دەروونناسیی سیاسییدا

 

ئەندازیاریی ترس و تەڵەی ناسنامە: سەدەیەک «بەئەویترکردن»ی کورد لە ئاوێنەی دەروونناسیی سیاسییدا

پێشەکی: تیروپشکی نەگریسی مێژوو

ئەگەر لە تاقیکردنەوەکەی هێنری تاجفێل (Henri Tajfel)دا، تەنیا بە فڕێدانی دراوێک مرۆڤەکان ببنە دوو بەرەی «ئێمە»ی شین و «ئەوان»ی سوور و لە کەمترین ساتدا ڕق و بێ متمانەیی لە نێوانیاندا بچێنرێت، ئەوا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و پەیمانی لۆزان (١٩٢٣)، تیروپشکی سنوورە دەستکردەکان بە بێ بەشداریی کورد کرا. لەو ساتەوە، جوگرافیای چوار پارچەی کوردستان بوو بە قوربانیی پڕۆژەیەکی دڕندانەی پێناسەکردن: سیستمە ناسیۆنالیستە سەردەستەکان (تورک، عەرەب، فارس) خۆیان وەک «ئێمە»ی ڕەها، پێشکەوتوو و خاوەن ماڵ پێناسە کرد، و کوردیان فڕێدایە خانەی «ئەوان»؛ ئەوانێک کە نەک تەنیا جیاوازە، بەڵکوو بوونی خۆی لە خۆیدا وەک «مەترسییەکی بوونگەرایی» (Existential Threat) بۆ سەر تەواوی سیستمی حوکمڕانی وێنا کرا.

یەکەم: فەلسەفەی «ناسنامەی بەستوو» و ترسی بوونگەرایی لە جیاوازی

تاجفێل پێمان دەڵێت: «ترس لە جیاوازی، پێش ئەوەی نیشانەی مەترسیداربوونی ئەویتر بێت، کارکردی پێشوەختەی مێشکە بۆ پاراستنی ناسنامە». بەڵام کاتێک ئەم میکانیزمە دەروونییە دەبێتە «ئایدۆلۆژیای دەوڵەت»، کارەساتەکە قووڵتر دەبێتەوە. دەوڵەتە داگیرکەرەکانی کوردستان، خاوەنی «ناسنامەیەکی بەستوو» (Frozen Identity) بوون؛ ناسنامەیەک کە تەنیا لە ڕێگەی «سڕینەوەی جیاوازییەکان»ەوە هەستی بە مانەوە دەکرد.

لە تیۆریی فەلسەفەی زمان و بوونناسیدا، ناسنامەی سەردەست کاتێک دەڵێت: «تەنیا یەک نەتەوە، یەک زمان و یەک ئاڵا هەیە»، هەر دەنگێکی جیاواز (وەک زمانی کوردی) دەبێتە درزێک لە ئاوێنەی تەباییی ساختەی دەوڵەتدا. ترسی ئەو دەوڵەتانە لە کورد، ترسی ڕاستەقینە نەبوو لە هەڕەشەیەکی فیزیکی، بەڵکوو ترس بوو لە «تێکشانی ئەو وەهمەی» کە دەوڵەت-نەتەوە لەسەری بنیاد نرابوو: « ئەگەر کورد مافی هەبێت، کەواتە من لەسەر تاوان و نادادپەروەری وەستاوم.» ئەم ئەگەرە بۆ ویژدان و هۆشیاریی دەسەڵاتی سەردەست، هێندە قورس و داڕمێنەر بوو کە باشترین ڕێگە، وێناکردنی کورد بوو وەک شەڕەنگێز، پاشکەوتوو، یاخی و تێکدەری ئاسایش.

دووەم: چوار پارچە، یەک تراژیدیا؛ چۆن دیواری «ئەوان» چیمەنتۆکرا؟

لە درێژایی سەدەی ڕابردوودا، لە هەر چوار پارچەی کوردستان میکانیزمی «بەئەویترکردن» بە چڕی بەکارهێنرا:

١. لە باکوور: دەوڵەتی کەمالیستی حاشای لە بوونی بایۆلۆجی و زمانیی کورد کرد و کردیە «تورکی شاخاوی». لەم ڕێگەیەوە، جیاوازییەکە تەنانەت لە فەرهەنگیشدا سڕدرایەوە تا مەترسیی بەئاگابوونەوە لەناوببرێت.

٢. لە باشوور و ڕۆژئاوا: لە ژێر سایەی فکری بەعسدا، کورد وەک خەنجەرێک لە پشتی «نەتەوەی عەرەب» وێنا کرا؛ بەمەش زەمینەی دەروونی بۆ ئەنفال، کیمیاباران و کەمپینەکانی تەعریب و بێبەشکردنی سەدان هەزار کەس لە ناسنامە (ئەجانب) ڕەخسێندرا. بۆ ئەوەی کۆمەڵگەی عەرەبی بەرامبەر جینۆسایدی کورد بێدەنگ بێت، دەبوو کورد سەرەتا لە مرۆڤبوون دابماڵرێت و بکرێتە «ئەویترێکی مەترسیدار».

٣. لە ڕۆژهەڵات: لە ژێر چەمکی ناسیۆنالیزمی پەهلەوی و دواتریش بەستنەوەی ناسنامە بە مەزهەبی باڵادەستەوە لە کۆماری ئیسلامیدا، داخوازییەکانی کورد وەک پڕۆژەی «تەفریقە، کوفر و دابەشکردنی خاکی پیرۆز» فۆرمولە کران.

لە هەموو ئەم نموونانەدا، دەسەڵات لە ڕێگەی میدیا، پەروەردە و ئەدەبیاتی فەرمییەوە، دیوێکی تاریک و دێوەزمەیی بە کوردی بێ دەسەڵات بەخشی؛ دیوارێک کە لە نەزانین و «نەبینین» دروستکرابوو.

سێیەم: تێکشکانی «فەرزێتەی بەرکەوتن» لە ژێر سایەی فاشیزمدا

گۆردۆن ئاڵپۆرت (Gordon Allport) باسی «فەرزێتەی بەرکەوتن» (Contact Hypothesis) دەکات و دەڵێت ناسینی ڕاستەقینەی بەرامبەر، دیوارەکانی تعسوب دەڕوخێنێت. بەڵام ئاڵپۆرت بە وریاییەوە چوار مەرجی سەرەکی دادەنێت: یەکسانیی پێگە، ئامانجی هاوبەش، هاوکاری، و پشتیوانیی دامەزراوەیی.

تراژیدیای کورد لە سەد ساڵی ڕابردوودا ئەوە بوو کە «سیستمی حوکمڕانی»، بە ئەنقەست ڕێگری لەم چوار مەرجە کرد:

• پێگەی یەکسان نەبوو: هاووڵاتیی سەردەست ئاغا بوو و کورد پەراوێزخرابوو.
• پشتیوانیی دامەزراوەیی نەبوو: یاسا، دادگا، پۆلیس و مەنهەجی خوێندن لە خزمەت تۆخکردنەوەی جیاوازی و بەرهەمهێنانی ڕقدا بوون، نەک لێکنزیکبوونەوە.
• بەم پێیە، بەرکەوتنی تورکێک، عەرەبێک یان فارسێک لەگەڵ کورددا، لە چوارچێوەی «ئینسان بۆ ئینسان»دا نەبوو، بەڵکوو بەرکەوتنی «سەرباز بوو لەگەڵ یاخیبوو»، یان «خاوەنکار بوو لەگەڵ کرێکاری بێ بەش». دەوڵەت رێگەی نەدەدا نەتەوەکانی تر، مرۆڤی پشت ناسنامە کوردییەکە ببینن؛ مۆسیقاکەی، شیعرەکەی، ئازارەکەی و چاوەکانی منداڵە ئەنفالکراوەکانی ببینن. دیوارەکە، بە تەواوی وەک لە بابەتەکەدا ئاماژەم پێ دا، «لە نەبینین دروست کرابوو».

دەرئەنجام: جەسارەتی ڕوانین لە ئاوێنە

فەیلەسوفی فەرەنسی ئیمانوێل لێڤیناس پێیوایە ئەخلاق کاتێک دەستپێدەکات کە مرۆڤ ڕووبەڕوو دەبێتەوە لەگەڵ «ڕوخساری ئەویتر»دا (Face of the Other). ڕوخسارێک کە ناتوانیت بێ دەنگی بکەیت و پێت دەڵێت: «مەمکوژە!».

دوای سەد ساڵ لە هەڵاواردن، جینۆساید، و پڕوپاگەندەی شۆڤێنی، دەردەکەوێت کە کێشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست «بوونی کورد» نەبووە، بەڵکوو «ناسنامە ترسنۆکەکانی» دەسەڵاتدارانی بووە. ئەو ناسنامانەی کە هێندە دەستەپاچە و لەرزۆک بوون، بوونی زمانێک، کەلتوورێک و نەتەوەیەکی جیاوازیان وەک لەناوچوونی خۆیان دەبینی. هێشتاش سیستمی حوکمڕانی لە هەر چوار دەوڵەتەکەدا، لە ئاوێنە دەترسێت؛ چونکە لە ئاوێنەدا دەبینێت کە ئەو «ئەویترە مەترسیدارە»ی سەد ساڵە دەیکوژێت، هیچ نەبوو جگە لە مرۆڤێک کە داوای هەمان ئەو مافانەی دەکرد کە ئەوان بۆ خۆیانیان ڕەوا دەبینی.

ڕزگاریی سیاسی و دەروونی لەم ناوچەیەدا تەنیا بە گۆڕینی دەسەڵاتەکان نایەتە کایەوە، بەڵکوو ئەو کاتە دێت کە نەتەوە سەردەستەکان بگەنە ئەو پێگە ئەخلاقییەی کە ئاڵپۆرت و لێڤیناس باسی دەکەن: جەسارەتی بینینی مرۆڤی کورد لە پشت ئەو تۆزوباوەی پروپاگەندەی فەرمی دروستی کردووە. مێژوو دەمێکە ئەم پرسیارەی ئاڕاستەی گەلانی ناوچەکە کردووە: ئایا کاتی ئەوە نەهاتووە، لەبری سەیرکردنی کورد لە ڕێگەی لوولەی تفەنگ و دەقی دادگاکانی ئاسایشەوە، بۆ جارێکیش بێت بە قووڵی گوێ لە ئازارەکانی بگرن، نەک بۆ وەڵامدانەوە و سەرکوتکردن، بەڵکوو بۆ تێگەیشتن؟

خوێندنەوەیەکی ئیشراقی-ئۆنتۆلۆجی بۆ دیاردەی ڕامالینگا ڤالالار

 

دیالێکتیکی نوور لە نێوان کوێستانەکانی زاگرۆس و کەشفی دێکن؛ خوێندنەوەیەکی ئیشراقی-ئۆنتۆلۆجی بۆ دیاردەی ڕامالینگا ڤالالار

---

پێشەکی: مانیفێستی نوور و زەمینەی بوونناسی

لە مێژووی هزری مرۆڤایەتیدا، «نوور» تەنها دیاردەیەکی فیزیکی یان بینایی نییە، بەڵکو باڵاترین مێتافۆری ئۆنتۆلۆجی (بوونناسی) و ئیپستیمۆلۆجی (مەعریفەناسی)یە بۆ دەربڕینی هەقیقەت. مرۆڤ لە هەر شوێنێک هەوڵی دابێت لە زیندانی سنوورداری ماددە ڕابکات بەرەو ئەبەدییەت، پەنای بۆ ڕەمزی تیشک بردووە.

لە سەدەی نۆزدەهەمدا، لەوپەڕی باشووری کیشوەری هیندستان، ڕامالینگا سوامیگال (ڤالالار)، ئەزموونێکی سەرسوڕهێنەری پێشکەش کرد: «توانەوەی جەستەی فیزیکی لە نووردا» و ڕەتکردنەوەی هەموو دۆگما و بت پەرستییەکان.

ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ گرێدانی ئەم دیاردەیە بە ڕەگ و ڕیشەی شارستانییەتە دێرینەکانی میزۆپۆتامیا، چیاکانی زاگرۆس و تاورۆس —کە لانکەی مێژوویی و جیو-کەلتووریی گەلی کوردن— لە ڕێگەی تێڕوانینی فەلسەفیی «حیکمەتی ئیشراق» (Philosophy of Illumination) کە لە لایەن فەیلەسووفی گەورەی ناوچەکە، شەهابەدینی سوهروەردی، داڕێژراوە.

---

یەکەم: زاگرۆس و تاورۆس؛ لانکەی فەلسەفەی «نوورپەرستیی پێش-ئایینی»

پێش ئەوەی ئایینە دۆگماتیک و چینایەتییەکان دروست ببن، لە بەرزاییەکانی زاگرۆس و تاورۆس و دەشتاییەکانی میزۆپۆتامیادا، مرۆڤ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی لەگەڵ دیاردە گەردوونییەکاندا هەبوو. گەلانی دێرینی ئەم ناوچەیە (خوورییەکان، گۆتییەکان، لۆلۆبییەکان، میتانییەکان و مادەکان) چەمکی پیرۆزییان لە «زەوی، ئاو، با و ئاگر/نوور»دا دەبینیەوە.

1.    ئاگر وەک جەوهەری پاککەرەوە: لە میترایزم (مهرپەرستی) و دواتریش لە زەردەشتی و لە ئایینە ڕەسەنە کوردییەکانی وەک ئێزدیاتی و یارسانی (ئەهلی حەق)، نوور (ڕۆژ/خۆر/ئاگر) خوداوەند نییە، بەڵکو «تەجەللا و ناوکی حەقیقەتە». لە یارساندا دەستەواژەی "زاتی نوور" و "دۆن بە دۆن" بوون (گەشتی ڕۆح لە بەرگە جیاوازەکاندا) هەیە.

2.    پیرۆزیی چیا (تاورۆس و زاگرۆس): لە میتۆلۆژیای کوردیدا، چیاکان پردی پەیوەندیی نێوان زەوی (تاریکی/ماددە) و ئاسمانن (نوور/ڕۆح). گەلی زاگرۆس، هەمیشە لە دۆخی یاخیبووندا بوون دژی ئیمپراتۆریەتە زلهێزە ستەمکارەکانی دەشتی میزۆپۆتامیا کە پەرستگەی بتیان دەکردە ئامرازی کۆیلەکردنی مرۆڤ. ئەم گیانی یاخیبوونە، هاوتەریبە لەگەڵ یاخیبوونی ڤالالار دژی مافیای ئایینیی هیندستان.

---

دووەم: حیکمەتی ئیشراق (سوهروەردی)؛ پردی زێڕینی نێوان زاگرۆس و کەشف

شێخی ئیشراق، شەهابەدینی سوهروەردی (کە لە دڵی ناوچەی زاگرۆس-میدیادا لەدایک بووە)، فەلسەفەی ئیشراقی وەک تێکەڵەیەک لە حیکمەتی کەوناران (حیکمەتی کۆنی خاکی ماد و زاگرۆس)، حیکمەتی میزۆپۆتامیایی و فەلسەفەی پلاتۆنی داڕشت.

سوهروەردی دەڵێت:

«تەواوی بوون، پلەبەندییەکە لە نوور. لە باڵاترین خاڵدا "نووری نوورەکان" (نور الأنوار) هەیە، و هەموو بوونەوەرێک بەپێی نزیکی یان دوورییان لەو سەرچاوەیە، تیشکدار یان تاریکن. ماددە تەنها تاریکی و بەربەستە (غسق). »

لەم دیدەوە، ئامانجی کۆتایی عاریف و فەیلەسووف بریتییە لە «تەجەڕودی تەواو» (الـتجرد التام)؛ واتە داماڵینی جەستە لە خەستیی ماددە و گەڕانەوەی بۆ دۆخی نوورانی ئەسڵی خۆی. ئەوەی ڤالالار لە سەدەی نۆزدەهەمدا لە هیندستان بانگەشەی بۆ کرد بە ناوی «ئاروتپێرونجۆتی»( (Arutperunjothi نووری گەورەی ڕەحمەت، لە ڕاستیدا دەقاودەق هاوتای چەمکی **«نور الأنوار»**ی سوهروەردییە.

---

سێیەم: کیمیاگەریی جەستە لای ڤالالار؛ بەرجەستەبوونی فیزیکیی ئیشراق

ئەگەر لە فەلسەفەی ئیشراقدا گۆڕانی جەستە بۆ نوور بابەتێکی زیاتر تیۆری و ڕەمزی بووبێت، ڤالالار ئەم چەمکەی هێنایە ناو کایەی پراکتیک و ئەزموونی فیزیایی.
ئەو پێی وابوو کە کاتێک مرۆڤ دەگاتە لووتکەی:

1.    بەزەیی بێ سنوور بۆ هەموو زیندەوەرێک (Jeevakarunyam): کە تەواو هاوتایە لەگەڵ سرووشت پارێزیی دێرینی زاگرۆس (کە تەنانەت ئازاردانی درەخت و ئاژەڵیش تێیدا گوناه بوو).

2.    پاکبوونەوە لە نەزانی و وەهمەکانی ماددە (مایا):

لێرەدا، ئەتۆمەکانی جەستە چیتر بە هێزی کێشکردنی زەوی و قەفەسی ماددە نابەسترێنەوە. لێرەدا فیزیکی کوانتۆمی دەست لەملانی تەسەوفی ئیشراقی دەبێت: ماددە دەبێتەوە بە وزە، و وزەش تیشکە.

کاتێک ڤالالار لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٨٧٤ لە ژوورە داخراوەکەدا دیار نامێنێت و لە ڕاپۆرتی فەرمیی دەسەڵاتی بەریتانیادا (South Arcot Gazetteer) بەتاڵبوونی تەواوی ژوورەکە تۆمار دەکرێت، ئەمە لە دیدی فەلسەفەی ئیشراقەوە سەرسوڕهێنەر نییە؛ ئەمە ساتەوەختی گەیشتنی مرۆڤە بە دۆخی «جەستەی تیشکی» (Luminous Body) کە لە تەریقەتە میترایی و یارسانییەکانیشدا بە "نەمری لە نووردا" پێناسە دەکرێت.

---

چوارەم: پەرستگەی بێ بت و چەپکە تیشکی ئاگری زاگرۆس

ڤالالار لە ساڵی ١٨٧٢ لە پەرستگەی «ساتییا گنانا سابای» بتەکانی شکاند و لە جیاتی پەیکەر، چرایەکی نووری لە پشتی ٧ پەردەی ڕەمزی دانا.

ئەم کارەی ڤالالار، گەڕانەوەیەکی ڕاستەوخۆیە بۆ مۆدێلی پەرستش لە بەرزاییەکانی زاگرۆس و ئاتەشگاکانی کوردستانی دێرین:

• لە پەرستگەکانی زاگرۆس و ئایینە رەسەنەکانی ئەو ناوچەیەدا، هیچ کات بت بوونی نەبووە؛ ئاگر دانراوە، نەک لەبەر ئەوەی خود خۆی ئاگر بێت، بەڵکو چونکە ئاگر تەنها توخمێکە لە سروشتدا کە بۆ سەرەوە سەردەکەوێت، سێبەری نییە، پیسی وەرناگرێت و ڕووناکی دەبەخشێت.
• پەردە حەوتانەکەی ڤالالار هاوتای «حەوت تەبەقەی ئاسمان» و «حەوت پەردەی مێتافیزیکی»یە لە ئایینی یارسانی (حەفتەن) و ئێزدیاتیدا، کە دەبێت ڕۆحی سالیک بیبڕێت تا بگاتە نووری پەتی.

---

پێنجەم: یاخیبوون دژی ئۆرسۆدۆکسی؛ خاڵی یەکگرتنی کورد و ڤالالار

شارستانییەتی میزۆپۆتامیا لە دەشتاییەکاندا دووچاری سێبەری قورسی سیستەمی کۆیلایەتی و ئایینی دەوڵەتی بوو، بەڵام چیاکانی زاگرۆس و تاورۆس پەناگەی یاخیبووان و ئازادیخوازان بوون کە نەدەچوونە ژێر باری ئەو سیستمە چینایەتییە.
ڤالالاریش ڕێک هەمان ڕۆڵی گێڕا:

• ئەو بە تەنیا دژی سیستەمی کاست (کە تەواو هاوشێوەی دابەشکاریی چینایەتی ئیمپراتۆریەتە کۆنەکان بوو) وەستایەوە.
• هەروەک چۆن زەردەشت قوربانیکردنی خوێناوی ئاژەڵانی لە زاگرۆس قەدەغە کرد و داوای "پەروەردەکردنی زەوی و ژیان"ی کرد، ڤالالاریش قوربانیکردنی لە هیندستان بە تاوان دانا و چێشتخانەی ئاشتیی (خواردنی بێ خوێن) دامەزراند کە تا ئەمڕۆش ئاگرەکەی دەگڕێت.

---

دەرەنجام: یەکێتیی کۆسمۆلۆجیی نوور

لە کۆتاییدا، دیاردەی ڕامالینگا ڤالالار لە سەدەی نۆزدەی هیندستان و فەلسەفەی ئیشراقی لە ناوچەی زاگرۆس و میزۆپۆتامیا، دوو دیوی یەک ڕاستیی مێژوویین. ئەوان سەلمێنەری ئەوەن کە مرۆڤایەتی لە هەر جوگرافیایەکدا بێت، کاتێک دەگاتە لووتکەی هۆشیاریی باڵا، بە هەمان زمان دەدوێت: زمانی نوور، ڕەحمەت و ئازادی.

ڤالالار سنووری نێوان فیزیک و میستیزمی سڕییەوە، و نیشانی دا کە جەستەی مرۆڤ کاتێک لە کینە، نادادپەروەری، گۆشتخۆری، و خرافات پاک دەبێتەوە، دەتوانێت سنوورەکانی کات و شوێن تێکبشکێنێت. ئەمە دەقاودەق پەیامی کۆنی ئەو ئاگرەیە کە هەزاران ساڵە لە چیاکانی زاگرۆس و لە جەژنی نەورۆز و ئاهەنگە دێرینەکانی کورددا دەدرەوشێتەوە: « تاریکی و ستەم لەناو دەچن، بەڵام نوور هەرگیز ناکوژێتەوە. »

 

سەودای باوەڕ و سەنگەری بەڵگە: کلیفۆرد و برینەکانی هۆشیاریی ئێمە

 

سەودای باوەڕ و سەنگەری بەڵگە: کلیفۆرد و برینەکانی هۆشیاریی ئێمە

پێشەکی: باوەڕ، نهێنیترین دەستپێکی کارەساتەکان

لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، باوەڕ هەمیشە وەک پەناگەیەکی پیرۆز، بێ تاوان و تەواو شەخسی سەیر کراوە؛ شوێنێک کە تێیدا مرۆڤ مافی ئەوەی هەیە بە دڵی خۆی خەیاڵ بچنێت، دڵنەوایی بۆ تەنیاییەکانی بدۆزێتەوە و ڕەنگ بە جیهان ببەخشێت. بەڵام لە سەدەی نۆزدەهەمدا، فیلسووف و بیرکاری ئینگلیز، ویلیام کینگدۆن کلیفۆرد، بە وتارە شۆڕشگێڕەکەی خۆی بە ناوی «ئەخلاقی باوەڕ» (The Ethics of Belief)، ئەم پەناگە ئارامەی هەژاند و پەردەی لەسەر ترسناکترین ڕاستی لادا: «باوەڕی ئێمە بێ تاوان نییە، چونکە باوەڕ بنەمای کردارە. »

کلیفۆرد بە ڕستەیەکی مێژوویی و توند سنوورێکی ئەخلاقی بۆ ئەقڵ دەکێشێت:

«هەمیشە، لە هەموو شوێنێک و بۆ هەموو کەسێک، هەڵەیە و ناڕەوایە باوەڕ بە هەر شتێک بهێنێت لەسەر بنەمای بەڵگەی ناتەواو و ناکافی.»

لە ڕوانگەی کلیفۆردەوە، پرسیاری «من دەبێت باوەڕ بە چی بهێنم؟» تەنیا پرسێکی مەعریفی و زانستی نییە، بەڵکوو لە بنەڕەتدا پرسێکی ئەخلاقییە. کاتێک تۆ بەبێ بەڵگە باوەڕ بە شتێک دەهێنیت، تەنیا عەقڵی خۆت نەزۆک ناکەیت، بەڵکوو وەک ئەو کەشتیوانە وایت کە کەشتییەکی شەکەت و ڕزیو، بەبێ پشکنین و تەنیا بە پشتڕاستکردنەوەیەکی دەروونی و دڵخۆشکەر، دەخاتە نێو دەریایەکی شەپۆلاوی؛ ئەگەر کەشتییەکە نوقم بێت و سەرنشینەکانی بخنکێن، کەشتیوانەکە بکوژە، تەنانەت ئەگەر بە دڵپاکی و نیازپاکییەوە باوەڕی وابووبێت کە کەشتییەکەی دەگاتە کەنار. کەواتە: باوەڕهێنان بەبێ بەڵگە، تاوانێکی ئەخلاقییە بەرامبەر بە کۆمەڵگە.

---

گرینگی و ڕەنگدانەوەی ئەم بابەتە بۆ کۆمەڵگەی کوردستان

ئەگەر ئەم تێزەی کلیفۆرد بهێنینە ناو واقیعی کۆمەڵگەی کوردی، دەبینین هێندەی ئاو بۆ تینوو، یان تیشک بۆ تاریکی، پێویست و هەنووکەییە. کۆمەڵگەی کوردستان بە درێژایی مێژووی سیاسی، کۆمەڵایەتی و فەرهەنگیی خۆی، قوربانیی سەرەکیی «باوەڕی بێ‌بەڵگە» بووە. ئەم تێزە دەکرێت لە چەند ڕەهەندێکی ژیانی کوردییەوە شی بکرێتەوە:

١. سیاسەت و وەهمی سەرکردەکان (سیاسەتی سۆزداری)

مێژووی سیاسیی کورد پڕە لە بەڵێنی گەورە، دروشمی بریقەدار و وتاری حەماسی. زۆرجار تاک لە کۆمەڵگەی ئێمەدا، تەنیا لەبەر ئەوەی وتارێک هێڵی سۆزداریی دەبزوێنێت، باوەڕ بە پڕۆژەیەکی سیاسی، بڕیارێکی چارەنووسساز، یان سەرکردەیەک دێنێت، بەبێ ئەوەی بەراوردی بکات لەگەڵ هاوکێشە زانستییەکان، دۆخی جیۆپۆلەتیکی و بەڵگە مێژووییەکان.

ئەنجامی ئەم باوەڕە بێ‌بەڵگانە، مێژوویەکی پڕ لە شکستی دووبارە، ئاوارەیی و داڕمانی دەروونی بووە. بەپێی کلیفۆرد، ئەگەر دەنگدەری کورد یان هاووڵاتیی کورد بەبێ لێکۆڵینەوە و خوێندنەوەی بەڵگەداری توانای حیزبێک، باوەڕی پێ بهێنێت و متمانەی پێ ببەخشێت، ئەو هاووڵاتییە بەرپرسیارە لە هەر کارەساتێک کە بەسەر نەوەکانی داهاتوودا دێت.

٢. دەمارگیریی دینی و خورافە

لە کایەی ئایینی و کلتووریدا، کۆمەڵگەی کوردی هێشتا بە دەست تێکەڵبوونی دەق و خوێندنەوە دەمارگیرەکان، و هاتنەناوەوەی خورافە بە ناوی پیرۆزییەوە دەناڵێنێت. خوێندنەوەی کلیفۆردیی بۆ باوەڕ، دیوارێک لە بەردەم ئەو پیاوە ئایینی و بانگخوازانە دروست دەکات کە خەڵک بەرەو توندڕەوی یان وەهمی ناعەقڵانی دەبەن. بۆ کۆمەڵگەیەک کە دەیەوێت لە پاشماوەی جیلی کۆن ڕزگاری بێت، چەکی «گومان و بەڵگەخوازی» دەبێتە پێوەرێکی ئەخلاقی بۆ ئەوەی ڕێگری لە بەکارهێنانی پیرۆزییەکان بۆ مەرامی دەسەڵات و تێکدانی شیرازەی پێکەوەژیان بگیرێت.

٣. ژینگەی میدیا و شێرپەنجەی «هەواڵی چەواشە»

لە سەردەمی سۆشیال میدیا لە کوردستاندا، ڕۆژانە هەزاران تۆمەت، پڕوپاگەندە، درۆ و هەواڵی فەیک بڵاودەبنەوە. خەڵک بەبێ ئەوەی یەک چرکە لەخۆیان بپرسن: «بەڵگەی ئەم قسەیە چییە؟»، هەواڵەکە هاوبەش دەکەن، کەرامەتی مرۆڤەکان دەشکێنن، ترسی دەستکرد دروست دەکەن، یان دەبنە هۆی ئاڵۆزیی کۆمەڵایەتی.
ئەگەر پرەنسیپەکەی کلیفۆرد لە سیستەمی پەروەردەی کوردی وەک بنەمایەکی ئەخلاقی دابمەزرێت، ئەوا هەر تاکێکی کورد تێدەگات کە قبووڵکردن یان بڵاوکردنەوەی وتەیەک بەبێ بەڵگە، بێ ئەدەبییە بەرامبەر بە ڕاستی و تاوانە بەرامبەر بە مرۆڤەکانی تر.

---

دەرئەنجام: شۆڕشی گومان و پاراستنی ئایندە

کۆمەڵگەی کوردی بە درێژایی مێژوو ڕاهێنراوە کە باوەڕهێنان بە چاکە و گومانکردن بە خراپە و ناپاکیی بزانێت. کلیفۆرد هاوکێشەکە تەواو پێچەوانە دەکاتەوە«: ئەوە گومان و داواکردنی بەڵگەیە کە سەرچاوەی ئەخلاقە، و ئەوە باوەڕهێنانی کوێرانەیە کە سەرچاوەی هەموو خیانەتێکە بەرامبەر بە مرۆڤایەتی. »

بۆ ئەوەی کوردستان لە بازنەی داخراوی شکستی سیاسی، کلتووری پاشکۆیەتی و جەهلی پیرۆزکراو بێتە دەرەوە، پێویستی بە شۆڕشێکی مەعریفی-ئەخلاقی هەیە. پێویستە تاک بەو هۆشیارییە بگات کە عەقڵ دەستکەوتێکی گشتییە و نابێت پیس بکرێت بە وەهم. داواکردنی بەڵگە نەک تەنیا نیشانەی زیرەکییە، بەڵکوو باڵاترین فەزیلەتی ئەخلاقییە کە دەتوانێت نەتەوەیەک لە چارەنووسی ئەو کەشتییە ڕزیوە ڕزگار بکات کە بە باوەڕی بێ‌بەڵگە، بەرەو زریان ئاراستە کراوە.

 

مانیفێستی بێدەنگی: لە نێوان حیکمەتی باوکم و فەلسەفەی سۆزان کین-دا

 

مانیفێستی بێدەنگی: لە نێوان حیکمەتی باوکم و فەلسەفەی سۆزان کین-دا

منداڵ بووم کاتێک باوکم تۆوی یاخیبوونێکی بێدەنگی لە ناخمدا چاند. ئەو کاتانەی دونیا خەریکی ڕاهێنانی مرۆڤەکان بوو بۆ ئەوەی هاوار بکەن تا ببیسترێن، باوکم دەستی لەسەر شانم دادەنا و بە هێمنییەکی دەگمەنەوە دەیگوت: «ڕۆڵە، بڕوانە پەیکەری بوونت؛ خودا دوو گوێچکە و تەنها یەک زمانی پێ بەخشیوی، ئەمە بانگەوازێکی پیرۆزە بۆ ئەوەی دوو هێندەی ئەوەی دەیدوێیت، گوێ بگریت. تێڕامان لە کەناری بێدەنگیدا مرواری دەدۆزێتەوە، نەک لە زۆربڵێیی بێ‌سووددا. »

ساڵان تێپەڕین و من بەو باوەڕەوە گەورە بووم، تا ئەو ڕۆژەی بەر پەڕەکانی کتێبەکەی سۆزان کین (Quiet) کەوتم. لەوێدا تێگەیشتم ئەوەی باوکم فێری کردبووم، تەنها ڕەوشتێکی باوان نەبوو، بەڵکو فەلسەفەیەکی قووڵی ژیان و یاسایەکی سەروەریی ڕۆح بوو. سۆزان کین چاوەکانی منی کردەوە بەسەر ئەو نەخۆشییە گەورەیەی ناوی ناوە «جیهانێک کە ناتوانێت لە قسەکردن بوەستێت»؛ جیهانێک کە بە هەڵە پێیوایە ئەو کەسەی دەنگی بەرزترە، حەقیقەتی پێیە، و ئەو کەسەی بێدەنگە، هیچی پێ نییە!

من وەک کەسێکی دروونگەرای بیرکەرەوە، زۆر زوو لەم هاوکێشە چەوتەی سەردەم یاخی بووم. کاتێک دەبینم مرۆڤەکان دەکەونە دەمەقاڵێیەکی تاڵ و بێ‌ئامانج، نەک بۆ گەیشتن بە ڕاستی، بەڵکو تەنها بۆ ئەوەی ئایدیا و بۆچوونە چەقبەستووەکانی خۆیان بەسەر ئەوی تردا بسەپێنن، دڵم لەو هەموو ژاوەژاوە نامۆ دەبێت. چ نەفامییەکی گەورەیە کاتێک مناقەشەیەک لە سەرەتاوە دیارە کە ئامانجەکەی سەپاندنی «ئیگۆ»یە، نەک ئاڵوگۆڕی هزر! لەبەردەم ئەم جۆرە جەنگە بێهودانەدا، من تاقەت و حەوسەڵەی بەفیڕۆدانی وزەم نییە.

سۆزان کین بە جوانی پێمان دەڵێت: گۆشەگیری و بێدەنگی کەموکوڕی نییە، بەڵکو شوێنی لەدایکبوونی داهێنان و قووڵبوونەوەیە. ئەو وزەیەی زۆربڵێیەکان لە هاوارکردندا بەبای دەدەن، من لە تەنیایی و بیرکردنەوەدا دەیپارێزم. کاتێک بەرامبەرەکەم هەموو چەکەکانی دەخاتە گەڕ تا دەنگی زاڵ بێت، من بە تێپەڕینێکی هێمنانە وەڵامی دەدەمەوە. بێدەنگیی من لەو چرکەساتانەدا بێدەسەڵاتی نییە، بەڵکو بەکارهێنانی «هێزە پەنهانەکەمە»؛ چونکە تێگەیشتووم هیچ بەڵگەیەک ناتوانێت ئەو کەسە بێدار بکاتەوە کە بڕیاری داوە تەنها گوێ لە دەنگی خۆی بگرێت.

من قەرزاری ئەو دوو گوێچکەیەم کە باوکم دەیگوت بۆ گوێگرتنە، نەک تەنها بۆ بیستنی دەنگ، بەڵکو بۆ بیستنی ئەو مانایانەی لە نێوان دێڕەکان و لە بێدەنگییەکاندا خۆیان حەشارداوە. قەرزاری سۆزان کینیشم کە پێی گوتم: پێویست ناکات خۆت بگۆڕیت بۆ ئەوەی لەگەڵ جیهانێکی دەنگبەرزدا بگونجێیت.

ئەمڕۆ، من بە شانازییەوە بێدەنگم. با جیهان لە شەڕی سەپاندنی قسەکانیاندا گەرووی خۆیان بدڕێنن؛ من لە کەنارە ئارامەکەی خۆمدا، بە دوو گوێچکەوە لە گەردوون ڕادەمێنم و بە یەک زمانەوە، وشەکانم بۆ ئەو شوێنانە هەڵدەگرم کە بەهای بێدەنگیش دەزانن.

سایەی نوور و حیکمەتی نەمر: سەفەرێک لە برینەکانی زاگرۆسەوە بۆ لێدانی دڵی گەردوون

 

سایەی نوور و حیکمەتی نەمر: سەفەرێک لە برینەکانی زاگرۆسەوە بۆ لێدانی دڵی گەردوون

ڕۆمانی «سایە نور»، پێش ئەوەی تەنیا گێڕانەوەیەکی ئەدەبی یان ڕێکخستنی پڵۆتێکی داستانی بێت، بەرهەمی دوو دەیە (بیست ساڵ) گەڕان، تێڕامانی مەعریفی و گەشتکردنە بەناو هەزاربەستەی ئازار، نکۆڵی و بیرکردنەوەی قووڵی فەلسەفیدا. چەخماخەی سەرەتایی ئەم پڕۆژە هزرییە لە ساڵی ٢٠٠٤دا لێدرا؛ ئەو کاتەی لە پێگەی ڕۆژنامەنووسێکدا لە نێو وێرانە و پاشماوەکانی زۆرداری و دیکتاتۆریەتی ڕژێمی پێشووی عێراقدا، لەگەڵ ڕوخساری مەزڵووم، بەڵام پڕ لە شکۆ و سەربەرزیی «ئێزدییەکان»دا ڕووبەڕوو بوومەوە. لەوێدا، لە قوڵایی چاوەکانیاندا بینیم کە چۆن بەدرێژایی چەندین سەدە هەوڵ دراوە «ڕووناکیی ناوەکی»ی ئەم مرۆڤانە لە تاریکستانی فەرزکراوی دەوروبەریاندا زیندەبەچاڵ بکرێت؛ بەڵام ئەوەی لەوێدا دۆزیمەوە، قەیرانێکی کاتیی کۆمەڵایەتی یان سیاسی نەبوو، بەڵکو گەنجینەیەکی ئەزەلی و ئۆنتۆلۆجی بوو کە ڕەگی لە قووڵایی خاکی ڕۆحی ئێمەی کورد و مرۆڤایەتیدا داکوتاوە.

«سایە نور» لەم سەرچاوەیەوە چرۆی کرد تا ببێتە پڕۆژەیەکی هزری بۆ مرۆڤی کورد و ناوچەکە؛ بانگهێشتێک بۆ دووبارە خوێندنەوەی مێژوو و بوون بە تێڕوانینێکی نوێ. لەم دەقەدا، هەوڵم داوە **«حیکمەتی ئیشراق»**ی شەهابەدینی سۆهرەوەردی و لێکدانەوەکانی شەمسەدینی شارەزووری، لەگەڵ جوانییە بێ‌پایان و پڕ لە ڕازەکانی ئایینە دێرینەکانی وەک میترایی، ئێزدی و یارساندا گرێ بدەم. بەڵام ئەم گرێدانە، هەرگیز سنووردارکردنێکی لۆکاڵی و ناوچەیی نەبوو، بەڵکو سەفەرێک بوو بەرەو حەقیقەتی «فەلسەفەی گەردوونی» و دۆزینەوەی ئەو ڕەگە هاوبەشانەی مرۆڤایەتی پێکەوە دەبەستنەوە.

بۆ چەندین سەدە، لێکۆڵینەوە دۆگماتیکەکان و کاتیگۆرییە کەنیسەیی و ڕۆژئاواییەکان، هەوڵیان داوە حیکمەتی دێرینی چیاکانی زاگرۆس بخەنە نێو قاڵبی "دووانەییەکی توندڕەو" (Dualism)—شەڕێکی ئەبەدی و بێ‌ئامانی نێوان خێر و شەڕ، نوور و تاریکی. بەڵام کاتێک وەک توێژەر و نووسەرێک بە قوڵایی کەلتووری باوەڕیی ناوچەکەدا شۆڕ بوومەوە، حەقیقەتێکی تەواو پێچەوانەم دۆزییەوە: تاریکی شەڕ نییە، بەڵکو دەفر و تەواوکەری نوورە. لە دەقی پیرۆزی ئێزدیاتیدا کە دەفەرموێت: «خێر و شەڕ ژ ئێک دەریێ نە»، تا دەگاتە باوەڕی یارسان و مێهری، بوون مەیدانی کینە و دابەشبوون نییە، بەڵکو تەجەلای جەلال و جەماڵی یەک حەقیقەتە؛ دیالەکتیکێکی هارمۆنییە کە تێیدا تاریکی شەو دەبێتە پێویستییەک بۆ دەرکەوتنی جوانیی ئەستێرەکان.

لێکۆڵینەوە و پشکنینە مێژوویی و بەراوردکارییەکانم پەردەیان لەسەر نهێنییەکی مەزنتر لادا: ئەو ڕاستییەی بە درێژایی هەزاران ساڵ لە دامێنی چیاکانی زاگرۆسدا پارێزراوە، بەشێکە لە «حیکمەتی نەمر» (Sophia Perennis). سەرسوڕهێنەرە کاتێک دەبینین ئەم جیهانبینییەی کوردە کەونارەکان، چۆن لە ئەپستۆری دوورگەکانی ژاپۆن و لە ئایینی **«شینتۆ»**دا دەنگی داوەتەوە؛ لەوێشدا وەک فەلسەفەی تاو (یین و یانگ)، تاریکی و ڕووناکی نەیاری یەک نین، بەڵکو ڕاگری هاوسەنگیی ژیانن. خوداوەندی باڵای شینتۆ، «ئاماتێراسو» (خوداوەندی نوور و خۆر)، ڕێک هاوتەریبی چەمکی «نوورولئەنوەر»ی سۆهرەوەردییە کە تێیدا گەردوون لاشەیەکی مردوو نییە، بەڵکو کێڵگەیەکی ڕووناکیی زیندووە.

تەنانەت لە چەمکی "کات"یشدا، فەلسەفەی دێرینی زاگرۆس لەبری کاتێکی هێڵیی کارەساتبار (خەلقکردن بەرەو فەوتان و قیامەت)، بڕوای بە« زەمەنی بازنەیی» هەیە. چەمکی «دۆنادۆن» لە یارسان و «کراس گۆڕین» لە ئێزدیاتیدا، ڕێک هاوتەریبی چەمکی نوێبوونەوەی بەردەوامی سروشتە لە شینتۆدا (چەمکی مووسووبی - Musubi)؛ ڕۆحی مرۆڤ نافەوتێت، بەڵکو وەک وەرزەکانی ساڵ بەرگی نوێ دەپۆشێت تا بەرەو کامڵبوون هەنگاو بنێت.

ئەم لێدانی دڵە گەردوونییە، تەنیا لە ئاسیا قەتیس نەماوە. ئەمە هەمان ئەو حەقیقەتەیە کە لە کۆزمۆلۆجیای «بانتۆ کۆنگۆ» لە ئەفریقا، لە باوەڕبوون بە «هێزی ژیان» و پەیوەندیی ئۆرگانیکی مرۆڤ بە گەردوونەوە دەبینرێت؛ هەمان ئەو ئاوازەیە کە لە جیهانبینیی **«سوورپێستەکان»**ی کیشوەری ئەمریکادا دەژیا، کە مرۆڤیان بە سەروەری سروشت نەدەزانی، بەڵکو بە ئەندامێک لە جەستەی پیرۆزی دایکە-زەوی و باوکە-ئاسمانیان دەژمارد.

ئەم حیکمەتە ڕەسەنە، دواتر لە سەدەی حەڤدەهەمدا لە ئەوروپا، لە دەمی فەیلەسووفی گەورە **«بارۆخ سپینۆزا»**دا بە شکۆی عەقڵانی گەیشت؛ کاتێک باسی لە یەکێتیی بوون کرد (خۆدا-جیهانبینی) و سروشت و خودای وەک یەک حەقیقەت پێناسە کردەوە. هەمان ئەو تێڕوانینەی کاتێک لە فیزیازانی مەزن **«ئەلبێرت ئەنیشتاین»**یان پرسی: ئایا باوەڕت بە خودا هەیە؟ بێ دوودڵی وەڵامی دایەوە: « من باوەڕم بە خوای سپینۆزا هەیە». جێگەی سەرسوڕمان و شانازییەکی قووڵی فەلسەفییە کە ئەم حەقیقەتەی ئەنیشتاین و سپینۆزا ستایشی دەکەن، هەزاران ساڵ پێشتر لە نەغمە پیرۆزەکانی تەنبووردا، لە فەلسەفەی ئاوێنەیی کوردیدا، وەک شێوازێکی بێگەرد لە «تەجەلای نوور و یەکێتیی بوون» ژیاوە و پشتاوپشت پارێزراوە.

«سایە نور» تێکۆشانێکە بۆ سەلماندنی ئەوەی کە هزری زاگرۆس قەتیسمانێکی جوگرافی نییە. من لە ڕێگەی دەنگی گەڕیدەیی کارەکتەری «هیوا» و حیکمەتی قووڵی **«پیر ڕۆشنا»**وە، ویستوومە گوتارێکی نوێ بخوڵقێنم: «مرۆڤی کورد تەنیا قوربانیی شەڕ، جینۆساید و کارەساتە مێژووییەکان نییە، بەڵکو پارێزەری حیکمەتێکی گەردوونییە کە جیهانی مۆدێرن و تەنگ پێهەڵچنراوی ئەمڕۆ بە سەختی تینوویەتی.» ئەم ڕۆمانە سەفەرێکی ئیشراقییە لە تاریکستانی نکۆڵیکردن و برینەکانەوە بەرەو لووتکەکانی ڕووناکی، ئازادی و کەرامەتی مرۆڤ.

من لە پێگەی نووسەردا، تەنیا ڕاوێژکار و ئەمانەتدارێکی گێڕانەوەی ئەو ئازار و ڕازانە بووم کە لە ئەشکەوتەکانی «لالش» و «جەمخانەکان»ی یارساندا بەپیرۆزی مابوونەوە. ئێستا ئەم ئەمانەتە لە بەردەم هۆشیاریی ئێوەی خوێنەردایە. داوا دەکەم ئەم دەقە وەک ڕۆمانێکی ئاسایی نەخوێننەوە؛ بەڵکو وەک نەخشەڕێگایەک بۆ دووبارە دۆزینەوەی ئەو «نوورە ئەزەلییە» لێی بڕوانن کە لە ژێر سێبەری مێژووە بریندارەکەماندا شاردراوەتەوە.

لە کۆتاییدا، بە سینگێکی فراوان و بە دڵێکی کراوەوە، بە تامەزرۆییەوە پێشوازی لە ڕەخنە، تێڕامان و هەڵسەنگاندنە زانستی و فیکرییەکانتان دەکەم؛ چونکە لە فەلسەفەی ئێمەدا، ڕەخنەی بنیاتنەر شەڕی دژایەتی نییە، بەڵکو خۆی تەجەلایەکی دیکەی ڕووناکییە، کە تاریکیی کەمینەکان دەڕەوێنێتەوە تا پێکەوە بەرەو کامڵبوون و حەقیقەت هەنگاو بنێین.

هاودەنگیی فەلسەفیی نێوان حیکمەتی زاگرۆس و شینتۆیزمی ژاپۆن

نووری تەواوکەر و زەمەنی بازنەیی:

هاودەنگیی فەلسەفیی نێوان حیکمەتی زاگرۆس و شینتۆیزمی ژاپۆن

پێشەکی: گەڕان بەدوای یەکێتیی ونبوودا

لە سەرەتای مێژووی مرۆڤایەتییەوە، پێش ئەوەی دۆگما ڕەقەکان و سنورە دەستکردەکان گەردوون بەسەر دوو جەمسەری ناتەبا و دوژمنی یەکتردا دابەش بکەن، مرۆڤ بە سەرسامی و یەکپارچەییەوە لە بوونی دەڕوانی. لە دوو کەناری دووری ئەم جیهانەدا—لە بناری چیا سەرسەختەکانی زاگرۆس-تاورۆس و لە ئەپستۆری دوورگەکانی ژاپۆن—دوو مانیفێستاسیۆنی ڕۆحیی بێ وێنە سەریان هەڵدا کە سەرەڕای دووریی جوگرافی، لە جەوهەردا ئاوازێکی یەکانگیر دەژەنن: ئایین و فەلسەفەی یەکێتیی بوون، کاتی بازنەیی، و پیرۆزیی پەتیی سروشت.

١. نوور و تاریکی: سەمای هاوسەنگی، نەک جەنگی دووانەیی

بۆ چەندین سەدە، لێکۆڵینەوە ڕۆژئاوایی و کاتیگۆرییە کەنیسەییەکان هەوڵیان داوە حیکمەتی دێرینی ناوچەی زاگرۆس بخەنە قاڵبی "دووانەییەکی توندڕەو" (Dualism)—شەڕێکی بێ کۆتایی و کینەداری نێوان خێر و شەڕ، نوور و تاریکی. بەڵام کاتێک بە قوڵایی کەلتووری باوەڕیی مێهری، ئێزدی، و یارساندا شۆڕ دەبینەوە، حەقیقەتێکی تەواو جیاواز و قووڵتر دەبینین: تاریکی شەڕ نییە، بەڵکو دەفر و تەواوکەری نوورە.

لە عیرفانی ئێزدیاتیدا، خودا سەرچاوەی هەموو دیاردەکانە و جەوهەری بوون لە یەک پێکهاتەیە؛ خێر و شەڕ دوو دیوی یەک دراون، وەک دەقە پیرۆزەکان دەڵێن: «خێر و شەڕ ژ ئێک دەریێ نە». لە باوەڕی یارسان و مێهریشدا، بوون مەیدانی شەڕی دوو خودا نییە، بەڵکو دەرکەوتنی جەلال و جەماڵی یەک حەقیقەتە. تاریکی شەو دەبێتە پێویستییەک بۆ دەرکەوتنی جوانیی ئەستێرەکان و پشوودانی گەردوون، هەروەک چۆن لە فەلسەفەی «تاو و تێڕوانینی «شینتۆ»دا، هێزی یین و یانگ (تاریکی و ڕووناکی) نەیاری یەک نین»، بەڵکو پێکەوە هاوسەنگیی  ژیان ڕادەگرن. ئەمە دژایەتی نییە، بەڵکو دیالەکتیکێکی هارمۆنییە بۆ بەردەوامبوونی بوون.

٢. ئەندازەی کات: بازنەی گەڕانەوە، نەک هێڵی فەوتان

جیاوازییە گەورەکەی تێڕوانینی حیکمەتی ڕەسەنی کوردی لەگەڵ ئایینە ئیبراهیمی و مۆدێرنەکاندا لە چەمکی "کات"دایە. لای ئەوان، کات هێڵێکی تەخت نییە کە بە خەلق کردن دەست پێبکات و بە کارەساتێکی گەردوونی و سزای ئەبەدی (قیامەت) کۆتایی بێت؛ بەڵکو کات بازنەییە.

چەمکی «دۆنادۆن» لە یارساندا، و چەمکی «کراس گۆڕین» لە ئێزدیاتیدا، ڕەنگدانەوەی ئەم حەقیقەتە فەلسەفییەن: ڕۆحی مرۆڤ لەگەڵ مەرگدا نافەوتێت، بەڵکو وەک وەرزەکانی ساڵ، وەک چرۆکردنەوەی دارەکان لە بەهاردا، بەرگ و کراسی نوێ دەپۆشێت تا بەرەو پلەی کامڵبوون و یەکبوون لەگەڵ حەقیقەت هەنگاو بنێت. ئەم جیهانبینییە خولگەییە، تەواو هاوتەریبە لەگەڵ ئایینی «شینتۆ»ی ژاپۆنی، کە تیایدا کات و ژیان بریتییە لە نوێبوونەوەی بەردەوامی سروشت (چەمکی موسوبی - Musubi)، کە مردن تیایدا تەنها گەڕانەوەی مرۆڤە بۆ ناو ڕۆحی باوباپیران و تواندنەوەیە لە ناو سروشتدا.

٣. لە زاگرۆسەوە بۆ لووتکەی فەلسەفە: سۆهرەوەردی و شارەزووری

ئەم تێگەیشتنە حزووری و دەروونییەی باپیرانی کورد بۆ سروشت و نوور، لە سەدەی دوازدەهەمدا لەلایەن گەورە فەیلەسووف شەهابەدینی سۆهرەوەردی (شێخی ئیشراق) و دواتریش لە ڕێگەی لێکدانەوە بلیمەتانەکانی شەمسەدینی شارەزوورییەوە لە قاڵبێکی فەلسەفیی بێ وێنەدا داڕێژرایەوە.

سۆهرەوەردی بە ڕوونی باسی لەوە کرد کە سەرچاوەی فەلسەفەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو حیکمەتە کۆنەی لە میزۆپۆتامیا و خاکی زاگرۆسدا چەکەرەی کردبوو. لە سیستەمی فەلسەفیی «ئیشراق»دا، هەموو بوون پێکهاتووە لە «نوور». لە لوتکەی هەموو شتێکدا «نوورولئەنوەر» جێگیرە، و بوونەوەرەکانی تر تیشکدانەوەی ئەو نوورەن بە شێوەی پلەبەندی خوداوەندی باڵای شینتۆ، کە «ئاماتێراسو» (خوداوەندی خۆر و نوور)ە، هاوشێوەی ئەو تیشکە باڵایەیە کە تەواوی «کامی» و ڕۆحەکانی تر لەو دەردەچن. سروشت لەم دوو ڕوانگەیەدا لاشەیەکی مردوو نییە، بەڵکو کێڵگەیەکی ڕووناکیی زیندووە.

٤. هاوشێوەیی لە ڕوانگەی «حیکمەتی نەمر» (Sophia Perennis)

ئایا دەکرێت بڵێین ژاپۆنییەکان ئەم فەلسەفەیەیان ڕاستەوخۆ لە زاگرۆسەوە وەرگرتووە؟ مێژووی ماددی و بەڵگە شوێنەوارییەکان ڕەنگە نەتوانن هێڵێکی ڕاستەوخۆی بازرگانی یان گواستنەوەی دەقەکان لە چیاکانی کوردستانەوە بۆ دوورگەکانی ژاپۆن لە سەردەمە زۆر دێرینەکاندا بسەلمێنن؛ بەڵام لە ڕوانگەی فەلسەفەی بەراوردکاری و چەمکی «حیکمەتی نەمر»  (Perennial Philosophy)، ئەم هاوشێوەییە سەرسوڕهێنەرە بەڵگەیە لەسەر شتێکی زۆر گەورەتر: یەکێتیی هۆشیاریی مرۆڤ لە بەردەم گەردووندا.

مرۆڤی دێرینی زاگرۆس و مرۆڤی دێرینی ژاپۆن، بەبێ گوێدانە جوگرافیا، لە قووڵایی ئەزموونی ژیانی رۆژانەی خۆیاندا گەیشتنە هەمان حەقیقەت:

• کە مرۆڤ سەروەری سروشت نییە، بەڵکو ئەندامێکە لە جەستەی سروشت.
• کە نوور و تاریکی هاوسەنگیی ژیانن، نەک مایەی کینە و شەڕ.
• کە ڕۆح نامرێت، بەڵکو لە خولگەیەکی ئەبەدیدا دەگەڕێتەوە بۆ ناو جەوهەری پیرۆزی گەردوون.

دەرئەنجام:

ئەوەی لە مێهری، ئێزدیاتی و یارساندا وەک میراتێکی زارەکی و مەعنەوی مابووەوە، و سۆهرەوەردی و شارەزووری کردیانە ترۆپکی فەلسەفەی عیرفانی، هەمان ئەو جەوهەرە پاکەیە کە شینتۆ لە ڕێوڕەسمە بێ دەنگەکانی پەرستگاکانی ژاپۆندا پاراستوویەتی. ئەمە حیکمەتێکە کە سنوورە مێژووییەکان دەبەزێنێت؛ حیکمەتی مرۆڤێکە کە پێش ئەوەی بە دووانەییە دەستکردەکان بریندار بکرێت، گەردوونی وەک ماڵێکی پیرۆز، نووری و بازنەیی دەبینی کە هەموو بەشەکانی، لە بەردێکەوە تا ئەستێرەیەک، لە یەک دڵەوە لێدەدەن.