ئەندازیاریی خوێناوی: تەڵعەت پاشا، ماسۆنیەت و پلانی
لەناوبردنی ناسنامەی کورد
کۆتایی سەدەی نۆزدەم و سەرەتای سەدەی بیستەم، سەردەمی
سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی توندی تورکی (تۆرانیزم) بوو. لەم قۆناغەدا، گروپە
نهێنییەکان و لۆجە ماسۆنییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان گێڕا لە داڕشتنەوەی سیاسەتی
دەوڵەتدا. تەڵعەت پاشا، کە یەکێک بوو لە
سێکوچکەی دەسەڵاتی ئیتحادییەکان، لە ساڵی ١٩٠٣ لە لۆجی "Macedonia
Risorta" لە سالۆنیکی بوو بە ماسۆن. ئەم لۆجانە
تەنها شوێنی فیکری نەبوون، بەڵکو ببوونە ناوەندێک بۆ داڕشتنی ئەو پلانانەی کە
دواتر بوونە هۆی کۆمەڵکوژی نەتەوەکانی وەک ئەرمەن، یۆنانی و کورد.
١. کۆچی زۆرەملێ و جینۆسایدی سپی
تەڵعەت پاشا تەنها ئەندازیاری کۆمەڵکوژی ئەرمەنەکان نەبوو،
بەڵکو لە ساڵی ١٩١٦دا فەرمانی دەرکردنی سەدان هەزار کوردی لە ناوچەکانی خۆیان واژۆ
کرد. بەپێی بەڵگەنامە مێژووییەکان، نزیکەی ٧٠٠ هەزار کورد بە زۆرەملێ لە
ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵەوە بەرەو ناوەڕاست و ڕۆژئاوای تورکیا کۆچ پێکران.
ئامانجی ئەم کۆچە دوو لایەن بوو:
- پێشگرتن لە دروستبوونی قەوارەیەکی
کوردی: بەتایبەتی
لەو ناوچانەی کە دەڕواننە سەر دەریای ڕەش و دەریای ناوەڕاست.
- تواندنەوە (Assimilation): تەڵعەت پاشا لە یاداشتەکانیدا ئاماژەی بەوە کردووە کە دەبێت کوردەکان بە شێوەیەک لە ناو تورکەکاندا دابەش بکرێن کە ڕێژەیان لە ٥٪ زیاتر نەبێت لە هیچ ناوچەیەکدا، بۆ ئەوەی زمان و کلتوریان لەدەست بدەن.
٢. دابڕانی کورد لە دەریا و کەناراوەکان
یەکێک لە ستراتیژە هەرە مەترسیدارەکانی دەوڵەتی تورک،
دوورخستنەوەی کورد بوو لە سنوورە ئاوییەکان. کوردەکان کە لە مێژوودا لە هەندێک
ناوچەی کەنار دەریای ڕەش و نزیک دەریای ناوەڕاست نیشتەجێ بوون، بە مەبەست
ڕاگوێزران. ئەمە بۆ ئەوە بوو کە کورد هیچ کاتێک دەستڕاگەیشتنی بە بازرگانی دەریایی
و پەیوەندی نێودەوڵەتی نەبێت و وەک نەتەوەیەکی گەمارۆدراو لە شاخەکاندا بمێنێتەوە.
٣. نیشتەجێکردنی "موهاجیرەکان"
لەسەر خاکی کورد
لە کاتێکدا کوردەکان بەرەو شارە گەورەکانی وەک ئەستەمبوڵ،
ئەنقەرە و قۆنیا ڕاو دەنران، دەسەڵاتدارانی وەک تەڵعەت پاشا و دواتر ئەتاتورک، پۆل
پۆل خەڵکی تورکی تۆرانییان لە وڵاتانی بەڵقان (بولگاریا، ئەلبانیا) و قەوقازەوە
دەهێنا. ئەم کۆچبەرە تورکانە لەسەر زەوی و زاری کوردە ڕاگوێزراوەکان نیشتەجێ کران.
ئەمە پرۆسەیەکی سیستماتیک بوو بۆ "تورکاندنی" خاکی کوردستان و گۆڕینی
ناسنامەی ناوچەکە.
٤. ئەتاتورک و بەردەوامی ڕێبازەکە
مستەفا کەمال ئەتاتورک، کە ئەویش وەک ئاماژەی پێدرا لە هەمان لۆجی ماسۆنی "سالۆنیکی" پەروەردە ببوو، هەمان سیاسەتی تەڵعەت پاشای تەواو کرد. لە سەردەمی ئەودا "یاسای نیشتەجێکردن" (İskan Kanunu) لە ساڵی ١٩٣٤ دەرچوو، کە بە ڕەسمی ڕێگەی دەدا بە دەوڵەت کوردەکان لە خاکەکەیان هەڵکەنێت و "تورکە ڕەسەنەکان" لە شوێنیان دابنێت. کۆمەڵکوژییەکانی دێرسیم، ئاگری و زیلان درێژەی ئەو فکرە بوون کە تەڵعەت پاشا دەستی پێکردبوو.
دەرەنجام
ئەو کارەساتەی بەسەر کورددا هات لە کەناراوەکانی دەریای ڕەش و
ناوچەکانی تری باکووری کوردستان، تەنها کۆچێکی سادە نەبوو، بەڵکو جینۆسایدێکی دیمۆگرافی بوو. ئامانج لێی
بێبەشکردنی نەتەوەی کورد بوو لە ستراتیژیترین ناوچە جوگرافییەکان و گۆڕینیان بۆ
کەمینەیەکی بێ ناسنامە لە ناو شارە گەورەکاندا. مێژوو دەیسەلمێنێت کە ئەم پلانانە
لە لایەن کەسانێکەوە داڕێژرابوون کە پەیوەندییەکی توندوتۆڵیان لەگەڵ لۆجە
ماسۆنییەکان و ئایدۆلۆژیای ڕەگەزپەرستی تۆرانیدا هەبووە.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر