فەلسەفەی ترس و ئەندازیاریی گوێڕایەڵی: خوێندنەوەیەک بۆ
ڕەخنەکانی خەییام لە ژێر ڕۆشنایی جیهانبینیی ئێزیدی و یارساندا
پوختە:
ئەم توێژینەوەیە بە میتۆدێکی فەلسەفی - ئەنترۆپۆلۆژی،
لەو پرسە دەکۆڵێتەوە کە چۆن «ترس» وەک هێزێکی دەروونی، بووەتە ئامرازی سەرەکی بۆ بەرهەمهێنانی
گوێڕایەڵی و ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی لە نێو سیستەمە ئایینییە باوەکاندا. تیۆرییە هاوچەرخەکانی
وەک «بەڕێوەبردنی سام» (Terror Management Theory) و
«داماویی فێرکراو» (Learned Helplessness ) دەری دەخەن کە مرۆڤی ترساو، توانای ڕەخنەگرتنی لەدەست دەچێت و بەشێوەیەکی
رەمەکی خۆی تەسلیمی دەسەڵات و گێڕانەوە ئایدۆلۆژییەکان دەکات. ئەم مۆدێلە لە ئایینەکانی
زەردەشتی، جوولەکە، مەسیحی و ئیسلامدا لە فۆرمی «دوانەی بەهەشت/دۆزەخ» و «دادگایی دوای
مەرگ»دا بەرجەستە بووە.
لەم بەرامبەرەدا، ئایینە ڕەسەنەکانی کوردستان وەک ئێزیدی
و یارسان، چەمکی دۆزەخ و سزای ئەبەدی تێپەڕ دەکەن و ئەخلاق نەک لەسەر بنەمای ترس، بەڵکو
لەسەر بنەمای «سوڕی گەردوون»، بەرپرسیارێتیی ویژدانی و ئەسڵی «دۆنادۆن» دادەڕێژن. ئەم
بابەتە دەیسەلمێنێت کە ڕەخنە تیژەکانی عومەری خەییام لەسەر ترساندنی ئایینی، کاتێک
باشتر تێدەگەین کە لەگەڵ جیهانبینیی کوردی (یارسان و ئێزیدی) بەراوردی بکەین؛ چونکە
خەییامیش وەک ئەم نەریتە ڕەسەنانە، مرۆڤ بە بوونەوەرێکی ئازاد دەزانێت کە ماناکان لە
ئەزموونی ژیان و خردی تاکەکەسیدا دەدۆزێتەوە، نەک لە هیوای پاداشت یان ترسی سزای دۆزەخ.
________________________________________
١. پێشەکی
ترس، یەکێکە لە دێرینترین ئەو هێزانەی کە ڕەفتاری مرۆڤی
پێ جڵەو کراوە. لە سەردەمی کۆنەوە تا دەوڵەتە مۆدێرنەکان، ناوەندەکانی دەسەڵات لە ڕێگەی
بەرهەمهێنانی ترسەوە، کۆنترۆڵی زەین و ڕەفتاری جەماوەریان مسۆگەر کردووە. فەیلەسوفە
گەورەکانی وەک ئیپیکۆر، هۆبز، نیتچە و فرۆید ئاماژەیان بەوە داوە کە زەینی گیرۆدەی
دڵەڕاوکێی بوون (Existential Anxiety)،
بەردەوام بەدوای «پەناگەی مانا»دا دەگەڕێت و لەم دۆخەدا، زۆر بە ئاسانی ملکەچی هەر
گێڕانەوەیەکی ڕەها و هەر ستراکچەرێکی دەسەڵاتخواز دەبێت.
لە سەردەمی ئێستادا، دەروونناسیی کۆمەڵایەتی ئەم تێگەیشتنە
فەلسەفییەی بە تیۆریی ئەزموونیی وەک «بەڕێوەبردنی سام» پەرە پێداوە. ئەم تیۆریانە دەری
دەخەن کە وەبیرهێنانەوەی مەرگ و هەڕەشەی مانەوە، مرۆڤ بەرەو «دەسەڵاتخوازی»، «نەریتپەرستیی
توندڕەو» و «خوڕافەپەرستی» ئاڕاستە دەکات.
لەسەر ئەم زەمینە فکرییە، ئەم وتارە ئارگیومێنتی ئەوە
دەکات کە زۆربەی ئایینە ئاسمانییەکان میکانیزمی «ترس لە سزای ئەخروی»یان بۆ ڕێکخستنی
ئەخلاق و دەسەڵات بەکار هێناوە. بەڵام نەریتە کوردییەکان (ئێزیدی و یارسان) ئەخلاقیان
لەسەر «ئەزموونی ئێستا»، «سوڕی گەردوون» و «ئاگاهی دەروونی» بنیات ناوە. کەواتە ڕەخنەی
خەییام دژی ترساندنی ئایینی، دەبێت وەک هاوتەریبێک لەگەڵ ئەم مۆدێلە ڕەسەنەی کوردستان
خوێندنەوەی بۆ بکرێت.
________________________________________
٢. ترس وەک ئامرازی
کۆنترۆڵ: ڕەگەزە فەلسەفییەکان
٢-١ فەلسەفەی یۆنانی
کۆن
ئیپیکۆر و لوکریتیۆس باوەڕیان وابوو کە ترس لە مەرگ، سەرچاوەی
کۆیلایەتیی زەینە؛ چونکە مرۆڤی شڵەژاو، هەر گێڕانەوەیەکی سادەکراو قبووڵ دەکات بۆ ئەوەی
دڵەڕاوکێکەی کەم بکاتەوە. ئەم جەختکردنەوەیە لەسەر پەیوەندیی «ترس - خورافە» یەکێکە
لە یەکەمین داڕشتنە فەلسەفییەکانی ئەندازیاریی گوێڕایەڵی.
٢-٢ فەلسەفەی سیاسیی
هۆبز
تۆماس هۆبز پێی وایە مرۆڤی ترساو بۆ ڕاکردن لە نائەمنی،
خۆی تەسلیمی دەسەڵاتێکی ڕەها دەکات. لە لۆژیکی هۆبزدا، ترس پایەی دەوڵەتە و بەبێ ترس،
دەسەڵات درێژەی نابێت.
٢-٣ تانترا، بودیزم و
عیرفانی ڕۆژهەڵات
لە تانترا و عیرفانی ڕۆژهەڵاتیدا، ئەو زەینەی پڕ بێت لە
ترس، لە «هۆشیاری» بەتاڵ دەبێتەوە. لە ئەنجامدا، لەبری ئەزموونکردنی ڕاستەوخۆی هەقیقەت،
دەبێتە کۆیلەی گێڕانەوە دەرەکییەکان و دەسەڵاتە ئایینییەکان. ئۆشۆ ئەمە بە کورتی دەڵێت:
«کۆمەڵگە سەرەتا ترس دروست دەکات، پاشان فەرمانبەرداری وەک شتێکی سروشتی وێنا دەکات.»
٢-٤ عیرفانی کوردی -
ئێرانی و ڕەخنە لە ترس
لە نەریتە باوەڕییەکان و عیرفانی ناوچەکەدا (لە سۆهرەوەردیەوە
تا حەلاج و شێخانی تەریقەت)، ترس بە «حیجابی مەعریفەت» دادەنرێت. مرۆڤ دەبێت ترس تێپەڕێنێت
تا بگاتە «ئاگاهی»، نەک ئەوەی ئەخلاقەکەی لەسەر ترس بنیات بنێت.
٢-٥ دەروونناسیی مۆدێرن
تیۆریی بەڕێوەبردنی سام
(Terror Management Theory) نیشانی دەدات کاتێک تاکەکان
ڕووبەڕووی بیری مەرگ دەبنەوە، بەشێوەیەکی نەستەکی:
• دەسەڵاتخوازتر دەبن.
• ملکەچ و گوێڕایەڵتر
دەبن.
• ئامادەیی زیاتریان
بۆ بڕوابوون بە خورافە دەبێت.
کەواتە هاوکێشەی فەلسەفە و دەروونناسی دەمانگەیەنێتە ئەم
ئەنجامە: ترس، باشترین ئامرازە بۆ ئەندازیاریکردنی گوێڕایەڵیی بەکۆمەڵ.
________________________________________
٣. ئایینە ئاسمانییەکان
و ئەندازیاریی سام: بەهەشت و دۆزەخ وەک ئامرازی جڵەوکردن
١. زەردەشتییەت: سیستەمی
دوانەیی ئەهوورا/ئەهریمەن، بەهەشت/دۆزەخ و پردی «چینوت»، سەکۆیەک دەسازێنن کە پەند،
ترس و پاداشت دەکاتە سەنتەری ئەخلاق. ئەم پێکهاتەیە ڕاستەوخۆ خزمەت بە پاراستنی نەزمی
سیاسی و ئایینی دەکات.
٢. ئایینە ئیبراهیمییەکان:
جوولەکە، مەسیحییەت و ئیسلام سوود لە سیستەمی دادوەریی کۆتایی، تۆمارکردنی کردەوەکان،
بەهەشتی ئەبەدی و سزای جاویدان وەردەگرن. ئەم دوانە دژبەیکانە مرۆڤ دەخەنە ناو چوارچێوەیەکی
ئەخلاقییەوە کە چەقەکەی ترسە. کارکردی کۆمەڵایەتیی ئەم سیستەمە بریتییە لە:
• دروستکردنی «پۆلیسی
دەروونی» لە ناخی تاکدا.
• بەرهەمهێنانەوەی
دەسەڵاتی زاڵ.
• لاوازکردنی سەربەخۆیی
تاک.
٣. خوێندنەوەی دەروونناسی:
بەهەشت و دۆزەخ هاوتای دەروونناسیی «سزا و پاداشت»ـن. زەینی مرۆڤ بۆ کەمکردنەوەی دڵەڕاوکێ،
ڕێساکانی ئەم سیستەمە قبووڵ دەکات. کەواتە، ئیمان لەم نەریتانەدا زۆرجار لەسەر بنەمای
«مەیلی ئاسایش»ـە، نەک «گەڕان بەدوای هەقیقەت».
________________________________________
٤. مەعنەویەت بەبێ دۆزەخ:
کوردستان وەک نموونەیەک (ئێزیدی و یارسان)
کوردستان وەک لانکەی شارستانیەت، خاوەنی جیهانبینیی ڕەسەنە
کە پێچەوانەی شەپۆلە باوەکانی ناوچەکە، ئەخلاقیان لەسەر ترس دانەمەزراندووە.
٤-١ ئایینی ئێزیدی (یەزدانی)
لە جیهانبینیی ئێزیدیدا:
• خودا قەهار و تۆڵەسێن
نییە؛ بەڵکو نوورانی و میهرەبانە.
• جیهان خاوەنی سووڕ
و بازنەیی بوونە.
• هەڵە نابێتە هۆی
سزای جاویدانی لە دۆزەخدا، بەڵکو دەبێتە هۆی «گەڕانەوەیەکی قورستر» لە دۆنادۆنێکی دیکەدا.
لێرەدا ئەخلاق لە ترسەوە سەرچاوە ناگرێت، بەڵکو لە ئاگاهی
و بەرپرسیارێتی بەرامبەر بە سووڕی گەردوون دێت.
٤-٢ یارسان و ئەسڵی
«دۆنادۆن»
یارسان نە دۆزەخی هەیە و نە دادوەریی کۆتایی بەو مانایەی
کە لە ئایینە سامییەکاندا هەیە. ڕۆح لە سووڕی بەرجەستەبوونی جەستەییدا (دۆنادۆن) بەرەو
کەماڵ دەچێت. لە ئەنجامدا:
• بەرپرسیارێتیی ئەخلاقی
لە «لێرە و ئێستا»دا مانا پەیدا دەکات.
• ترس جێگەی خۆی دەدات
بە «بەڵێن»، «سڕ» و «ڕاستی».
• مەعنەویەت یەکسانە
بە ئەزموونی دەروونی، نەک گوێڕایەڵی بۆ هێزێکی دەرەکی.
٤-٣ دەرەنجامی مەعریفی
ئەم نەریتە کوردییانە ئەخلاق دەگوێزنەوە بۆ «ناوەوە»،
نەک «فشاری دەرەکی». لەم سیستەمانەدا، مرۆڤ ئازادە، چونکە ترس تەوەری ئەخلاق نییە.
ئەمەش جیاوازییەکی جەوهەریی فەلسەفەیی دروست دەکات لە نێوان مرۆڤی کوردیی ڕەسەن و ئەو
مرۆڤەی لەژێر هەژموونی ئایینە دەسەڵاتخوازەکاندایە.
________________________________________
٥. خەییامی نەیشابووری:
دەنگی ناڕەزایەتی بەرامبەر ئەندازیاریی ترس
خەییام زۆرجار بە هەڵە تەنها وەک شاعیرێکی چێژخواز (Hedonist) دەناسرێت، بەڵام ڕەگی ئەندێشەی
ئەو فەلسەفییە. خەییام نە نکۆڵی لە خودا دەکات و نە پووچگەرا
(Nihilist)ـە؛ ئەو پرسیارکەرێکی بوێرە لەبەردەم سیستەمە
ئایینییە ترس-تەوەرەکاندا.
لە زۆربەی چوارینەکانیدا، خەییام:
• دادوەریی ئەخروەی
بە تەحددا دەگرێت.
• یەقین و ڕەهایی بەهەشت/دۆزەخ
دەخاتە ژێر پرسیارەوە.
• مرۆڤ بۆ «ژیان لە
ئێستادا» بانگهێشت دەکات.
• ڕەخنە لەوە دەگرێت
کە چۆن ئایین بە بەڵێن و هەڕەشە، زەین لە بیرکردنەوەی ئازاد دەخات.
ئەم تێڕوانینەی خەییام، لە جیهانبینیی یارسان و ئێزیدی
نزیکترە تا سیستەمە ئیبراهیمییەکان. خەییامیش، هاوشێوەی ئەم دوو نەریتە کوردییە، بڕوای
بە «سووڕی گەردوون، نادڵنیایی، و ڕازئامێزیی هەستی» هەبووە. دەکرێت بڵێین خەییام لە
بازنەی فەرهەنگیی زاگرۆس و سەردەمی کۆندا، هەڵگری هەمان ئەو مەشخەڵە بووە کە یارسانەکان
پاراستوویانە: ڕەتکردنەوەی ملکەچی لە ڕێگەی ڕەتکردنەوەی ترسەوە.
لە ژێر ڕۆشنایی ئەم بەراوردکارییەدا: خەییام دژی «ئەخلاقی
ترس» شۆڕشی کردووە و بەدوای جۆرێک لە مەعنەویەتی ئازاد، ئێستا-تەوەر و دوور لە سامدا
گەڕاوە.
________________________________________
٦. دەرەنجام:
ئەم وتارە گەیشتە ئەو دەرەنجامانەی خوارەوە:
1. ترس
لە نەریتە فەلسەفی و دەروونناسییەکاندا وەک ئامرازی سەرەکیی گوێڕایەڵی و کۆنترۆڵی بەکۆمەڵ
ناسێنراوە.
2. ئایینە
ئاسمانییەکان، بە جەختکردنەوە لەسەر بەهەشت/دۆزەخ و دادوەریی پاش مەرگ، ترسی بوونگەراییان
ڕێکخستووە و گۆڕیویانە بۆ میکانیزمی دەسەڵات و ئەخلاق.
3. ئایینە
ڕەسەنەکانی کوردستان (ئێزیدی و یارسان)، لە غیابی چەمکی دۆزەخدا، ئەخلاقیان لەسەر ژیریی
دەروونی، سووڕی گەردوون و بەرپرسیارێتیی ئێستایی بنیات ناوە.
4. ئەندێشەی
خەییام، لەبری ئەخلاقی ترس-تەوەر، بەرگری لە مەعنەویەتێک دەکات کە ئازادی، گومانکردن،
پرسیارکردن و ئەزموونی ژیاو دەکاتە تەوەر؛ لەم ڕوانگەیەشەوە، لەگەڵ نەریتە یەزدانی
و یارسانییەکان هاوئاسۆیە.
دێڕی کۆتایی:
ئەخلاقی ترس-تەوەر، مرۆڤی ملکەچ دروست دەکات؛ ئەخلاقی
ئاگاهی-تەوەر، مرۆڤی هوشیار و ئازاد.
