مێتافیزیکی ڕووناکی و ئەخلاقی پراکتیکی؛ دیالۆگێک لە نێوان "حیکمەتی ئیشراق"ی سهروردی و "کولتوری ئەخلاقی"ی ئادلێر

 

مێتافیزیکی ڕووناکی و ئەخلاقی پراکتیکی؛ دیالۆگێک لە نێوان "حیکمەتی ئیشراق"ی سهروردی و "کولتوری ئەخلاقی"ی ئادلێر

١. پێشەکی: لە ڕۆژهەڵاتی ڕووناکییەوە بۆ ڕۆژئاوای ئەخلاق

ئەم توێژینەوە بەراوردکارییە هەوڵێکە بۆ دروستکردنی پردێکی مەعریفی لە نێوان دوو قوتابخانەی فەلسەفیی جیاواز لە کات و شوێندا، بەڵام هاوئاواز لە جەوهەردا.

لایەک، (شەهابەدین سهروردی - ١١٥٤-١١٩١)، فەیلەسوفی کورد و دامەزرێنەری قوتابخانەی ئیشراق (Illuminationism)، کە هەوڵیدا حیکمەتی دێرینی زاگرۆس زیندوو بکاتەوە و خودا و گەردوون لە ڕێگەی مێتافیزیکی "ڕووناکی"یەوە پێناسە بکات.

لایەکەی تر، (فلیکس ئادلێر)، دامەزرێنەری بزووتنەوەی کولتوری ئەخلاقی، کە هەوڵیدا پیرۆزیی مرۆڤ لە دەرەوەی چوارچێوە تەقلیدییەکانی ئایین پێناسە بکاتەوە.

پرسیاری جەوهەری ئەمەیە: ئایا "نووری ئەنوار"ی سهروردی و "وزەی ئەخلاقی"ی ئادلێر، دوو ناوی جیاوازن بۆ یەک هەقیقەتی شاراوە لە ناخی گەردوون و مرۆڤدا؟

٢. تەوەرەی یەکەم: ئۆنتۆلۆژیای ڕووناکی و تۆڕی پەیوەندییەکان

لای سهروردی (پلەبەندیی ڕووناکی):

بە بڕوای سهروردی، بوون بریتییە لە ڕووناکی. خودا "نووری ئەنوار" (ڕووناکیی ڕووناکییەکان)ـە. هەموو بوونەوەرەکانی دیکە، لە فریشتەوە تا مرۆڤ و ماددە، تەنها تیشک یان "فەیز"ێکن لەو ڕووناکییە ڕەهایە.

سهروردی پێی وایە هیچ شتێک لە گەردووندا دابڕاو نییە؛ هەر بوونەوەرێک ڕووناکی لە سەرووی خۆی وەردەگرێت و دەیداتەوە بە خوار خۆی. ئەمە سیستەمێکی "قو قوچکی" دروست دەکات کە تێیدا هەموو گەردوون پەیوەستە بە سەرچاوە ئەسڵییەکەوە. بوون واتە دەرکەوتن (زاهیر بوون) و نەبوون واتە تاریکی.

لای ئادلێر (ئۆرگانیک ئایدیاڵ):

ئادلێر چەمکی "نموونەی ئۆرگانی" (Organic Ideal) بەکاردەهێنێت. ئەو پێی وایە مرۆڤایەتی وەک جەستەیەکی گەورە وایە، هەموو تاکێک ئەندامێکە لەو جەستەیەدا. گۆڕانکاری لە بەشێکدا کاریگەری لەسەر هەموو بەشەکانی تر هەیە.

خاڵی بەیەکگەیشتن:

هەردوو فەیلەسوف جیهان وەک "یەکەیەکی پەیوەست بە یەک" دەبینن. لای سهروردی ئەو پەیوەندییە لە ڕێگەی "تیشکی ڕووناکی"یەوەیە، لای ئادلێر لە ڕێگەی "بەرپرسیارێتی ئەخلاقی"یەوەیە. لای هەردووکیان، تاک دابڕاو نییە، بەڵکو بەشێکە لە هەقیقەتێکی گەورەتر.

٣. تەوەرەی دووەم: مرۆڤ؛ تیشکی خودا یان خاوەنی شکۆ؟

سهروردی و "نووری ئیسپەهبەد":

سهروردی پێی وایە ڕۆحی مرۆڤ جەوهەرێکی نورانییە کە پێی دەڵێت "نووری ئیسپەهبەد" (نووری بەڕێوەبەر). ئەم ڕۆحە پریشکێکە لە خودا. کەواتە مرۆڤ لە جەوهەردا نامۆیە بەم جیهانە تاریکە (جیهانی ماددە) و دەبێت بگەڕێتەوە بۆ نیشتمانی ئەسڵی خۆی کە جیهانی ڕووناکییە. لای ئەو، مرۆڤ پیرۆزە چونکە هەڵگری "نور"ی خودایە.

ئادلێر و "بەهای بێ کۆتا":

ئادلێر دەڵێت مرۆڤ خاوەنی "بەهایەکی دانەبڕاوە" (Inherent Worth). ئەم بەهایە لەوەوە نەهاتووە کە مرۆڤ چی دەپەرستێت، بەڵکو لەوەوە هاتووە کە مرۆڤ توانای هەیە بگاتە کەماڵی ئەخلاقی.

خاڵی بەیەکگەیشتن:

سهروردی بە زمانێکی "عیرفانی" دەڵێت مرۆڤ تیشکی خودایە، ئادلێر بە زمانێکی "مۆدێرن" دەڵێت مرۆڤ پیرۆزیی خۆی هەیە. هەردوولا کۆکن لەسەر ئەوەی کە جەوهەری مرۆڤ شتێکی باڵاترە لە جەستە و ماددە، و دەبێت ڕێز لەو "تیشکە" یان "شکۆیە" بگیرێت.

٤. تەوەرەی سێیەم: جیاکردنەوەی توێکڵ لە کاکڵ (شەریعەت و حەقیقەت)

ئەمە گرنگترین خاڵی بەراوردکارییەکەیە لەم توێژینەوەیەدا.

سهروردی (لە شەریعەتەوە بۆ حەقیقەت):

سهروردی، وەک فەیلەسوفێکی کورد کە کاریگەریی میراتی دێرینی ناوچەکەی لەسەر بووە، ڕەخنە لەو تێڕوانینە دەگرێت کە ئایین تەنها لە ڕواڵەت و یاسای وشک (شەریعەت)دا کورت دەکاتەوە. ئەو باوەڕی وایە کە دەکرێت مرۆڤ زانایەکی گەورەی ئایینی بێت بەڵام "کوێر" بێت چونکە دڵی ڕووناکی نەدیوە.

لای سهروردی، پەرستنی ڕاستەقینە بریتی نییە لە جوڵەی جەستە، بەڵکو بریتییە لە "ئیشراق" واتە کرانەوەی چاوی دڵ بە ڕووی نووری حەقیقەتدا. شەریعەت تەنها توێکڵە، و حەقیقەتی نورانی کاکڵەکەیە.

ئادلێر (کردار نەک بیروباوەڕ):

ئادلێر بە هەمان شێوە ڕەخنەی لە دۆگما و ڕێوڕەسمی کڵێسا و پەرستگاکان دەگرت. ئەو دەیوت: گرنگ نییە تۆ باوەڕت بە چی هەیە دەربارەی مێژووی ئایین، گرنگ ئەوەیە "چۆن دەژیت". ئادلێر هەوڵیدا توێکڵی دۆگماکان فڕێ بدات و ناوەرۆکە ئەخلاقییەکە (کە هەمان کاکڵەکەی سهروردییە) دەربهێنێت.

٥. دەرەنجامی تیۆری: خودا وەک نوور و خودا وەک خێر

لە کۆتاییدا، دەتوانین بڵێین:

ئەوەی سهروردی ناوی دەنێت "نوور"، ئادلێر ناوی دەنێت "خێر" (The Good).

١. سهروردی فەیلەسوفێکی "بینایی" (Visionary) بوو؛ پێی وابوو دەبێت حەقیقەت "ببینرێت". خودا لای ئەو وزەیەکی نورانییە کە هەموو گەردوون ڕۆشن دەکاتەوە و هەر شتێک بەپێی نزیکی و دووری لەو ڕووناکییە پلەی بوونی وەردەگرێت.

٢. ئادلێر فەیلەسوفێکی "کردەیی" (Pragmatic) بوو؛ پێی وابوو دەبێت حەقیقەت "ئەنجام بدرێت".

٣. هەردووکیان دژی ئەوە بوون کە ئایین بکرێتە ئامرازێک بۆ جیاکاری. سهروردی لە ڕێگەی تێکەڵکردنی حیکمەتی کوردی زاگرۆسی و ئیسلامی، و ئادلێر لە ڕێگەی تێکەڵکردنی ئایینەکان لە ژێر چەتری ئەخلاقدا، هەوڵی یەکێتیی مرۆڤایەتییان دەدا.

کورت وپوخت:

فەلسەفەی سهروردی بانگەوازێکە بۆ ئەوەی مرۆڤ "تیشکە خوداییەکەی ناخی" بدۆزێتەوە و ڕێگە نەدات ماددە و توێکڵی شەریعەت ئەو ڕووناکییە بشاریتەوە. ئەمەش تەواوکەری پەیامەکەی ئادلێرە کە داوا دەکات مرۆڤەکان لە ڕێگەی ئەو تیشکەوە (کە ئەو بە وزەی ئەخلاقی ناوی دەبات) پەیوەندی و ژیانی خۆیان بونیاد بنێن. سهروردی ڕێگاکە ڕووناک دەکاتەوە، و ئادلێر نەخشەی ڕێگاکەمان دەداتێ.

مرۆڤ تەوەر و خودا لە جەستەدا؛ خوێندنەوەیەکی بەراوردکاری لە نێوان "ئایینی یەزدانی" و "ئی تیکی"ی فلیکس ئادلێر

 

مرۆڤ تەوەر و خودا لە جەستەدا؛ خوێندنەوەیەکی بەراوردکاری لە نێوان "ئایینی یەزدانی" و "ئی تیکی"ی فلیکس ئادلێر

 

پێشەکی و چوارچێوەی تیۆری

ئەم توێژینەوەیە لەسەر دوو کۆڵەکەی سەرەکی دەوەستێت. یەکەمیان ("ئایینی یەزدانی")ـیە وەک دەستەواژەیەکی کۆکەرەوە بۆ (یارسان، ئێزیدی، عەلەوی، شەبەک) کە هەموویان لق و پۆی یەک دارن و ڕەگەکەیان دەچێتەوە سەر ئایینی میترایی (Mithraism) و باوەڕە دێرینەکانی چیاکانی زاگرۆس. ئەم ئایینە یەزدانییانە خاوەنی "ئۆنتۆلۆژی" (Ontology)یەکین کە تێیدا خودا و گەردوون و مرۆڤ لێکدانەبڕاون.

دووەمیان، فەلسەفەی فلیکس ئادلێر (Felix Adler 1851-1933) و بزووتنەوەی کولتوری ئەخلاقی (Ethical Culture)ـیە، کە بانگەشەی ئەوە دەکات "ئەخلاق سەربەخۆیە لە دۆگما" و مرۆڤ خاوەنی شکۆیەکی ڕەهایە.

پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: ئایا دەکرێت پێکگەیشتنێک لە نێوان "میترایزمی ڕۆژهەڵاتی" و "هیومانیزمی ئەخلاقی ڕۆژئاوایی" بدۆزینەوە؟

تەوەرەی یەکەم: پیرۆزیی مرۆڤ (Anthropolatry vs. Human Worth)

لە فەلسەفەی ئادلێردا:

ئادلێر چەمکێکی بە ناوی "بەهای دانەبڕاو" (Inherent Worth) بەکاردەهێنێت. بە بڕوای ئەو، هەموو مرۆڤێک پریشکێکی خودایی یان پیرۆزیی تێدایە، جا باوەڕی هەرچییەک بێت. بۆ ئادلێر، "خودا" مەرج نییە بوونەوەرێکی ئاسمانی بێت، بەڵکو ئەو وزە ئەخلاقییە کامڵەیە کە لە ناخی مرۆڤدا بوونی هەیە. مرۆڤ خۆی ئامانجە.

لە ئایینی یەزدانی (میترایی)دا:

لە ئایینی یەزدانیدا، ئەم چەمکە دەچێتە قۆناغێکی باڵاتر کە پێی دەوترێت "تەجەلا" یان دەرکەوتنی خودا لە بەرگی مرۆڤدا. باوەڕی (دۆنادۆن) یان گواستنەوەی ڕۆح، جەخت لەوە دەکاتەوە کە جەوهەری خودا (کە لە یارساندا بە "زات" و لە ئێزیدیدا بە "خوەدێ" دەناسرێت) دەکرێت لە جەستەی مرۆڤدا دەرکەوێت.

خاڵی هاوبەش: لای هەردووکیان، پەرستگا ڕاستەقینەکە "دڵی مرۆڤ"ـە. عەلەوییەکان دەڵێن: "بەرد و دیوار قیبلە نین، قیبلە ڕووی مرۆڤی کامڵە". ئەمە هاوتایە لەگەڵ دونیابینی ئادلێر کە پێی وایە پیرۆزی لە ئاسمان نییە، بەڵکو لە پەیوەندیی نێوان مرۆڤەکاندایە.

تەوەرەی دووەم: ئەولەوییەتی کردار بەسەر بیروباوەڕدا (Praxis over Dogma)

تیۆریی ئادلێر:

دروشمی سەرەکی ئادلێر ئەوە بوو: "کردار، نەک بیروباوەڕ" (Deed, not Creed). ئەو پێی وابوو ئایینەکان نابێت لەسەر بنەمای تیۆلۆژی (کە کێ خودایە و کێ پێغەمبەرە) شەڕ بکەن، بەڵکو دەبێت لەسەر "چۆنێتی ژیانکردن" ڕێکبکەون. ئەخلاق تاکە هێزە کە دەتوانێت مرۆڤایەتی ڕزگار بکات.

پراکتیزی یەزدانی:

لە هەموو لقەکانی ئایینی یەزدانیدا، شەریعەت (بە مانای یاسای وشک و نوێژ و ڕۆژووی ڕووکەش) ڕەتدەکرێتەوە یان کەم دەکرێتەوە، و لە بەرامبەردا جەخت لەسەر "هەقیقەت" دەکرێتەوە.

لە یارساندا چوار ڕوکن هەیە: (راستی، پاکی، نیستی، ڕەدا). هەموو ئەمانە سیفەتی "کردارین" نەک "بیرکردنەوەی تیۆری".

لە عەلەوی و شەبەکدا: یاسای "دەست و دەم و داوێن پاک ڕاگرە" بنەمای دیندارییە.

خاڵی هاوبەش: هەردوولا باوەڕیان وایە کە "دینداریی ڕاستەقینە" بریتی نییە لە وتنی شایەتومان یان خوێندنی دەق، بەڵکو بریتییە لە پاکڕاگرتنی کردار و خزمەتکردنی خەڵک. ئادلێر دەڵێت "خزمەت"، یەزدانی دەڵێت "خزمەتی جەم و خەڵک".

تەوەرەی سێیەم: گەردوونگەری و یەکێتیی بوون (Universalism)

ئادلێر: هەوڵیدا "کڵێسایەکی مرۆڤایەتی" دروست بکات کە تێیدا جوولەکە، مەسیحی و بێدین پێکەوە کۆببنەوە. ئامانجی ئەو یەکخستنی مرۆڤایەتی بوو لەژێر سایەی ئەخلاقدا.

ئایینی یەزدانی:

ئایینی یەزدانی لە بنەڕەتدا ئایینێکی "نا-تەبشیری"یە (واتە هەوڵی بەزۆر سەپاندن نادات)، بەڵام فەلسەفەکەی گەردوونییە. لە تێکستە پیرۆزەکانی یارسان (دەفتەرەکان) و ئێزیدی (قەولەکان)دا، ڕێز لە هەر ٧٢ میللەتەکەی جیهان دەگیرێت. لە عەلەویدا دەوترێت "هەر کەسێک بە چاوی جیاکاری سەیری ٧٢ میللەتەکە بکات، ئەو لە ڕێگای هەقیقەت لایداوە".

ئەمە دەقاودەق لەگەڵ فەلسەفەی ئادلێر یەکدەگرێتەوە کە ڕەتی دەمارگیریی ئایینی دەکاتەوە.

جیاوازییەکی جەوهەری (میتافیزیک)

لێرەدا دەبێت وەک توێژینەوەیەکی زانستی ئاماژە بە جیاوازییەک بدەین:

فەلسەفەی ئادلێر: زیاتر "عەقڵانی" (Rational) بوو و لەژێر کاریگەریی کانت و ڕۆشنگەریی ئەوروپیدا بوو. ئەو زیاتر وەک سیستەمێکی ئەخلاقیی عەلمانی دەردەکەوێت.

ئایینی یەزدانی: سروشتێکی "عیرفانی" (Mystical) و "باتیینی" (Esoteric) هەیە. لێرەدا سروشت، خۆر (لە میترایزمەوە)، و توخمەکانی گەردوون ڕۆحیان هەیە. ئەخلاقی یەزدانی تەنها بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگا نییە، بەڵکو بۆ گەیشتنە بە قۆناغی "فەنا بوون لە خودادا".

 دەرەنجام:

لە کۆتایی ئەم بەراوردکارییەدا، دەگەینە ئەو دەرەنجامەی:

ئەگەرچی ئایینی یەزدانی (یارسان، ئێزیدی، عەلەوی) ڕەگەکەی بۆ ئەشکەوت و چیاکانی کوردستان و پەرستگاکانی میترا دەگەڕێتەوە، و فەلسەفەی ئادلێر بۆ ناوەندە ئەکادیمییەکانی نیویۆرک و بەرلین، بەڵام هەردووکیان لە یەک خاڵی جەوهەریدا یەکدەگرنەوە:

"پیرۆزکردنی مرۆڤ و کردنی ئەخلاق بە تاکە پێوەری هەقیقەت."

ئایینی یەزدانی دەتوانرێت وەک "کولتورێکی ئەخلاقیی دێرین" (Ancient Ethical Culture) پێناسە بکرێت کە هەزاران ساڵ پێش ئادلێر، مرۆڤی کردووەتە سەنتەری پیرۆزی و ڕێوڕەسمی ئایینیی گۆڕیوە بۆ کۆڕی خۆشەویستی و یەکترقبوڵکردن. فەلسەفەی ئادلێر، بە زمانێکی مۆدێرن، هەمان ئەو پەیامە دەداتەوە کە پیرەکانی یارسان و ئێزیدی لە ڕێگەی تەنبوور و قەولەوە دەیانگەیاند.

ئاڵا؛ کۆدێکی ئۆنتۆلۆجی بۆ یەکخستنەوەی ڕۆحی دابەشکراوی نەتەوە

 

ناونیشان: ئاڵا؛ کۆدێکی ئۆنتۆلۆجی بۆ یەکخستنەوەی ڕۆحی دابەشکراوی نەتەوە

پێشەکی: ئاڵا وەک ناسنامەی بوون

لە فەلسەفەی سیاسی و کۆمەڵناسیدا، ئاڵا تەنها پارچە قوماشێک نییە کە بە ڕەنگ نەخشێندرا بێت، بەڵکو "تێکستێکی بینراو" (Visual Text)ـە کە کورتکراوەی مێژوو، ئێش و ئازار، خەون و ئایندەی نەتەوەیەکە. بۆ کورد، کە نەتەوەیەکە لە ڕووی جوگرافییەوە (Physically) دابەشکراوە، ئاڵا ڕۆڵی "چەسپی میتافیزیکی" دەبینێت. ئەگەر چیای زاگرۆس بڕبڕەی پشتی جوگرافیای کوردستان بێت کە بە فیزیایی خاکەکە ڕادەگرێت، ئەوا "ئاڵای کوردستان" بڕبڕەی پشتی ڕۆحی و مەعنەوی تاک بە تاکی کوردە کە ڕێگە نادات ئەم دابەشبوونە فیزیاییە ببێتە دابەشبوونی دەروونی.

یەکەم: دایەلێکتیکی پارچەبوون و یەکپارچەیی ڕۆح

دۆخی کوردستان نموونەیەکی دەگمەنە لە "پارادۆکسی سیاسی"؛ خاکێک کە بە زۆر دابەشکراوە، بەڵام نەتەوەکەی خاوەنی یەک "نەستی جەمعی" (Collective Unconscious)ـیە. دوژمنانی کورد لە سەدەی ڕابردوودا ستراتیژییەکەیان لەسەر ئەوە داڕشتبوو کە سنوورە دەستکردەکان بکەنە سنووری زهنی. واتە کوردێک لە ڕۆژهەڵات هەست بە نامۆیی بکات بەرامبەر کوردێک لە باکور.
لێرەدا گرنگیی "یەک ئاڵا" دەردەکەوێت. ئاڵا ئەو هێزە سیمبۆلیکەیە کە سنوورە دەستکردەکان دەبەزێنێت. کاتێک کوردێک لە هەر چوار پارچە سەیری هەمان خۆر و هەمان ڕەنگەکان دەکات، پەیامێکی فەلسەفی وەردەگرێت: "ئێمە لە جەستەدا بریندار و دابەشکراوین، بەڵام لە ڕۆحدا یەکەیەکین و لێک دانابڕێین." ئاڵا تاکە وەڵامی ئۆنتۆلۆجییە (وڵامی بوونگەرایی) بۆ ئەو هەوڵانەی دەیانەوێت کورد لە خۆی نامۆ بکەنەوە.

دووەم: جیاوازیی نێوان "فرەیی حیزبی" و "یەکێتیی نەتەوەیی"

لە زانستی سیاسەتدا، بوونی چەندین حیزب و ڕێکخراو نیشانەی زیندوویەتی کۆمەڵگایە (Pluralism)، بەڵام ئەم فرەییە دەبێت لەژێر سێبەری "یەک پیرۆزی"دا کۆببێتەوە.
کێشەی گەورەی کورد ئەوە نییە کە خاوەنی سەدان حیزبە، بەڵکو کێشەکە ئەوەیە کاتێک "ئاڵای حیزب" باڵا دەکات بەسەر "ئاڵای نەتەوە"دا. لە ڕووی ئەکادیمییەوە:

• ئاڵای حیزب: ئامرازە، کاتییە، گوزارشت لە ئایدۆلۆژیایەکی دیاریکراو دەکات و دەکرێت بگۆڕدرێت یان نەمێنێت.
• ئاڵای نەتەوە: ئامانجە، ئەبەدییە، گوزارشت لە هەموو ڕەنگ و دەنگە جیاوازەکان دەکات و پیرۆزییەکەی ڕەهایە.

گرنگ نییە چەند پارتی کوردی هەن و هەرکامیان لۆگۆ و ڕاچمەی خۆیان هەیە، بەڵام لە چرکەساتی "خەبات" و "نوێنەرایەتیکردن"دا، دەبێت هەموو ئەو ئاڵا بچووکانە لەژێر سێبەری ئاڵا گەورەکەدا بن. فەلسەفەی سەرکەوتن ئەوەیە: "فرەیی لە ڕێکخستندا، بەڵام یەکێتی لە ئامانجدا." ئاڵای کوردستان ئەو ئامانجە هاوبەشەیە کە ڕێگە نادات فرەیی حیزبەکان ببێتە هۆی پەرشوبڵاوی (Fragmentation)ی نەتەوە.

سێیەم: ستراتیژیی دوژمنان و دژە-ئاڵا

وەک ئاماژەم پێدا، دوژمنان لە ڕێگەی دروستکردنی حیزبی کارتۆنی و ئاڕاستەکراوەوە هەوڵ دەدەن "پێناسەی کورد" شێواو بکەن. ئەوان دەزانن ئەگەر کورد لەژێر یەک ئاڵادا کۆببێتەوە، واتە خاوەنی یەک "گوتاری سیاسی"ـیە. بۆیە هەوڵ دەدەن بۆ هەر ناوچەیەک، یان هەر گرووپێک، ناسنامەیەکی لۆکاڵی و ئاڵایەکی جیاواز دروست بکەن تا پیرۆزییە گەورەکە (کوردستان) لەبیر بەرنەوە.
لێرەدا "یەک ئاڵا" دەبێتە قەڵغان. کاتێک پێشمەرگەیەک یان شەڕڤانێک لەژێر ئاڵای کوردستاندا شەڕ دەکات، ئەو شەڕە لە شەڕێکی حیزبییەوە دەگۆڕێت بۆ شەڕێکی نەتەوەیی و مێژوویی. ئاڵا شەرعییەت دەدات بە خوێنی شەهید، چونکە دەیسەلمێنێت کە ئەو خوێنە بۆ "بەشێک" نەڕژاوە، بەڵکو بۆ "کۆی گشتی" (The Whole) بەخشراوە.

دەرەنجام: ئاڵا وەک پەیمانی مانەوە

لە کۆتاییدا، گرنگیی هەبوونی یەک ئاڵا بۆ کورد تەنها مەسەلەیەکی پرۆتۆکۆڵی نییە، بەڵکو مەسەلەی مان و نەمانە. لە جیهانی مۆدێرندا، نەتەوەکان بە سیمبۆلەکانیان دەناسرێنەوە.
با زاگرۆس هەر وەک کۆڵەکەیەک بمێنێتەوە کە پشتی زەوییەکەی گرتووە، بەڵام با ئاڵای کوردستان ئەو ڕۆحە بێت کە بە دەماری هەموو کوردێکدا دەگەڕێت. کورد دەبێت بە شێوەیەک پەروەردە بکرێت کە تێبگات: حیزبەکان دەڕۆن و دێن، سەرکردەکان دەمرن و دەگۆڕێن، بەڵام ئەوەی دەمێنێتەوە و پیرۆزە، تەنها خاکی کوردستان و ئەو ئاڵایەیە کە لەسەری دەشەکێتەوە.
هەر کاتێک کورد توانی "ئەمەکی بۆ حیزب" بگۆڕێتەوە بۆ "ئەمەک بۆ ئاڵا"، ئەو ڕۆژە دەتوانین بڵێین سەرەتای کۆتاییهاتنی پیلانی دوژمنان و سەرەتای دروستبوونی دەوڵەتی کوردییە لەسەر ئەرزی واقیعدا، نەک تەنها لە خەیاڵدا.

بە کورتی: یەک ئاڵا، واتە یەک چارەنووس، یەک ئایندە و یەک نەتەوە، هەرچەندە ئەگەر جوگرافیاکەشمان پارچە پارچە کرابێت.

دیالێکتیکی پیرۆزی و مێژوو: خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ پێکهاتنی دەق و دەسەڵات لە ئیسلامدا

 

دیالێکتیکی پیرۆزی و مێژوو: خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ پێکهاتنی دەق و دەسەڵات لە ئیسلامدا

پێشەکی: پارادۆکسی عەقڵ و نەقڵ

لە توێژینەوە ئەکادیمییە مۆدێرنەکاندا، ئیسلام وەک دیاردەیەکی مێژوویی و کۆمەڵایەتی سەیر دەکرێت، نەک تەنها وەک ڕاستییەکی میتافیزیکی ڕووت. لێرەوە پرسیارە جەوهەرییەکە دروست دەبێت: چۆن دەکرێت سیستەمێکی فەلسەفی (کە بنەماکەی پرسیارکردن و گومانە) لە ناو جەرگەی ئایینێکدا گەشە بکات کە بنەماکەی "تەواوەتی دەق" و "گوێڕایەڵی"یە؟ وەڵامی ئەم پرسیارە پەیوەستە بە تێگەیشتن لە پرۆسەی دروستبوونی "ئەرسۆدۆکسی" (باوەڕی فەرمی) و ئەو قۆناغانەی کە دەقی قورئان و دامەزراوەی خەلافەت تێیدا تێپەڕیون.

تەوەرەی یەکەم: فەلسەفەی ئیسلامی وەک "هێرمۆنتیک"ی ڕزگاربوون

بوونی فەلسەفەی ئیسلامی (لە لای فارابی، ئیبن سینا، تا ئیبن روشد) بەو مانایە نییە کە ئەوان ئازاد بوون لە ڕەخنەگرتن لە خودی دەقە پیرۆزەکە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ، بەڵکو ئەوان پەنایان بۆ میتۆدی "تەئویل" (Allegorical Interpretation) برد. فەیلەسوفەکان دەیانگوت: قورئان بۆ خەڵکی عەوام (ڕەشۆکی) زمانێکی سیمبوڵی بەکارهێناوە، بەڵام بۆ خواس (فەیلەسوفان) دەبێت بە عەقڵ و لۆژیک شی بکرێتەوە.

ئەمە دانپێدانانێکی ناڕاستەوخۆ بوو بەوەی کە "دەقی پیرۆز" بە تەنها و بە ڕووکەش وەڵامدەرەوەی کێشە ئاڵۆزەکانی بوون نییە. بۆیە فەلسەفەی ئیسلامی لە ڕاستیدا هەوڵێک بوو بۆ ڕزگارکردنی ئایین لە "جەمود"ی دەق، بەڵام هەمیشە لەژێر هەڕەشەی فقها و دامەزراوەی دەسەڵاتدا بوون.

تەوەرەی دووەم: ئارکیۆلۆژیای قورئان؛ لە دەنگی پێغەمبەرەوە بۆ کتێبی دەسەڵات

لە ڕووی مێژوویی و ئەکادیمییەوە، ئەو قورئانەی ئەمڕۆ لەبەردەستە (مصحف عثمان)، دەرەنجامی پرۆسەیەکی درێژی "کۆکردنەوە، هەڵبژاردن، و ستانداردکردن"ـە، نەک وێنەیەکی فۆتۆگرافیی ئەو وتانەی کە ڕاستەوخۆ لە دەمی محەمەد (د.خ) دەرچوون.

کێشەی دەستخەتەکان (Manuscripts):

بەپێی توێژینەوەکانی زانستی کۆدیکۆلۆجی (Codicology)، هیچ نوسخەیەکی تەواوی قورئان (Codex) لەبەردەستدا نییە کە بگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ژیانی پێغەمبەر. کۆنترین دەستخەتەکان (وەک دەستخەتی بیرمینگهام یان سەنعا) تەنها پارچەن (Fragments). دەستخەتی "سەنعا" (Sana'a Palimpsest) کە لە یەمەن دۆزرایەوە، بەڵگەیەکی زانستی مەترسیدارە؛ چونکە دەقەکە "پالیمپسێست"ـە، واتە نووسینێکە کە نووسینی کۆنتری لەژێردا سڕدراوەتەوە و دەقێکی نوێی لەسەر نووسراوە. توێژینەوەکان دەردەخەن کە دەقە سڕاوەکەی ژێرەوە جیاوازیی هەیە لەگەڵ دەقە باوەکەی ئەمڕۆ. ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە قورئان پێش سەردەمی عوسمانی کوڕی عەفان، ڤێرژنی جیاوازی هەبووە و دەستکاری کراوە تا گەیشتۆتە فۆرمێکی یەکگرتوو.

پرۆسەی یەکخستن (Canonization):

مێژوونووسان جەخت لەوە دەکەنەوە کە سوتاندنی نوسخەکانی تر لەلایەن عوسمانەوە، کردەیەکی سیاسی بوو بۆ ڕێگریکردن لە ناکۆکی، نەک تەنها کردەیەکی ئایینی. ئەمەش مانای ئەوەیە دەسەڵاتی سیاسی (خەلافەت) ڕۆڵی هەبووە لە دیاریکردنی ئەوەی "چی پیرۆزە و چی پیرۆز نییە".

تەوەرەی سێیەم: لە پێغەمبەرایەتییەوە بۆ ئیمپراتۆریەت؛ جودایی نێوان کاریزما و دامەزراوە

خاڵێکی گرنگی فەلسەفی لە مێژووی ئیسلامدا بریتییە لەو گۆڕانکارییە بنەڕەتییەی دوای مردنی محەمەد ڕوویدا.

محەمەد خاوەنی "دەسەڵاتی کاریزمایی" (Charismatic Authority) بوو بە دەستەواژەی ماکس ڤیبەر؛ واتە شەرعیەتەکەی لە کەسایەتی خۆی و پەیوەندیی بە ئاسمانەوە وەردەگرت. بەڵام پرسیاری جێنشینی (الخلافة) کێشەیەکی سیاسیی زەمینی بوو.

بێدەنگی لەسەر جێنشین:

ئەوەی کە محەمەد جێنشینی دیاری نەکرد، دەکرێت وەک ئاماژەیەکی "عەقڵانی" تەماشا بکرێت کە نەیدەویست ئایین بکاتە موڵکی خێزانێک یان دامەزراوەیەکی پاشایەتی (Dynasty). ئەو، وەک لە دەقە مێژووییەکاندا دەردەکەوێت، جەختی لەسەر "ئوممەت" (کۆمەڵگە) دەکردەوە نەک "دەوڵەت". چەمکی دەوڵەت بە مانا مۆدێرنەکەی لە زهنییەتی عەرەبی ئەو سەردەمەدا بوونی نەبوو.

دروستکردنی تیۆلۆژیای دەسەڵات (Political Theology):

دوای ئەوەی کەسانی وەک ئەبوبەکر، عومەر، و دواتر ئەمەوییەکان دەسەڵاتیان گرتە دەست، پێویستیان بەوە بوو شەرعیەت بدەن بە دەسەڵاتەکەیان. لێرەوە چەمکی "خلیفە رسول الله" و دواتر "خلیفە الله" (لە سەردەمی ئەمەوی) دروست بوو. مێژوونووسانی وەک (پاتریشیا کرۆن) ئاماژە بەوە دەدەن کە ئەمەوییەکان و عەباسییەکان ئایینیان کردە ئامرازێکی ئایدۆلۆژی بۆ کۆنترۆڵکردنی جەماوەر.

تێکەڵکردنی دین و دەسەڵات لەو خاڵەوە دەستی پێکرد کە "پیرۆزی" لە دەقەوە گوازرایەوە بۆ "فەرمانڕەوا". گوێڕایەڵی بۆ خەلیفە بوو بە بەشێک لە ئیمان، و هەرکەسێک دژی دەسەڵات بوایە، وەک دەرچوو لە دین (مرتد یان بێباوەڕ) مامەڵەی دەکرا.

دەرەنجام

بە خوێندنەوەی مێژووی دروستبوونی دەقی قورئان و مێژووی سیاسی ئیسلام، دەگەینە ئەو دەرەنجامەی کە ئەو "پیرۆزییە ڕەهایە"ی ئەمڕۆ بانگەشەی بۆ دەکرێت، بەرهەمی کەڵەکەبوونی سەدەها ساڵ لە دۆگمای کەلامی و دەسەڵاتی سیاسییە.

مێژوو پێمان دەڵێت: هیچ دەقێک لە بۆشاییدا نەنووسراوەتەوە و پارێزراو نەبووە لە دەستکاریی مرۆڤەکان و کاریگەری ململانێ سیاسییەکان. ئەوەی ڕوویدا ئەوە بوو کە "پەیامی ڕۆحی" کرایە قوربانی "بەرژەوەندیی ئیمپراتۆری"، و ئەو فەلسەفەیەش کە هەوڵیدا ئەم گرێیە بکاتەوە، هەمیشە لە پەراوێزدا هێڵدرایەوە یان بە کوفر ناوزەد کرا.

لە زاگرۆسەوە بۆ ئەتینا و لەندەن؛ ململانێی شارستانیەت، ئەندازیاریی کۆلۆنیالی و مەترسیی "خومەینیزم"ی کوردی

 

لە زاگرۆسەوە بۆ ئەتینا و لەندەن؛ ململانێی شارستانیەت، ئەندازیاریی کۆلۆنیالی و مەترسیی "خومەینیزم" کوردی

پوختەی توێژینەوە

ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات خوێندنەوەیەکی ڕەخنەگرانە (Critical Analysis) بۆ پەیوەندیی مێژوویی و دیالێکتیکی نێوان شارستانیەتی زاگرۆس-میزۆپۆتامیا و ڕۆژئاوا (لە یۆنانی دێرینەوە تا بەریتانیای مۆدێرن) بکات. تێزی سەرەکیی توێژینەوەکە لەسەر ئەو گریمانەیە دامەزراوە کە ڕۆژئاوا بە مەبەستی پاراستنی هەیمەنەی شارستانیی خۆی و خۆدەرخستن وەک تاکە پێشەنگی مێژوو، هەوڵی پەراوێزخستن و سڕینەوەی کاریگەرییەکانی شارستانیەتی کوردیی داوە. لەم سۆنگەیەوە، دابەشکردنی کوردستان وەک پڕۆژەیەکی جیۆپۆڵەتیکی و، لە ئێستاشدا، فەراهەمکردنی ژینگە بۆ گەشەی "ئیسلامی سیاسی و سەلەفی" لە ناو دڵی بەریتانیادا، وەک درێژکراوەی هەمان ستراتیژی مێژوویی دەبینرێت. ئامانج لەم ستراتیژە، ڕێگریکردنە لە دروستبوونی کیانێکی کوردیی مۆدێرن و دووبارەکردنەوەی "سیناریۆی ئێران"ـە لە ڕێگەی بەرهەمهێنانەوەی فیگەرێکی وەک (مەلا کرێکار) بۆ گەڕاندنەوەی کۆمەڵگای کوردی بۆ سەردەمە تاریکەکان.

---

یەکەم: بونیادی مەعریفی و مێژوویی؛ زاگرۆس وەک ئیلهامبەخشی ئەقڵی یۆنانی

لە لێکۆڵینەوەی فەلسەفیی مێژوودا، هەڵەیەکی مەنهەجییە ئەگەر پێمان وابێت ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات دوو جەمسەری دابڕاو بوون. بەڵگەنامە مێژووییەکان و توێژینەوەکانی شوێنەوارناسی سەلمێنەری ئەو ڕاستییەن کە جوگرافیای کوردستان (زاگرۆس و باکووری میزۆپۆتامیا) هەمیشە لە دۆخێکی کارلێکی شارستانیدا بووە لەگەڵ جیهانی یۆنان.

فەلسەفەی یۆنانی، کە ڕۆژئاوا شانازیی پێوە دەکات، لە بۆشاییەوە دروست نەبووە. بنەماکانی گەردوونناسی، بیرکاری و تەنانەت چەمکە ئایینی و میتافیزیکییەکانیش، ڕەگەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ حیکمەتی زاگرۆس و میزۆپۆتامیا. ئایینە یەزدانییەکان (وەک میتراییزم و زەردەشتی) کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر فۆرمۆڵەکردنی جیهانبینیی فەیلەسوفانی وەک (پلاتۆن و ئەرستۆ) هەبووە. بەڵام لە پرۆسەی نووسینەوەی مێژوودا (Historiography)، ڕۆژئاوا پەیڕەوی لە "چەقیگەریی ئەورووپی" (Eurocentrism) کردووە، بەمەش هەوڵی داوە ڕۆژهەڵات وەک جەمسەرێکی "بەربەری" و "ناڕەسەن" وێنا بکات و ڕۆڵی کورد و دانیشتوانی زاگرۆس لە پێشخستنی مرۆڤایەتیدا بسڕێتەوە.

دووەم: دەوڵەت-نەتەوە و ئەندازیاریی پارچەکردن؛ تۆڵەی مۆدێرنیتە لە مێژوو

لەگەڵ هاتنی سەردەمی مۆدێرن و داڕشتنەوەی نەخشەی جیهان دوای جەنگی یەکەمی جیهانی، بەریتانیا و زلهێزەکان درکیان بەو ڕاستییە کرد کە کورد خاوەنی قوڵاییەکی شارستانی و وزەیەکی شاراوەی مەزنە. دروستبوونی دەوڵەتێکی کوردی لەسەر خاکی خۆی، بە مانای زیندووبوونەوەی شارستانیەتێکی ڕکابەر دەهات کە دەیتوانی هاوکێشەی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بگۆڕێت.

لەم چوارچێوەیەدا، دابەشکردنی کوردستان تەنها پرۆسەیەکی جوگرافی نەبوو، بەڵکو پرۆسەیەکی "کوشتنی شارستانی" (Civilizationalicide) بوو. بەریتانیا بە پشتیوانیکردنی دەسەڵاتە تۆتالیتارەکانی ناوچەکە، کوردی خستە پەراوێزەوە تا مێژوو و ناسنامەکەی لەناو بچێت و ڕۆژئاوا وەک تاکە پێشەنگی مۆدێرنیتە و پێشکەوتن بمێنێتەوە.

سێیەم: بەریتانیا و پارادۆکسی ئیسلامی سیاسی؛ لەندەن وەک ناوەندی بەرهەمهێنانەوەی توندڕەوی

یەکێک لە دیاردە هەرە مەترسیدارەکانی سیاسەتی هاوچەرخی بەریتانیا، پەیوەندییە بە مامەڵەکردن لەگەڵ دیاسپۆرای کورد. لێرەدا پرسیارێکی جەوهەریی دێتە ئاراوە: بۆچی چالاکوانانی نەتەوەیی و ڕۆشنبیرانی کورد بە زەحمەت مافی مانەوە وەردەگرن، لەکاتێکدا بانگخوازانی سەلەفی و هەڵگرانی فکری ئیسلامی سیاسی بە ئاسانی دەبنە خاوەن پێگە و سەنتەر و مزگەوت؟

ئەمە ڕێکەوت نییە، بەڵکو بەشێکە لە ستراتیژی "بەکارھێنانی ئایین وەک ئامرازێکی جیۆپۆڵەتیکی". بەریتانیا دەزانێت کە "ناسنامەی نەتەوەیی" هەڵگری تۆوی سەربەخۆیی و دروستکردنی دەوڵەتە، بەڵام "ناسنامەی ئیسلامی سیاسی" ناسنامەیەکی سنووربەزێنە (Transnational) کە ئینتیمای بۆ نەتەوە و خاک دەکوژێت. بە بەهێزکردنی ڕەوتی سەلەفی و ئیسلامی سیاسی لەنێو کورددا، بەریتانیا هەوڵ دەدات جەوهەری ململانێی کورد لە "رزگاریی نیشتمانی"یەوە بگۆڕێت بۆ "ململانێی مەزهەبی و ئایینی"، کە ئەمەش باشترین خزمەتە بە مانەوەی کورد لەژێر دەستی داگیرکەران.

چوارەم: سیناریۆی ئێران و ئەگەری دووبارەبوونەوەی لە کوردستان؛ مەترسیی "خومەینیزمی کوردی"

خوێندنەوەی مێژووی شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران وانەیەکی ترسناكمان پێ دەڵێت. بەڵگەنامەکان دەریدەخەن کە ڕۆژئاوا (بە تایبەت بەریتانیا و ئەمریکا) بەشدارییان کرد لە ڕێخۆشکردن بۆ هاتنە سەرکاری خومەینی، نەک لەبەر ئەوەی عاشقی ئیسلام بن، بەڵکو بۆ ڕێگریکردن لە هاتنە سەرکاری هێزە نەتەوەیی و چەپەکان کە دەیانویست ئێرانێکی مۆدێرن و سەربەخۆ بنیات بنێن. ئەنجامەکەش گەڕاندنەوەی ئێران بوو بۆ هەزار ساڵ دواوە.

ئەمڕۆ، هەمان مەترسی لەسەر کوردستان هەیە. پاراستنی فیگەرە توندڕەوەکانی وەک (مەلا کرێکار) و هاوشێوەکانی لە ئەوروپا و بەریتانیا، دەکرێت وەک "کارتێکی یەدەگ" سەیر بکرێت. ئەگەر لە داهاتوودا بزوتنەوەی رزگاریخوازی کورد بگاتە قۆناغی دروستکردنی دەوڵەتێکی سیکۆلار و پێشکەوتوو کە لە بەرژەوەندیی ڕۆژئاوا نەبێت، ئەوا ئەگەرێکی زۆر هەیە ڕۆژئاوا پەنا بۆ سیناریۆی "خومەینییەکی کوردی" ببات. واتە، هێنانی فیگەرێکی ئایینیی کاریزمی بۆ ناو کوردستان (بە ئیسکۆرت و پشتیوانیی میدیایی) بۆ ئەوەی دەسەڵات بگرێتە دەست و کۆمەڵگای کوردی لە شارستانیەت داببڕێت و بیکاتە قوربانیی خەونە یۆتۆپییە ئایینییەکان، ڕێک وەک ئەوەی بەسەر ئێراندا هات.

دەرەنجام

لە کۆتاییدا دەگەینە ئەو باوەڕەی کە پەیوەندیی ڕۆژئاوا بە کوردەوە پەیوەندییەکی بێگەرد نییە، بەڵکو ئاڵۆزە و پڕە لە پیلانگێڕیی شارستانی. پشتگیریی ئێستای بەریتانیا بۆ ڕەوتە ئیسلامییە سیاسییەکان، هەوڵێکی سیستماتیکە بۆ لێدان لە "عەقڵانییەتی سیاسیی کورد". تاکە ڕێگە بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم پلانە، گەڕانەوەیە بۆ ڕەگ و ڕیشەی شارستانیەتی زاگرۆس و هوشیارکردنەوەی تاک لەو مەترسییەی کە لە ژێر ناوی ئاییندا، خەریکە ناسنامەی نەتەوەیی و شارستانییەکەی دەسڕێتەوە. کورد دەبێت تێبگات کە رزگاریی ڕاستەقینە لە لاساییکردنەوەی ڕۆژئاوا یان پەیڕەوکردنی ئیسلامی سیاسیدا نییە، بەڵکو لە بنیاتنانەوەی مۆدێرنیتەیەکی کوردیی سەربەخۆدایە.