سێبەری شوناسی بریندار و دەروونناسیی مانەوە: خوێندنەوەیەک بۆ تاکی
کورد لە نێوان هەژموونی داگیرکاری و قەیرانی بووندا
پێشەکی: پێویستییە بنەڕەتییەکان و تێزی کەرامەت
لە فەلسەفەی مرۆڤگەراییدا، "کەرامەت" تەنیا چەمکێکی ئەخلاقی نییە، بەڵکوو دەرەنجامی سەقامگیریی دەروونی و فیزیکییە. بەپێی تیۆریی "هەرەمی پێویستییەکان"ی ئەبراهام مازلو (Abraham Maslow)، گەشەی مرۆیی و گەیشتن بە قۆناغی "خۆدیاریکردن" (Self-Actualization)، بەندە بە دابینکردنی پێویستییە فیسیۆلۆژییەکان و هەستی ئاسایش. کاتێک مرۆڤ لە ژینگەیەکدا دەژی کە تێیدا هەڕەشە لەسەر ژیانی فیزیکی و ئاسایشی دەروونیی بەردەوامە، وزەی دەروونی (Libido) لەبری ئەوەی خەریکی داهێنان و گەشە بێت، تەنیا لە "خانەی مانەوە"دا (Survival Mode) قەتیس دەمێنێت. تاکی کورد لەم ڕوانگەیەوە، لە ململانێیەکی مێژوویی دایە بۆ تێپەڕاندنی ئەم دوو قۆناغە سەرەتاییە کە بەهۆی بارودۆخی جیۆپۆلیتیکییەوە لێی زەوت کراوە.
١. هەژموونی ئەسیمیلاسیۆن و نامۆبوونی فەرهەنگی
کوردستان بە درێژایی مێژوو کەوتووەتە ژێر کاریگەریی سیاسەتی "سڕینەوەی ناسنامە" و ئەسیمیلاسیۆنی فەرهەنگی. ئەم فشارە سیستماتیکە تەنیا گۆڕینی زمان و جلوبەرگ نییە، بەڵکوو جۆرێکە لە "توندوتیژیی سیمبۆلیک" (Symbolic Violence) کە دەبێتە هۆی ئەوەی تاکی کورد تووشی جۆرێک لە "خۆبەبچووکزانین" یان "نامۆبوون لە خۆ" (Alienation) بێت. کاتێک داگیرکەر مێژوو و زمان و کولتووری نەتەوەیەک دەشێوێنێت، تاک ڕووبەڕووی قەیرانی شوناس دەبێتەوە؛ ئەمەش وا دەکات مرۆڤی کورد نەتوانێت داخوازییەکانی بە شێوەیەکی "شەفاف و ڕاشکاو" دەرببڕێت و پەنا بۆ جۆرێک لە "پەسیڤیزم" (Passive behavior) یان بێدەنگیی سیاسی ببات.
٢. ڕەهەندە دەروونییەکانی توندوتیژیی ناوەکی
ئەو توندوتیژییەی کە لە دەرەوە (لە لایەن داگیرکەر و شەڕەوە) بەسەر کۆمەڵگەی کوردیدا سەپاوە، بەپێی تێزە دەروونشیکارییەکان، لە کاتی نەبوونی دەرفەت بۆ بەرپەرچدانەوە، دەگەڕێتەوە بۆ ناوخۆ و دەبێتە "توندوتیژیی ناوەکی". لێرەدا دیاردەی "پرتەوبۆڵە" و ڕەخنەی بەردەوامی بێکردار، نیشانەیەکە لە نائومێدیی قووڵ (Frustration). درۆ، دووڕوویی و شکاندنی یەکتر، لە ڕاستیدا "میکانیزمە بەرگرییەکان"ی (Defense Mechanisms) مرۆڤێکی شکستخواردوون کە دەیەوێت لە ناو جەنجاڵییەکی پڕ لە فشاردا، باڵادەستیی خۆی بەسەر کەسانی هاوشێوەی خۆیدا بسەلمێنێت. ئەمە گواستنەوەی توندوتیژیی سیاسییە بۆ ناو کایە کۆمەڵایەتی و خێزانییەکان.
٣. لاسەنگیی کارکردی مێشک: لە نێوان لۆژیکی مانەوە و سۆزی ژیاندا
لە ڕوانگەی دەمار-دەروونناسییەوە (Neuropsychology)، تاکی کورد بەهۆی ژیان لە ژینگەیەکی پڕ لە توندوتیژی و نادڵنیاییدا، زیاتر "نیوەگۆی چەپی مێشک"ی (کە بەرپرسە لە لۆژیکی مانەوە، شیکاریی مەترسی و وردەکاریی ژمێریاری) بەکار دەهێنێت. ئەمە وای کردووە "نیوەگۆی ڕاست" کە سەرچاوەی خەیاڵ، سۆز، هونەر و میهرەبانییە، پەراوێز بخرێت.
ئێمە لە جەنجاڵیی هەواڵە سیاسییەکان و هەڕەشە ئەمنییەکاندا، توانای "چێژوەرگرتن لە ساتەوەخت"مان لەدەست داوە. ئەم تێکچوونی هاوسەنگییە دەبێتە هۆی "ماندووێتیی درێژخایەنی دەروونی" (Burnout). تاکی کورد بەردەوام لە دڵەڕاوکێی پاشەکەوتکردن، پاراستنی خۆ و ڕاکردن لە مەترسی دایە، ئەمەش بواری بۆ گەشەی لایەنە میتافیزیکی و مەعنەوییەکانی ژیان نەهێشتووەتەوە.
٤. میدیا و وێرانکاریی دەروونی
میدیای کوردی لەبری ئەوەی ببێتە هۆکارێک بۆ هۆشیاری و ئارامی، زۆربەی کات بووەتە ئامرازی "شەڕی دەروونی". ئەو ناڕوونی و پاشاگەردانییەی لە گوتاری حیزبیدا هەیە، تاکی کوردی خستووەتە ناو تەمومژێکی فیکرییەوە. کاتێک تاک نەزانێت سبەینێ چی ڕوو دەدات، سیستمی ئەمنیی مێشک (Amygdala) بەردەوام لە حاڵەتی ئامادەباشیدایە، ئەمەش هۆکاری سەرەکیی توندوتیژی، بێزاری و نەبوونی لێبوردەییە لە ناو کۆمەڵگەدا.
ئەنجامگیری: بەرەو ڕزگاریی دەروونی
بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخە نالەبارە، پێویستە تاکی کورد لە "کۆیلایەتیی ڕووداوە سیاسییەکان" ڕزگار بکرێت. کۆمەڵگەیەک کە نەتوانێت هاوسەنگی لە نێوان "پێویستیی مانەوە" و "پێویستیی چێژ و جوانی"دا دروست بکات، بەرەو داڕمانێکی ئەخلاقی و دەروونی هەنگاو دەنێت. چارەسەر لەوەدایە کە ژێرخانە فەرهەنگییەکان هانی تاکی کورد بدەن تا لە "خانەی چەپی مێشک" و تەنیا لۆژیکی شەڕ بێتە دەرەوە و بایەخ بە لایەنە مرۆیی، هونەری و فەلسەفییەکانی بوون بدات، تا بتوانێت شوناسێکی تەندروست بۆ خۆی بنیاد بنێتەوە.


































