لە نێوان ڕەگی زاگرۆس و بای تورکستاندا؛ شیکارییەک بۆ جیناتی ڕق

 

لە نێوان ڕەگی زاگرۆس و بای تورکستاندا؛ شیکارییەک بۆ جیناتی ڕق

مێژوو تەنها تۆمارکردنی ڕووداوەکان نییە، بەڵکو شانۆیەکە کە تێیدا حەقیقەت و ئەفسانە، خوێن و خاک، جەللاد و قوربانی تێکەڵ دەبن. کاتێک سەیری نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکەین، دوو هێز دەبینین کە لە ڕووی بوونناسی (Ontology)ـەوە جیاواز نین، بەڵکو دژ بە یەکن؛ یەکێکیان وەک داربەڕوو ڕەگی لە ناخی زەویدایە (کورد)، ئەوی دی وەک با و لێزمە لە دەشتەکانەوە هەڵیکردووە (تورک).

یەکەم: ململانێی ڕەسەنایەتی و نامۆیی

کوردەکان، ئەو ڕۆڵە دێرینانەی زاگرۆس و تۆرۆس، ئەو هەناسە زیندووەی میزۆپۆتامیا، بوونیان پێش مێژووی نووسراو کەوتووە. ئەوان خاوەنی خاکن نەک داگیرکەری. بەڵام چیرۆکەکە کاتێک ئاڵۆز دەبێت کە ئیمپراتۆریەتی ساسانی دەڕوخێت و دەرگا بۆ هاتنی شەپۆلێکی نوێ دەکرێتەوە. دوای هاتنی عەرەب، بۆشاییەک دروست بوو کە تورکەکان وەک توخمێکی نامۆ هاتنە ناوییەوە.
لێرەدا خاڵێکی فەلسەفی ورد هەیە: "مرۆڤ کاتێک لە خاکێکدا نامۆیە، ڕەحم لە دڵیدا نامێنێت، چونکە زەوییەکە دایکی نییە."

دووەم: سەربازی بەکرێگیراو و بەکاڵابوونی توندوتیژی

لە سەردەمی خەلیفەکانی عەباسی و ئەمەویدا، کورد وەک هێزێکی ڕەسەن و یاخی، ملکەچی دەسەڵاتی ڕەهای خەلیفەکان نەدەبوون. بۆ شکاندنی ئەم ئیرادەیە، خەلیفەکان پەنایان بۆ هێزێک برد کە "ویژدان" لایان گرنگ نەبوو، بەڵکو "تەڵان" و "پاداشت" بزوێنەریان بوو. تورکەکان وەک سەربازی بەکرێگیراو (Mercenaries) هاتنە ناو هاوکێشەکەوە.

ئەو دڕندەییەی کە مێژوونووسان باسی دەکەن، تەنها کوشتنی سەرباز نەبوو، بەڵکو هەوڵێک بوو بۆ سڕینەوەی تەواوەتی ژیان. کوشتنی پشیلە و سەگی ماڵی کوردەکان، کە لە دەقە مێژووییەکاندا ئاماژەی پێکراوە، نیشانەی قوڵی رقێکە کە تەنها دەیەوێت "جوانی" و "ژیان" لەناوبەرێت. فەیلەسوفەکان دەڵێن: "کاتێک جەللاد دەگاتە ئاستێک ئاژەڵێک دەکوژێت تەنها لەبەر ئەوەی هی دوژمنەکەیەتی، ئەوا ئەو جەللادە چیتر جەنگاوەر نییە، بەڵکو ئامێرێکی کوێرە بۆ لەناوبردن."

سێیەم: بەخشینی خاک و ئەندازیاریی دیمۆگرافی

یەکێک لە گەورەترین ستەمە مێژووییەکان ئەوە بوو کە خەلیفەکان، خاکی پیرۆزی کوردیان وەک دیاری دەبەخشیە ئەو سەربازە تورکانە. لێرەوە چەمکی "نیشتمان" لای تورک گۆڕا؛ لە بیابانەکانی ئاسیاوە بۆ چیاکانی کوردستان. ئەمە سەرەتای داگیرکارییەک بوو کە دواتر بە هێرشەکانی مەغۆل و تەیموری لەنگ و سەفەوی، ڕەگی خۆی داکوتا. کورد لەسەر خاکی خۆی بوو بە پەنابەر، و ئەوانەی مانەوە ناچارکران زمان و ئایین و شوناسیان بگۆڕن. ئەمە پرۆسەیەک بوو کە دەکرێت ناوی بنێین "کۆلۆنیالیزمی ڕۆحی".

چوارەم: پارادۆکسی شانازی و ئەخلاق

خاڵە جەوهەرییەکەی ئەم بابەتە لەو جیاوازییە دەروونی و کلتوورییەدایە کە ئەمڕۆ دەیبینین.
تورکەکان، بە شانازییەکی سەیرەوە سەیری ڕابردووی خوێناوی خۆیان دەکەن. ئەوان شانازی بە جەنگیزخان، تەیموری لەنگ، و سوڵتانە خوێنڕێژەکان دەکەن. لە دیدی ئەواندا، "هێز" و "داگیرکاری" بەهادارن، نەک دادپەروەری. ئەوان تا ئێستاش ئەو "تەعەسووبە" لە خوێنیاندا ماوە و وەک میراتێک لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر دەیگوازنەوە. سایکۆلۆژیای تورک لەسەر بنەمای "سەرکەوتن بە هەر نرخێک بێت" بونیاد نراوە، تەنانەت ئەگەر نرخەکە قڕکردنی گەلان بێت.

لە بەرامبەردا، کورد خاوەنی کارەکتەرێکی جیهانی وەک "سەڵاحەدینی ئەیوبی"یە. پیاوێک کە تەنانەت دوژمنە خاچپەرستەکانیشی بە "جوانمێر" و "بەڕەوشت" ناویان دەبرد. بەڵام پارادۆکسەکە لەوەدایە: لە کاتێکدا تورک شانازی بە جەللادەکانی دەکات، کورد زۆرجار ڕەخنە لە سەڵاحەدین دەگرێت کە بۆچی خزمەتی بێگانەی کردووە و بۆچی ئەوەندە میهرەبان بووە!
ئەمە جیاوازی نێوان دوو زهنیەتە:

١. زهنیەتی تورک: کە شوناسی خۆی لەسەر سڕینەوەی ئەوانی تر بونیاد دەنێت و شانازی بە دڕندەییەوە دەکات.

٢. زهنیەتی کورد: کە هەمیشە بەدوای دادپەروەری و ئەخلاقدا دەگەڕێت، تەنانەت ئەگەر لەسەر حسابی خۆیشی بێت.

دەرەنجام
ئەو تەعەسووبەی ئەمڕۆ لە تورکیادا دەیبینین، دیاردەیەکی کاتی نییە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی مێژوویەکە کە لەسەر خوێن و داگیرکاری دروست بووە. سەیرەکە لەوەدایە کە بکوژ شانازی بە تاوانەکەیەوە دەکات، و قوربانییەکەش (کورد) هێشتا بە ئەخلاقێکی بەرزەوە هەوڵ دەدات بیسەلمێنێت کە شایەنی ژیانە.

بەڵام لە کۆتاییدا، فەلسەفەی مێژوو پێمان دەڵێت: "با" هەرچەندە بەهێز بێت، تەنها تۆز و خۆڵ دەجوڵێنێت، بەڵام "چیا" و "ڕەگ" لە شوێنی خۆیان دەمێننەوە. دڕندەیی تورکەکان رەنگە توانیبێتی جەستەی کورد بریندار بکات، بەڵام نەیتوانیوە ڕۆحی زاگرۆس لە ناخیاندا بکوژێت. ئەوەی دەمێنێتەوە ئەخلاق و ڕەسەنایەتییە، نەک شانازییە ساختەکانی سەر نوکی شیرەکان.

خوێندنەوەیەکی دیالێکتیکی بۆ دۆخی ژنی کورد لە نێوان چەکۆشی دۆگما و سندانی داگیرکاریدا

توێکاریی ستەمی بونیادی؛ خوێندنەوەیەکی دیالێکتیکی بۆ دۆخی ژنی کورد لە نێوان چەکۆشی دۆگما و سندانی داگیرکاریدا

کاتێک بە دیدێکی "دیاردەناسی" (Phenomenological) لە پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت کوردستان دەڕوانین، ڕووبەڕووی "پارادۆکسێکی بوونگەرایی" (Ontological Paradox) دەبینەوە؛ ژن لەم جوگرافیایەدا لە ڕووی پراکسیس و کردارەوە، تەوەری سەرەکیی مانەوەی خێزان و داینەمۆی ئابوورییە شاراوەکانە، کەچی لە ڕووی سیمبۆلیک و یاساییەوە تووشی جۆرێک لە "غیابی سیستەماتیک" کراوە. ئەم نایەکسانییە تەنها دیاردەیەکی ڕووکەش نییە، بەڵکو دەرهاویشتەی گەمەیەکی ئاڵۆزی دەسەڵاتە کە لەسەر دوو پایەی مەعریفی و ماددی وەستاوە: یەکەمیان لە سەر "پاشخان"ـێکی ئایینی و کولتووریی چەقبەستووە، دووەمیان "ژێرخان"ـێکی ئابووریی دواکەوتوو و کۆلۆنیالیزەکراوە.

یەکەم: هەژموونی تیۆلۆژیا و بەیاساییکردنی نێرسالاری

ناکرێت نکۆڵی لەوە بکرێت کە زۆربەی میتافیزیکە ئایینییەکان سنور بۆ "کەرتی ژن" دەکێشن، بەڵام لە چوارچێوەی "ئیپستمۆلۆژیای ئیسلامی" و تەفسیرە فیقهییەکاندا، جیاکارییەکە شێوەی دامەزراوەیی و یاسایی وەرگرتووە. کاتێک دەقە پیرۆزەکان و کۆدەکانی میرات و شایەتیدان، بەهای بوونی ژن بۆ "نیوە"ی پیاو کەم دەکەنەوە، ئەمە تەنها پرسێکی ژمێریاری نییە، بەڵکو "شکاندنی ئۆنتۆلۆژی" (Ontological Degradation)ـی خودی ژنە. لە وڵاتێکی وەک ئێراندا، کە تیایدا "شەریعەت" دەبێتە "دەوڵەت"، ئەم نایەکسانییە لە ئاستی باوەڕەوە دەگوازرێتەوە بۆ ئاستی "بایۆ-پۆڵەتیک" (Bio-politics)؛ واتە دەسەڵات کۆنترۆڵی جەستە و ژیانی ژن دەکات و دەیکاتە بەشێک لە ئامێرە ئایدۆلۆژییەکانی دەوڵەت، ئەمەش ژنی کورد دەخاتە دۆخێکی زۆر ناهەموارتر لەچاو ژنانی ناوەندە سیکۆلارەکان.

دووەم: ماتێریالیزمی مێژوویی و ئابووریی سیاسیی داگیرکاری

ئەگەر بە میتۆدی "ماتێریالیزمی مێژوویی" مارکسەوە سەیری دۆخەکە بکەین، پەیوەندیی نێوان "هێزەکانی بەرهەمهێنان" و پێگەی ژن زەق دەبێتەوە. لە کۆمەڵگەیەکدا کە هێشتا نەگەیشتووەتە قۆناغی پیشەسازیی تەواو و پشت بە هێزی ماسولکە دەبەستێت، "پیاوسالاری" وەک پێویستییەکی ئابووری خۆی نوێ دەکاتەوە. لە ڕۆژئاوادا، شۆڕشی پیشەسازی بووە هۆی هەڵوەشاندنەوەی پەیوەندییە فیۆداڵییەکان و ژنی هێنایە ناو بازاڕ، بەڵام لە کوردستان، دۆخەکە جیاوازە. لێرەدا دەسەڵاتی کۆلۆنیال (داگیرکەر) بە ئەنقەست کوردستان لە پاشکەوتوویی ئابووریدا دەهێڵێتەوە . ئەم سیاسەتە وایکردووە ژێرخانی ئابووریی سەربەخۆ بۆ ژن دروست نەبێت، هەربۆیە ناتوانێت لە قەفەسی دابونەریتەکان هەڵبێت، چونکە ئازادیی کۆمەڵایەتی بەبێ سەربەخۆیی ئابووری، تەنها وەهمێکە.

سێیەم: ئینتەرسێکشناڵێتی (Intersectionality) و ستەمی فرە-چین

ئەوەی دۆخی ژنی کورد لە تراژیدیایەکی ئاسایی جیا دەکاتەوە، چەمکی "ئینتەرسێکشناڵێتی" یان "پێکەوەبەستنی ستەمەکان"ـە. ژنی کورد لەژێر بارێکی "دوو جەمسەری"دایە:
١. ستەمی جێندەری (وەک ژن).

٢. ستەمی نەتەوەیی (وەک کورد).

لێرەدا جیاوازییەکە لەگەڵ ژنی فارس یان تورک دەردەکەوێت؛ ژنێکی فارس لە تاران ڕەنگە خەباتەکەی لە چوارچێوەی "لیبڕالیزمی فێمینستی"دا بێت بۆ ئازادیی حیجاب، بەڵام ژنی کورد خەباتەکەی "بوونی" (Existential)یە؛ ئەو دەبێت لە یەک کاتدا دژی باوکسالاریی ناوخۆیی و فاشیزمی دەرەکی بجەنگێت. کاتێک ژنی کورد دەخرێتە زیندانەوە، تەنها لەسەر ڕەگەزەکەی نییە، بەڵکو لەسەر ناسنامەکەیەتی.

بەراوردکارییەکی جیهانی: ژنی کورد لە ئاوێنەی گەلانی تردا

بۆ تێگەیشتن لەم دۆخە، دەکرێت دۆخی ژنی کورد بەراورد بکەین بە سێ نموونەی جیهانی کە هەمان "هاوکێشەی ستەم"یان هەیە:

１. ژنانی ئەمازیغ (بەر بەر) لە باکووری ئەفریقا:

هاوشێوەی ژنی کورد، ژنی ئەمازیغیش ڕووبەڕووی "ستەمی سێکوچکە" دەبێتەوە: (ئیسلامی سیاسی، بەعەرەبکردنی دەوڵەت، و دابونەریتی خێڵەکی). ژنانی ئەمازیغ تەنها داوای مافی ژن ناکەن، بەڵکو ئەوان پارێزەری سەرەکیی زمان و کولتووری ئەمازیغین بەرامبەر هەژموونی عەرەبی. هەروەک چۆن ژنی کورد جلوبەرگ و زمانی کردووەتە سەنگەر، ژنی ئەمازیغیش هونەر و نەخشی جەستەی کردووەتە ئامرازی بەرگری. لە هەردوو دۆخەکەدا، فێمینیستە عەرەبەکان (یان فارسەکان لای ئێمە) زۆرجار کێشەی نەتەوەیی ئەوان پشتگوێ دەخەن و تەنها باسی جێندەر دەکەن، کە ئەمەش جۆرێکە لە "کۆلۆنیالیزمی فێمینستی".

２. ژنانی فەڵەستین:

لێرەدا هاوشێوەییەکە لە ترۆپکدایە. ژنی فەڵەستینی ناتوانێت خەباتی جێندەری لە خەباتی ڕزگاریی نیشتمانی جیا بکاتەوە. ئیسرائیل وەک هێزێکی داگیرکەر کار لەسەر تێکشکاندنی خێزانی فەڵەستینی دەکات، هەروەک چۆن ئێران و تورکیا دەیکەن. بەڵام جیاوازییەکە لێرەدایە: کۆمەڵگەی فەڵەستینی بەهۆی سروشتی ململانێکەوە، زۆرجار ڕۆڵی ژنی وەک "دایکی شەهید" یان "بەرهەمهێنەری نەوەی شۆڕشگێڕ" پیرۆز کردووە، کە ئەمەش جۆرێکە لە "بەرزنرخاندنی پیاوسالارانە، واتە ژن ڕێزی لێ دەگیرێت تا ئەو شوێنەی خزمەت بە دۆزە نەتەوەییەکە دەکات، نەک وەک تاکێکی سەربەخۆ. ئەم مەترسییە بۆ ژنی کوردیش هەیە.

３. فێمینیزمی ڕەشپێستەکان (Black Feminism) لە ئەمریکا:

ئەمە سەرچاوەی تیۆری "ئینتەرسێکشناڵێتی"یە. ژنانی ڕەشپێست لە دەیەکانی ٦٠ و ٧٠دا دەیانگوت: "ئێمە ناتوانین تەنها لەگەڵ فێمینیستە سپیپێستەکان بین (چونکە ئەوان ڕەگەزپەرستیی ئێمە نابینن)، و ناتوانین تەنها لەگەڵ پیاوە ڕەشپێستەکان بین (چونکە ئەوان سێکسیزمی ناوخۆمان پێ ڕەوا دەبینن)." ئەمە هەمان دۆخی ژنی کوردە؛ کەوتووەتە نێوان چەکۆشی "پیاوی کوردی شۆڕشگێڕ بەڵام پیاوسالار" و سندانی "ژنی فارسی/تورکی مۆدێرن بەڵام نەتەوەپەرست".

دەرەنجام: گەڕانەوە بۆ ڕەسەنایەتی وەک پڕۆژەیەکی مۆدێرن

لە کۆتاییدا، دەبێت ئەو تێزە ڕەت بکەینەوە کە دەڵێت "کوردبوون" و "ئازادیی ژن" دژ بە یەکن. وەک ڤلادیمێر مینۆرسکی و زۆرێک لە ڕۆژهەڵاتناسان ئاماژەیان پێداوە، "ڕۆحی کوردی" (Kurdish Spirit) لە کرۆکدا هەڵگری تۆوی یەکسانیخوازییەکی سروشتی بووە، کە جیاواز بووە لە دۆگمای دەوروبەر. ئەو کولتوورە داخراوەی ئەمڕۆ دەیبینین، بەشێکی زۆری "هاوردەی کولتووری" (Cultural Import) داگیرکەران و خوێندنەوەی توندڕەوانەی ئایینە.
کەواتە، ڕزگاریی ژنی کورد لە لاساییکردنەوەی کوێرانەی ڕۆژئاوا نییە، بەڵکو لە "دیالێکتیکی ڕەسەنایەتی و مۆدێرنیتە"دایە؛ واتە ژیانەوەی بەها ئازادەکانی مێژووی کورد و تێکەڵکردنیان بە چەمکە مۆدێرنەکانی مافی مرۆڤ. خەباتی نەتەوەیی و خەباتی جێندەری دوو هێڵی هاو تەریب نین، بەڵکو وەک DNA بە یەکەوە گرێدراون؛ مەحاڵە کوردستان ئازاد بێت ئەگەر ژن کۆیلە بێت، و مەحاڵیشە ژنی کورد بە تەواوی ئازاد بێت ئەگەر خاکەکەی داگیرکراو بێت.

ڕۆحانییەتی بێ‌باوەڕ: بۆچی گەڕان بەدوای حەقیقەت لە پەرستنی دۆگما پیرۆزترە؟

ڕۆحانییەتی بێ‌باوەڕ: بۆچی گەڕان بەدوای حەقیقەت لە پەرستنی دۆگما پیرۆزترە؟

پێشەکی
لە مێژووی هزری مرۆڤایەتیدا، هەمیشە وای لێکدراوەتەوە کە "ئایین" تاکە سەرچاوەی ئەخلاق و ڕۆحانییەتە، و "بێ‌باوەڕی" (Atheism) هاوتایە لەگەڵ پووچگەرایی و بێ‌ئەخلاقی. بەڵام کاتێک بە وردی لە چەمکی "ڕۆحانییەت" و "ویژدان" دەکۆڵینەوە، تووشی پارادۆکسێکی سەیر دەبین: زۆرجار ئەو کەسەی کە خۆی لە کۆت و زنجیری ئایدیۆلۆژیایەکی ئایینی ڕزگار کردووە، پەیوەندییەکی قوڵتر، ڕاستگۆیانەتر و پاکتری لەگەڵ بوون و مرۆڤایەتیدا هەیە، وەک لەو کەسەی کە خودا تەنها لە چوارچێوەی تایفە و مەزهەبەکەی خۆیدا دەبینێت. ئەم وتارە هەوڵ دەدات لە ڕوانگەی فەلسەفەی ئەخلاق و مێتافیزیکەوە ئەم بابەتە شی بکاتەوە.

١. خودای گەردوون بەرامبەر بە خودای تایفەگەری

فەیلەسوفی مەزن باروخ سپینۆزا باوەڕی وابوو کە خودا و سروشت یەکن. بەم پێوەرە، ئەو کەسەی کە بە وردی لە یاساکانی گەردوون دەکۆڵێتەوە، ڕێز لە سروشت دەگرێت و بە دوای حەقیقەتی زانستیدا دەگەڕێت، لە ڕاستیدا خەریکی پەرستنێکی باڵایە.
کەسێکی بێ‌باوەڕ کە بە سەرسامییەوە لە ئەستێرەکان، ژینگە و ئاڵۆزییەکانی ژیان دەڕوانێت، جۆرێک لە "خشوع"ی هەیە بەرامبەر بە گەورەیی گەردوون. بە پێچەوانەوە، ئەو ئاییندارەی کە لە بازنەی ئایدیۆلۆژیای خۆیدا گیری خواردووە، خودای بچووک کردۆتەوە بۆ "سەرۆک حزبێک" کە تەنها ئەندامانی گرووپەکەی خۆی خۆشدەوێت و ئەوانی تر دەخاتە دۆزەخەوە.
کارل سەگان، زانای گەردوونناس دەڵێت:

"زانست تەنها لەگەڵ ژیریدا یەکناگرێتەوە، بەڵکو خودی زانست جۆرێکە لە ڕۆحانییەتێکی قوڵ."
بێ‌باوەڕەکە بە دوای "حەقیقەت"دا دەگەڕێت هەرچەندە تاڵیش بێت، بەڵام ئاییندارە دۆگماتیکەکە تەنها بە دوای "دڵنیایی"دا دەگەڕێت، تەنانەت ئەگەر وەهمیش بێت.

٢. ئەخلاقی ئۆتۆنۆم (سەربەخۆ) بەرامبەر بە ئەخلاقی بازرگانی

یەکێک لە بەهێزترین ئارگۆمێنتەکان لە بەرژەوەندی ئەخلاقیاتی بێ‌باوەڕ، تیۆرییەکەی( ئیمانوێل کانت )ـە سەبارەت بە "ئەرکی ئەخلاقی".

ئەگەر کەسێک دزی نەکات تەنها لەبەر ئەوەی لە سزای دۆزەخ دەترسێت، یان یارمەتی هەژارێک بدات تەنها بۆ ئەوەی لە بەهەشتدا کۆشکێکی پێ بدەن، ئەوا ئەو کەسە "ئەخلاقی" نییە، بەڵکو "بازرگانە". ئەو خەریکی مامەڵەیە لەگەڵ خودا.

بەڵام کاتێک بێ‌باوەڕێک، کە باوەڕی بە پاداشتی دواڕۆژ نییە، دەست دەگرێت بە بەها ئەخلاقییەکانەوە، ژینگە دەپارێزێت و یارمەتی مرۆڤ دەدات، ئەمە لووتکەی پاکی و ویژدانە. چونکە ئەو کارە چاکە دەکات "لەبەر خودی چاکەکە"، نەک لەبەر ترس یان تەماح.
ئەلبێرت ئە نیشتاین لەم بارەیەوە دەڵێت:

"ئەگەر خەڵکی تەنها لەبەر ترس لە سزا و هیوا بە پاداشت چاک بن، ئەوا ئێمە بەڕاستی بوونەوەرێکی بەستەزمانین."

٣. پاراستنی ژینگە و پیرۆزیی ژیان

زۆرجار لای کەسانی دۆگماتیک، دونیا تەنها "پردێکە" بۆ پەڕینەوە بەرەو بەهەشت، یان شوێنێکە بۆ تاقیکردنەوە، بۆیە ژینگە و سروشت لایان بەهایەکی زاتییان نییە و تەنها ئامرازن. ئەم بیرکردنەوەیە دەبێتە هۆی بێ‌باکیی بەرامبەر بە وێرانکردنی زەوی.

بەڵام بۆ کەسێکی بێ‌باوەڕ (یان مرۆڤدۆستی سێکۆلار)، ئەم ژیانە تەنها دەرفەتە بۆ ژیان. ئەم زەوییە تاکە ماڵە کە هەیانە. بۆیە پاراستنی ژینگە، ئاژەڵان و سروشت لای ئەوان ئەرکێکی ئەخلاقی پیرۆزە. هەستکردن بەوەی کە ئێمە بەشێکین لە تەواوکاریی سروشت (نەک گەورە و خەلیفەی سروشت)، وا دەکات بێ‌باوەڕێک زۆر بە سۆزتر و بەرپرسیارتر بێت بەرامبەر بە ئازاری زیندەوەران.

٤. مرۆڤدۆستیی بێ سنوور

گەورەترین کێشەی ئایدیۆلۆژیای ئایینیی داخراو بریتییە لە دابەشکردنی مرۆڤەکان بۆ "ئێمە" و "ئەوان" (باوەڕدار و کافر). ئەم دابەشکارییە زۆرجار ویژدانی ئاییندارەکە کوێر دەکات؛ دەکرێت فرمێسک بۆ هاوباوەڕێکی خۆی بڕێژێت، بەڵام مەرگی هەزاران کەس لە ئایینێکی تر بە "غەزەبی خودا" یان "سزای شایستە" بزانێت.

لە بەرامبەردا، بێ‌باوەڕی فەلسەفی، سنوورەکانی مەزهەب و تایفە دەشکێنێت. کاتێک مرۆڤ باوەڕی بەوە هێنا کە هەموومان ئەندامی یەک خێزانی بایۆلۆژین و هیچ نەتەوە و ئایینێک لە لایەن هێزێکی باڵاوە هەڵنەبژێردراوە، ئەوکات "ئازاری مرۆڤێک" دەبێتە تەنها پێوەر.
وەک لۆدڤیگ فۆیرباخ دەڵێت: "مرۆڤ بۆ ئەوەی ببێتە مرۆڤی ڕاستەقینە، دەبێت خودا لە ئاسمانەوە بێنێتە خوارەوە و لە ناخی خۆیدا وەک خۆشەویستی بۆ مرۆڤایەتی جێگیری بکات."

دەرەنجام
نزیکبوونەوە لە "خودا" (ئەگەر خودا بە واتای حەقیقەت، خۆشەویستی و دادپەروەری لێک بدەینەوە)، بە ڕیش و تسبیح و دژایەتیکردنی بیروباوەڕەکانی دیکە نییە. بێ‌باوەڕێک کە بە ویژدانێکی زیندووەوە ژینگە دەپارێزێت، ڕێز لە کەرامەتی مرۆڤ دەگرێت بەبێ جیاوازی، و چاکە دەکات بەبێ چاوەڕوانیی پاداشتی بەهەشت، لە ڕاستیدا مومارەسەی باڵاترین جۆری ڕۆحانییەت دەکات.
ئەو کەسەی کە سنوورەکانی دۆگمای بەزاندووە، زۆرجار لەو خودایە نزیکترە کە "نورە"، وەک لەو کەسەی کە خودای کردۆتە کەرەستەیەک بۆ ڕەتکردنەوەی ئەوانی دیکە. چونکە لە کۆتاییدا، پەرستنی حەقیقەت لە دەرەوەی دیواری پەرستگاکان ڕوودەدات.

نامووس؛ شرفِ آگاهی و امکانِ انسان‌شدن

 

نامووس؛ شرفِ آگاهی و امکانِ انسان‌شدن

یک پژوهش تطبیقی در فلسفه آگاهی، اخلاق و قدرت

چکیده

کتاب نامووس اثر «هیوای کوری مَریم» را می‌توان تلاشی معاصر در فلسفه اخلاق و انسان‌ شناسی دانست که در آن، انسان در نسبت با آگاهی، خود برساختی و مسؤولیت اخلاقی تعریف می‌شود. این کتاب با نقد تلقی‌های سنتی و زیست‌ محور از انسان، «ناموس» را از مدار «بدن و مالکیت جنسیتی» خارج و آن را به معنای شرف آگاهی بازتعریف می‌کند. از نظر نویسنده، انسان‌بودن نه «وضعیتی طبیعی» بلکه امکانی اگزیستانسیال است که تنها از طریق پذیرش آزادانه مسؤولیت و اقدام اخلاقی محقق می‌شود. این مقاله به روش تطبیقی، اندیشه‌های کتاب را با دیدگاه‌های کانت، سارتر، فوکو، نیچه و آدورنو مقایسه کرده و نشان می‌دهد نامووس نوعی اخلاق خودمختار آگاهی است که در برابر سلطه فرهنگ تقلیدی و ساختارهای قدرت جنسیتی ایستادگی می‌کند.

مقدمه

کتاب نامووس نه تکرار سنت و نه ستایش اخلاق کلاسیک است؛ بلکه نوعی دعوت به انسان ‌شدن است. نویسنده از همان صفحات آغازین تأکید می‌کند که انسان تنها زمانی به حقیقت انسانی خود می‌رسد که حق آگاهی را از فراموشی بیرون کشد و از مرگ خودآگاهی جلوگیری کند. مرگ در این کتاب نه خاموشی بدن، بلکه خاموشی شعور است؛ یعنی لحظه‌ای که انسان به «موجودی عادت‌زده» و «جسد اجتماعی» بدل می‌شود که تنها در ظاهر نفس می‌کشد.

نامووس

در چنین دستگاه فکری، انسان‌بودن نه یک هویت داده‌شده، بلکه یک پروژه فعال است که باید ساخته شود. انسان اگر از مسؤولیت آگاهی فرار کند، به تعبیر سارتر، «خود را انکار کرده است». اگر آگاهی را به تقلید و ترس بسپارد، به تعبیر کانت، از خودمختاری اخلاقی (Moral Autonomy) خارج می‌شود. اگر بدن و جنسیت را مبنای ارزش قرار دهد، به دام «قدرت و کنترل اجتماعی» می‌افتد؛ موضوعی که فوکو آن را «سیاست بدن» می‌نامد. از سوی دیگر، نقد کتاب از تقلید جمعی، به فلسفه انتقادی آدورنو نزدیک می‌شود و دعوت به خودسازی حقیقی، یادآور نیچه است.

 

تلاش این مقاله، نشان دادن همین هماهنگی و گسست‌ها میان نامووس و فلسفه غربی است؛ برای اثبات این‌که نامووس نه صرفاً یک اعتراض فرهنگی، بلکه یک دستگاه اخلاقی-فلسفی آگاهانه است.

۱. انسان؛ از زیست‌بودگی تا خودآگاهی

کتاب نامووس میان «انسان زیستی» و «انسان آگاه» تفاوت بنیادین قائل است. انسان، موجودی نیست که به صرف تولد، ارزشمند باشد. او اگر دارای آگاهی نباشد، از نگاه نویسنده، بدل به چیزی همانند ماده یا ابزار می‌شود؛ زنده است، اما «زندگی نمی‌کند».

نامووس

این تعریف با ایده اگزیستانسیالیسم هم‌خوان است: انسان از پیش «موجود» نیست، بلکه خود را باید بسازد. این «ساختن» تنها زمانی آغاز می‌شود که فرد مسؤولیت آگاهی را بپذیرد. این گزاره با مفهوم «Responsibility» در فلسفه سارتر یکی است. اما نامووس وجه دیگری را می‌افزاید: آگاهی تنها یک انتخاب فردی نیست، بلکه مقاومت در برابر ساختارهای اجتماعی است که انسان را از آگاهی می‌ترسانند. این عنصر «ترس اجتماعی» کتاب را به فلسفه قدرت فوکو پیوند می‌دهد.

۲. آگاهی؛ شرفِ انسان

آگاهی در نامووس صرف «دانایی» نیست؛ امری است وجودی و اخلاقی. اگر دانایی به مسؤولیت اخلاقی نینجامد، نقشی در ارتقای انسان ندارد. بنابراین، ارزش انسان به «دانش» نیست، بلکه به «تعهد آگاهانه» است.

نامووس

این معیار، بخشی از اصول اخلاق کانت را تداعی می‌کند: اخلاق زمانی معتبر است که از درون فرد برخیزد، نه از ترس جامعه. بنابراین، آگاهی، شرف انسان است و نه بدن یا جنسیت. این گزاره، معنای تازه‌ای به ناموس می‌دهد: ناموس یعنی حفاظت از آگاهی، نه حفاظت از بدن.

۳. نامووس؛ شرفِ آگاهی، نه شرفِ بدن

در بسیاری از فرهنگ‌ها، به‌ویژه در خاورمیانه، «ناموس» با کنترل بدن زن پیوند خورده است؛ گویی ارزش خانواده و مرد، بر بدن زن استوار است. اما نامووس این باور را نقد می‌کند و نشان می‌دهد که چنین تلقی، انسانیت را به «مالکیت» فرو می‌کاهد. نویسنده تصریح می‌کند که انسان مسئول دفاع از آگاهی خویش است، نه از بدن یا مالکیت دیگران.

نامووس

این نگاه بر خلاف ناموس سنتی، به «اخلاق آگاهی» دعوت می‌کند. بدن، نه میدان کنترل، بلکه میدان آزادسازی آگاهی است. این نقطه دقیقاً با نظریه فوکو دربارهٔ «Body as Political Object»هم‌خوان است؛ یعنی بدن ابزار کنترل اجتماعی است و ناموس سنتی، دقیقاً همین کنترل را بازتولید می‌کند.

مثال اجتماعی کوتاه (علمی، نه احساسی)

در بسیاری از جوامع ایرانی و کُردی، قتل‌های ناموسی نه دفاع از اخلاق، بلکه دفاع از مالکیت بر بدن تلقی می‌شود. آمار رسمی قوه قضائیه و گزارشات پژوهشی نشان می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از این جرائم توسط مردانی انجام می‌شود که «حیثیت» را در بدن زن و نه در آگاهی خود تعریف شده می‌بینند. این وضعیت همان فاجعه‌ای است که نامووس به‌صورت فلسفی نقد می‌کند: جایگزینی شرف آگاهی با مالکیت جنسی.

۴. بدن، جنسیت و قدرت

فصل‌های کتاب بارها بدن را از «هویت انسانی» جدا می‌کنند. بدن، توانایی یا ضعف انسان را تعریف نمی‌کند؛ بلکه این آگاهی است که بدن را به ساحت اخلاق یا حیوانیت وارد می‌کند.

نامووس

این گزاره ما را به نظریه فوکو درباره قدرت می‌رساند: قدرت نه در سرکوب آشکار، بلکه در تعریف نگاه انسان به بدن عمل می‌کند. ناموس سنتی، بدن را «قلمرومحور» می‌بیند. اما نامووس بدن را «آگاه‌محور» می‌داند. این تفاوت، تغییر ریشه‌ای در فلسفه اخلاق است.

۵. رنج و امکان انسان‌شدن

در نامووس، رنج، ابزار سقوط نیست؛ ابزار بیداری است. انسان باید از رنج عبور کند تا به آگاهی برسد.

نامووس

این شبیه دیدگاه نیچه است: رنج، امکان قدرت‌یابی فرد است. اما نامووس آن را به اخلاق پیوند می‌دهد: رنج، فرد را وادار به مسؤولیت‌پذیری می‌کند. این پیوند، از جهت اخلاقی، فراتر از نیچه است و به کانت نزدیک می‌شود.

 

۶. تطبیق فلسفی

فیلسوف محور مشترک با نامووس تفاوت

کانت    خودمختاری اخلاقی       اخلاق در کانت جهانی است؛ در نامووس وجودی

سارتر    مسؤولیت و انسان‌سازی  سارتر فردی‌تر است؛ نامووس اجتماعی‌تر

فوکو     بدن و قدرت      نامووس راه‌حل اخلاقی می‌دهد، فوکو نه

نیچه     خودسازی         نیچه فراتاریخی است؛ نامووس معاصر و اجتماعی

آدورنو   نقد فرهنگ تقلیدی        آدورنو بدبین است؛ نامووس امکان می‌دهد

نتیجه‌گیری

کتاب نامووس را می‌توان یک دستگاه فلسفی دانست که در آن، انسان «پروژه‌ای آگاهانه» است. ناموس نه مالکیت جنسی، بلکه مسؤولیت در برابر آگاهی است. انسان زمانی انسان است که آگاهی را حفظ کند، رنج را بپذیرد و از بدن و فرهنگ برای آزادی آگاهی استفاده کند، نه برای کنترل دیگران. بنابراین، این کتاب را باید رایج‌ترین معنای ناموس را وارونه کرد:

شرف، نه در کنترل بدن؛ بلکه در اختیار آگاهی است.

ئۆنتۆلۆژیای برینی کوردی؛ لە مەنفای دەقەوە بۆ ئاسۆی واقیع

 

ناونیشانی بابەت: ئۆنتۆلۆژیای برینی کوردی؛ لە مەنفای دەقەوە بۆ ئاسۆی واقیع

(هەڵوەشاندنەوەی نامۆبوونی مەعریفی و گەڕانەوە بۆ عەقڵی ئۆرگانیک)

پێشەکی: برینێک لە قوڵایی ئاگاییدا

لە جەستەی مەعریفەی کوردیدا، برینێک هەیە کە لە هەموو برینە فیزیکییەکان کوشندەترە؛ ئەویش برینی «نامۆبوونی مەعریفی» (Epistemic Alienation)ـە. ئەم دۆخە بریتییە لەو ساتەوەختەی کە ئایدۆلۆژیا ڕۆڵی چاویلکەیەکی ڕوونکەرەوە ناگێڕێت، بەڵکو دەبێتە پەردەیەک لەنێوان بکەری کورد و واقیعی خۆیدا. لێرەوە، مرۆڤی کورد تووشی جۆرێک لە "کورتبینیی بوونگەرایی" دەبێت؛ دیمەنگەلێک دەبینێت کە لە دەرەوەی پەنجەرەی ماڵەکەی ئەودا بوونیان نییە و ئەوەی لە بەرپێیدایە، نایبینێت. ئەمە تەنها هەڵەیەکی سیاسی نییە، بەڵکو قەیرانێکی بوونناسییە.

یەکەم: دیاردەناسیی "سوژەی کۆچبەر": جەستە لە ئێرە و ڕۆح لەوێ

کێشەی بنەڕەتیی زۆرینەی تەوژمە فکرییەکانی ئێمە (چ ئیسلامی، چ مارکسی، چ لیبراڵ) لەو دابەشبوونە ترسناکەدایە کە دەکرێت ناوی بنێین «دوولەتبوونی جوگرافیای هۆش». ئەمانە نموونەی زیندووی چەمکی «مرۆڤی وەرگێڕدراو»ـن.

ئەم سوژەیە تووشی «کۆچبەریی زەینی» بووە؛ لەڕووی فیزیکییەوە لەسەر خاکی کوردستان هەنگاو دەنێت، بەڵام لەڕووی مێتافیزیکییەوە هەناسەی لەناو دەقەکانی مەککەی سەدەی حەوتەم، کارگەکانی مەنچەستەری سەدەی نۆزدە، یان کافێکانی پاریسی سەدەی بیستەمدایە. ئەمە پرۆسەیەکە تێیدا «ئەویتر». دەبێتە پێوەر بۆ پێناسەکردنی «خۆ» . کاتێک تاک هەوڵ دەدات لە ئاوێنەی ئەوانی ترەوە سەیری سیمای خۆی بکات، هەرگیز ڕوخساری ڕاستەقینەی خۆی نابینێت، بەڵکو تەنها ئەو وێنە خەیاڵییە دەبینێت کە ئەوان کێشاویانە.

دووەم: هەڵدێر لەنێوان "دەق" و "زەمینە" (Hermeneutic Gap)

لە فەلسەفەی هاوچەرخدا (هێرمەنۆتیک) پێمان دەڵێت: «هیچ دەقێک لە بۆشاییدا لەدایک نابێت، بەڵکو زادەی زەمینەیەکی مێژوویی دیاریکراوە». تراژیدیای ڕۆشنبیری کوردی لەو ساتەدا دەست پێدەکات کە ئەم بنەمایە فەرامۆش دەکات.

دەقەکانی سەید قوتب وەڵام بوون بۆ قەیرانی ناسنامە لە میسری ژێر سایەی کۆلۆنیالیزمی بەریتانی، نەک بۆ کوردێک کە خەریکە لەنێو دەچێت. تیۆرییەکانی مارکس شیکردنەوە بوون بۆ کۆمەڵگایەکی پیشەسازیی، نەک بۆ پێکهاتەیەکی خێڵەکی/دەرەبەگی. کاتێک ئەم چەمکانە بە شێوازی "کۆپی-پەیست" دەهێنرێن، ڕۆشنبیری کورد دەبێتە دۆن کیشۆتێک کە شەڕ لەگەڵ ئاشی هەوایيدا دەکات. ئەو شەڕی دوژمنانێک دەکات کە هی ئەو نین و دۆستایەتیی کەسانێک دەکات کە لە واقیعی ئەودا بوونیان نییە. لێرەدا، پرسی کورد دەکرێتە قوربانی لە بەردەم "بت"ـی ئایدۆلۆژیادا و واقیع دەشێوێنرێت بۆ ئەوەی بە زۆر لەگەڵ تیۆرییەکاندا بگونجێت.

سێیەم: پڕۆژەی گەڕانەوە بۆ خۆ؛ بەرەو عەقڵانییەتێکی خۆماڵی

بۆ تێپەڕاندنی ئەم قەیرانە، پێویستمان بە گۆڕانکارییەکی ڕیشەییە لە میتۆدۆلۆژیای بیرکردنەوەدا، کە دەکرێت وەک پڕۆژەیەک بۆ «خۆماڵیبوون» وێنا بکرێت:

1.    پێچەوانەکردنەوەی ئاڕاستەی پرسیار: لەبری هێنانەوەی وەڵامی ئامادە لە دەرەوە بۆ ناوەوە، دەبێت پرسیارەکان لە «ناوەوە» (لە ڕەحمی ئازار و قەیرانە کوردییەکانەوە) بۆ دەرەوە بڕۆن. تیۆری دەبێت خزمەتکاری واقیع بێت، نەک واقیع کۆیلەی تیۆری.

2.    شکاندنی پیرۆزیی دەقی هاوردە: مامەڵەکردن لەگەڵ بەرهەمە جیهانییەکان وەک "کەرەستەی بیرکردنەوە" (Toolbox) نەک وەک "دەستووری پیرۆز". ڕۆشنبیری ئازا دەبێت بتوانێت بڵێت: "ئەم پارچەیە لە فکری مارکس یان ئیبن تەیمییە بۆ جوگرافیای ئێمە دەست نادات". ئەمە پێی دەوترێت ڕەخنەییبوونی مەعریفە.

3.    دیالەکتیکی جوگرافیا و مێژوو: سیاسەت و فیکر ناتوانن دابڕاو بن لە خاک. گەیشتن بە جیهانیبوون تەنها لە دەروازەی نیشتمانیبوونەوە تێدەپەڕێت. ئەوەی نەتوانێت کێشەی گەڕەکەکەی خۆی چارەسەر بکات، خەیاڵە بانگەشەی ڕزگاریی جیهانی یان ئیسلامی بکات.

4.    زمان وەک ماڵی بوون: زمان تەنها ئامرازی قسەکردن نییە، بەڵکو ئامرازی بیرکردنەوەیە. ڕۆشنبیری خۆماڵی دەبێت بە کوردی "بیر بکاتەوە"، واتە چەمکەکان لە قوڵایی مێژوو و ئەدەب و سایکۆلۆژیای کوردەوە هەڵبهێنجێت.

دەرەنجام: فەلسەفەی داربەڕوو

لە کۆتاییدا، دەکرێت جەوهەری ئەم تێزە لە مێتافۆری «داربەڕوو»دا كورت بکەینەوە.
ڕۆشنبیری کورد دوو بژاردەی لەبەردەمدایە: یان ببێتە «گوڵی پلاستیکی»؛ کە ڕەنگاوڕەنگ و جوانە و لە هەموو ژینگەیەکدا وەک خۆیەتی، بەڵام بێ ڕەگ و بێ بۆن و بێ گەشەیە (ئەمە ئایدۆلۆژیای هاوردەیە).

یان ببێتە «داربەڕوو»؛ کە ڕەگی لە قوڵایی خاکەکەدایە، ئاوی بارانی کوردستان دەخواتەوە، بەرگەی زریانی زاگرۆس دەگرێت و سێبەر بۆ خەڵکی کوردستان دەکات. ئەمە نموونەی «ڕۆشنبیری ئۆرگانیک»ـە.

کەواتە، مانیفێستی ڕزگاربوونی ئێمە بریتییە لەم ڕستەیە:

«واز لەوە بێنن هەوڵ بدەن واقیع بگۆڕن تا لەگەڵ کتێبەکانتان بگونجێت؛ بەڵکو کتێبەکانتان بگۆڕن تا لەگەڵ واقیعەکەدا بگونجێن».