لە دابەشکردنی خاکەوە بۆ یەکخستنی ئاسمان: میدیا وەک تەونی ساڕێژکردنەوەی ڕۆحی نەتەوەیی کورد

 

لە دابەشکردنی خاکەوە بۆ یەکخستنی ئاسمان: میدیا وەک ئەندازیاریی ساڕێژکردنەوە و ستراتیژیی "بەخۆماڵیکردنی جیهانگیری"

پێشەکی: برینی جوگرافیا و دابڕانی مەعریفی

لە مێژووی هاوچەرخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، پرسی کورد تەنها چیرۆکی قوربانیی دابەشکاریی جوگرافی نییە کە بە هێڵە ڕاستەکان و ئەندازیارییە کۆلۆنیالییەکەی سایکس-پیکۆ کێشرابێت، بەڵکو قوربانیی پرۆسەیەکی سیستماتیکی "دابڕانی مەعریفی و ئۆنتۆلۆجی" بووە. کۆلۆنیالیزم و دەوڵەت-نەتەوە سەردەستەکان، هاوتەریب لەگەڵ پارچەکردنی خاک، هەوڵی "تێکشکاندنی یادەوەریی بە کۆمەڵ  " (Fragmentation of Collective Memory)یان داوە.
بەهۆی سەختیی تۆپۆگرافیای ناوچەکە و هەژاریی سەپێندراوەوە، شاخەکان لە جیاتی ئەوەی پرد بن، بوون بە دیواری بەرز لە نێوان پارچەکاندا. ئەم دابڕانە فیزیکییە دەرگای بۆ نامۆبوون (Alienation) کردەوە، تا ئەو ئاستەی سیاسەتی "توانەوە" (Assimilation) وەک میکانیزمێک بۆ سڕینەوەی ناسنامە کاری دەکرد و کوردبوونی دەخستە پەراوێزی بیرچوونەوەوە.

شۆڕشی دیجیتاڵی و دیاردەی گڵۆکاڵیزەیشن (Glocalization)

سەدەی بیست و یەکەم و هاتنی تەکنۆلۆژیا، وەرچەرخانێکی "پەرادایم"ی (Paradigm Shift) لە دۆزی کورددا دروستکرد. لێرەدا دەبێت چەمکی (Glocalization) یان "بەخۆماڵیکردنی جیهانگیری" وەک کلیلی تێگەیشتن لەم دۆخە نوێیە بهێنینە کایەوە.
"گڵۆکاڵیزەیشن" تێکەڵەیەکە لە (Global) و (Local)؛ بۆ کورد ئەمە مانای ئەوەیە: بەکارهێنانی ئامراز و پلاتفۆرمە جیهانییەکان (وەک ئینتەرنێت، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و تەکنۆلۆژیای پەیوەندی) بۆ خزمەتکردن و بەهێزکردنی ناوەرۆک و ناسنامەی خۆماڵی (Local).
کورد توانیویەتی ئەم چەمکە لە بەرژەوەندیی خۆی بەکاربهێنێت بەم شێوەیە:

1.    بەجیهانیکردنی ئازاری خۆماڵی: لە ڕێگەی ئەم پرۆسەیەوە، کورد چیتر پێویستی بە دەرگا داخراوەکانی میدیای فەرمیی دەوڵەتان نییە. تراژیدیای شەنگال یان بەرخودانی کۆبانی، لە ساتەوەختێکدا دەبنە مانشێتی جیهانی.

2.    بەخۆماڵیکردنی تەکنۆلۆژیای جیهانی: کورد ئامرازە مۆدێرنەکانی وەرگرتووە و "کورداندوویەتی"؛ واتە کردوویەتی بە مینبەرێک بۆ بوژاندنەوەی زاراوەکان، پاراستنی فۆلکلۆر و دروستکردنی "هۆشیاریی نەتەوەیی پان-کوردستانی". وەک بێنێدیکت ئەندەرسۆن لە "کۆمەڵگە خەیاڵکراوەکان"دا ئاماژەی پێدەدات، نەتەوە لە ڕێگەی میدیاوە هەست بە یەکتر دەکەن؛ ئێستا "کۆمەڵگەی دیجیتاڵی" ئەو هەستەی لە خەیاڵەوە بۆ واقیع گواستۆتەوە.

لە "پەرچەکردار"ەوە بۆ "کردار": یەکخستنی ئاسمان بە دیدێکی ستراتیژی

خاڵی جەوهەریی و وەرچەرخانی ڕاستەقینە لێرەدایە: میدیای کوردی دەبێت لە بازنەی "کاردانەوە" (Reaction) دەربچێت و ببێتە خاوەنی "کردە" (Action).

تائێستا بەشێکی زۆری میدیای کوردی لەسەر بنەمای "ڕووداو-تەوەر" (Event-driven) کاری کردووە؛ واتە چاوەڕێ دەکات داگیرکەر هێرش بکات یان کارەساتێک ڕووبدات، ئینجا دەست بە گریان و ‌هاوار دەکات (گوتاری قوربانی). بەڵام "یەکخستنی ئاسمان" پێویستی بە میدیایەکە کە "پرۆسە-تەوەر" (Process-driven) بێت و خاوەنی ئەجێندای پێشوەختە بێت.

بۆ ئەوەی ئاسمانی کوردستان (فەزای سایبەری و میدیایی) ببێتە دەوڵەتێکی مەعریفیی سەربەخۆ، دەبێت ئەم هەنگاوە ستراتیژیانە بنێت:

١. دروستکردنی گۆڕەپانی گشتی (Public Sphere): بەپێی بۆچوونی (یۆرگن هابەرماس)، گۆڕەپانی گشتی شوێنی دیالۆگی عەقڵانییە. میدیای کوردی دەبێت ئەو سەکۆیە بێت کە کورد لە هەموو پارچەکانەوە بەشدار بن لە دروستکردنی "بڕیاری نەتەوەیی"، نەک تەنها گواستنەوەی هەواڵی مەرگ.

٢. دیپلۆماسیی دیجیتاڵی وەک بکەر (Subject): لە جیاتی ئەوەی کورد لە سۆشیاڵ میدیا تەنها "بەرکەر" (Object) بێت کە هەواڵی لەسەر دەکرێت، دەبێت ببێتە "بکەر" کە خۆی گێڕانەوەکان (Narratives) دروست دەکات. کاتێک جیهان دەبینێت کورد خاوەنی یەک گوتاری یەکگرتوو و یەک داواکارییە، ناچار دەبێت وەک "یەک نەتەوە" مامەڵەی لەگەڵ بکات.
٣. دامەزراوەسازیی مەعریفی: لەبری ئەوەی چاوەڕێی ڕێپێدانی دەوڵەتان بین بۆ خوێندن، لە ئاسمان (ئینتەرنێت) گەورەترین زانکۆ و ئەرشیفی نەتەوەیی دابمەزرێنرێت. ئەمە دەسەڵاتی نەرم (Soft Power)ی کورد دروست دەکات کە هیچ هێزێکی زەمینی ناتوانێت ڕێگری لێ بکات.

مەترسییەکان: جەنگی نەوەی چوارەم و پێویستیی "فیلتەری هۆشیاری"

دوژمنانی کورد لەم قۆناغەدا بێکار نین. ئەوان لە ڕێگەی جەنگی نەوەی چوارەم (Fourth-generation warfare) و سوپای ئەلیکترۆنییەوە، هەوڵ دەدەن ئەو درزانەی سەر نەخشە بگوازنەوە بۆ ناو عەقڵی تاکەکان. بۆیە ستراتیژیی میدیایی کورد دەبێت خاوەنی سیستەمێکی بەرگریی مەعریفی بێت کە ڕێگە نەدات جیاوازییە زاراوەیی و ناوچەییەکان بکرێنە ئامرازی لێکترازان.

دەرەنجام: لە وەحییەوە بۆ واقیعی سیاسی

تەکنۆلۆژیا و چەمکی (Glocalization) ئەو دیارییە مێژووییەن کە دەرفەتیان بە کورد داوە تا "زەمان و مەکانی" لێکدابڕاو پێکەوە گرێ بداتەوە. مەرجی سەرکەوتن ئەوەیە کورد لە میدیادا لە ڕۆڵی "قوربانییەکی نیگەران"ەوە بگۆڕێت بۆ "ئەندازیارێکی خاوەن دید".

ئەگەر کورد بتوانێت لە فەزای دیجیتاڵیدا، یەکێتییەکی ڕۆحی و کولتووری لەسەر بنەمای پڕۆژە و کردار (Action) دروست بکات، ئەوا ئەم یەکێتییە وەک "نەخشەڕێگایەک" دادەبەزێتە سەر زەوی. کاتێک ئاسمان (هزر و ستراتیژی میدیایی) یەکی گرت، زەوی (جوگرافیا و سیاسەت) ناچارە ملکەچی ئەو ئیرادەیە بێت و "کوردستانی خەیاڵکراو" دەبێتە "کوردستانی واقیعی".

دیالێکتیکی ئیرەیی و خۆخۆری: شیکردنەوەیەکی فەلسەفی و دەروون-کۆمەڵایەتی بۆ کەسایەتیی کورد

 

دیالێکتیکی ئیرەیی و خۆخۆری: شیکردنەوەیەکی فەلسەفی و دەروون-کۆمەڵایەتی بۆ کەسایەتیی کورد

پێشەکی

ئیرەیی (Envy) تەنها دیاردەیەکی سۆزداریی سادە نییە، بەڵکو دۆخێکی "بوونی" (Ontological)ـە کە پەیوەندیی نێوان "من" و "ئەویتر" دیاری دەکات. لە فەلسەفەدا، بە تایبەت لای (فریدریش نیچە)، چەمکێک هەیە بە ناوی "قین لێبوونەوە" (Ressentiment). ئەمە بریتییە لەو هەستە ژەهراوییەی کە مرۆڤێک هەیەتی کاتێک هەست بە بێدەسەڵاتی دەکات بەرامبەر سەرکەوتنی کەسێکی تر، و لەجیاتی ئەوەی خۆی پێش بخات، هەوڵ دەدات کەسە سەرکەوتووەکە بێنێتە خوارەوە. لە مێژوو و کۆمەڵناسیی کوردیدا، ئەم دیاردەیە رەگێکی قوڵی هەیە و دەکرێت وەک یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی "شکستی ناوەکی" سەیر بکرێت.

بەشی یەکەم: مێژووی خوێن و ئامۆزاکان (ڕەهەندی سیاسی)

کاتێک سەیری مێژووی شۆڕشەکانی کورد دەکەین، دەبینین هەمیشە هاوکێشەیەک دووبارە دەبێتەوە: (هەڵکشانی شۆڕش + دەرکەوتنی کاریزما = دروستبوونی رکابەریی ناوخۆیی).

لێرەدا تیۆرییەکەی (فرۆید) بە ناوی "نەرگسیەتی جیاوازییە بچووکەکان(" Narcissism of small differences ) بەکاردێت. مرۆڤەکان زۆرترین رق و ئیرەییان بەرامبەر ئەو کەسانە هەیە کە زۆر لێیانەوە نزیکن، نەک ئەوانەی دوورن یان بێگانەن.

نموونەی شۆڕش: کاتێک سەرکردەیەک لە عەشیرەتێک یان ناوچەیەک دەردەکەوێت و دەبێتە سیمبولی نەتەوەیی، ئامۆزاکەی یان سەرۆک عەشیرەتە هاوسێکەی هەست بە "لەکەداربوونی شکۆی خۆی" دەکات. ئەو پێی وایە سەرکەوتنی ئامۆزاکەی واتە بچووکبوونەوەی خودی ئەو.

دەستێوەردانی داگیرکەر: داگیرکەران (ئەویتر) زۆر زیرەکانە ئەم خاڵە لاوازە دەقۆزنەوە. ئەوان نایەن راستەوخۆ شەڕ بکەن، بەڵکو "ئیگۆ"ی شکاو یان ئیرەیی ئامۆزاکە تێر دەکەن. پێی دەڵێن: "بۆچی فڵان کەس ببێتە میری کوردستان؟ تۆ شایستەتری." لێرەدا خیانەت تەنها لەپێناو پارە نییە، بەڵکو لەپێناو "تێرکردنی ئیرەیی"ـە. ئەمە وادەکات برا ببێتە جاش بۆ بێگانە تەنها بۆ ئەوەی براکەی تری سەرنەکەوێت.

بەشی دووەم: نامۆیی لە تاراوگە و "سەتڵی قرژاڵەکان" (ڕەهەندی کۆمەڵایەتی)

لە تاراوگە (Ressentiment) شێوەیەکی تر وەردەگرێت. ئەو کوردانەی روویان لە ڕۆژئاوا کردووە، زۆرجار تووشی "قەیرانی ناسنامە" (Identity Crisis) دەبن. لەوێ هەمووان یەکسانن (پەنابەرن)، بۆیە کاتێک یەکێکیان کەمێک سەردەکەوێت، هاوسەنگییە دەروونییەکە تێک دەچێت.

دیاردەی پچڕانی پەیوەندی: کاتێک دوو هاوڕێ یان خزمی کورد لە ئەوروپا پێکەوەن، زۆر تێکەڵن تا ئەو کاتەی "هاوئاست " (Same Level)ن. بەڵام ئەگەر یەکێکیان بڕوانامەیەک بەدەست بهێنێت، یان بازرگانییەکی گەورە بکات، ئەویتر سەردانەکانی دەبڕێت. بۆچی؟

ئاوێنەی شکاو: ئەو هاوڕێیە سەرکەوتووە دەبێتە "ئاوێنە" بۆ ئەویتر. کاتێک سەیری دەکات، سەرکەوتنی ئەو، شکستی خۆی بیردەخاتەوە. بۆ ئەوەی لەم ئازارە دەروونییە ڕزگاری بێت، باشترین ڕێگە ئەوەیە "ئاوێنەکە بشکێنێت" یان لێی دوور بکەوێتەوە.

مێنتەڵێتی قرژاڵ (Crab Mentality): ئەگەر کۆمەڵێک قرژاڵ بخەیتە سەتڵێکەوە، هەرکامێکیان هەوڵ بدات بێتە دەرەوە، ئەوانی تر دەیگرن و ڕای دەکێشنە خوارەوە. ئەمە لە ناو ڕەوەندی کوردیدا زۆر بەدی دەکرێت؛ بەداخەوە زۆرجار تاکەکان نایانەوێت کەسێکی دیکە لەوان پێشتر بکەوێت چونکە پێیان وایە سەرکەوتنی ئەو، بەهای ئەوانی تر کەم دەکاتەوە.

بەشی سێیەم: ڕیشە و هۆکارەکان (چی وای کردووە ئێمە ئاوا بین؟)

ئەم حاڵەتە بۆماوەیی نییە، بەڵکو بەرهەمی مێژوو و سایکۆلۆژیای چەوساوەییە:

سایکۆلۆژیای داگیرکراو (Psychology of the Colonized):

فەیلەسوف (فرانتس فانۆن) دەڵێت: گەلانی ژێردەستە، لەبەر ئەوەی ناتوانن تووڕەیی خۆیان بەسەر داگیرکەردا بڕێژن (چونکە لێی دەترسن)، ئەو تووڕەییە دەگۆڕن بۆ ناوەوە و دژی یەکتر بەکاری دەهێنن. ئیرەیی و شەڕی ناوخۆ، دەرهاویشتەی ئەو وزە پەنگخواردووەیە کە نەتوانراوە ئاراستەی دوژمن بکرێت.

کۆمەڵگای "یاریی سفر" (Zero-Sum Game):

لە کەلتووری خێڵەکیدا، باوەڕی باو ئەوەیە کە سەرچاوەکان (دەسەڵات، پارە، و ڕێز) سنووردارن. بۆیە ئەگەر تۆ ببی بە خاوەنی پشکێک، واتە لە پشکی من کەم بۆتەوە. هێشتا نەگەیشتووینەتە ئەو قۆناغە شارستانییەی تێبگەین کە "سەرکەوتنی تۆ، ژینگەکە بۆ منیش باشتر دەکات."

نەبوونی متمانەی دامەزراوەیی:

لەبەر ئەوەی کورد خاوەنی دەوڵەت و سیستەمێکی دادپەروەر نەبووە، تاک تەنها باوەڕی بە خۆی و بازنە بچووکەکەی هەبووە. هەرکەسێک لە دەرەوەی ئەم بازنەیە سەرکەوێت، وەک مەترسی سەیر دەکرێت نەک وەک دەرفەت.

دەرەنجام:

دیاردەی ئیرەیی و دژایەتی کردنی یەکتر لە کاتی گەیشتن بە لوتکە، نەفرەتێکی ئەبەدی نییە، بەڵکو نەخۆشییەکی کۆمەڵایەتییە کە لە ئەنجامی بێ دەوڵەتی، ستەمی مێژوویی، و پەروەردەی خێڵەکی دروست بووە.

تاکی کورد دەبێت فێر بێت کە "ئەویتر"ی کورد، تەواوکەری ئەوە نەک رکابەری. چارەسەر تەنها لە گۆڕینی بیرکردنەوەدایە: گۆڕینی پرسیاری "بۆچی ئەو هەیەتی و من نیمە؟" بۆ پرسیاری "چۆن دەتوانین پێکەوە زیاتر بەدەست بهێنین؟".

جوگرافیای ڕۆح و ئازاری ئەندامی لەدەستچوو

 

جوگرافیای ڕۆح و ئازاری ئەندامی لەدەستچوو؛

شیکردنەوەیەکی دیاردەناسی بۆ پارادۆکسی «سەرکەوتن و نامۆیی» لە ئەزموونی پەنابەری سیاسیدا

پوختە

پەنابەری سیاسی تەنیا گۆڕینی شوێنی نیشتەجێبوون نییە، بەڵکوو گواستنەوەیە لە «کات» و «مانا»دا. ئەم توێژینەوەیە تیشک دەخاتە سەر دیاردەیەکی باو بەڵام کەمتر باسکراو: ئەو پەنابەرە سیاسییانەی کە لە وڵاتی دووەمدا گەیشتوونەتە لووتکەی سەقامگیریی ئابووری و کۆمەڵایەتی (Integration)، بەڵام تووشی جۆرێک لە «بێ‌شوێنیی بوونگەرایی» (Ontological  Homelessness) بوون. بە بەکارهێنانی چەمکی «ئەندامی لەدەستچوو» (Phantom Limb) لە دەروونناسیدا و تیۆرییەکانی ئێدوارد سەعید سەبارەت بە تاراوگە، ئەم وتارە ئارگیومێنتی ئەوە دەکات کە هۆکاری نەبەستنەوەی ئەم تاکە بە خاکی نوێوە، پەیوەندی بە ناتەواوی ئەوانەوە نییە، بەڵکوو دەرەنجامی سروشتیی «پڕۆژەی تەواونەکراوی سیاسی» و هەستی «تاوانی رزگاربووە».

پێشەکی: تاراوگە وەک دابڕانێکی چارەسەرنەکراو

جیاوازیی جەوهەریی نێوان کۆچبەری ئابووری و پەنابەری سیاسی لە «نیازی ڕۆیشتن»ـدایە. کۆچبەری ئابووری، وڵاتی نوێ وەک «دەرفەت» دەبینێت، بەڵام پەنابەری سیاسی وڵاتی نوێ وەک «پەناگە» دەبینێت. ئەم جیاوازییە دەبێتە هۆی ئەوەی پەنابەری سیاسی جەستەی لە ئەورووپا یان ئەمریکا بێت، بەڵام کاتژمێری ڕۆحیی لەسەر کاتی وڵاتەکەی خۆی ڕاگرتبێت. ئەو دەرکراوە، نەک ڕۆیشتووە. بۆیە ژیانی لە تاراوگە، هەرچەندە شایستە و سەرکەوتووش بێت، هەمیشە وەک دۆخێکی «کاتی» (Provisional) دەمێنێتەوە، تەنانەت ئەگەر ئەو کاتی‌بوونە دەیان ساڵیش بخایەنێت.

١.تیۆریی «ئەندامی لەدەستچوو»: نیشتمان وەک بەشێک لە جەستە

لە پزیشکیدا، دیاردەیەک هەیە پێی دەوترێت «ئازاری ئەندامی لەدەستچوو» (Phantom Limb Pain)؛ کەسێک دەستێکی دەبڕدرێتەوە، بەڵام هێشتا هەست بە ئازار و خورانی ئەو دەستە دەکات کە بوونی نەماوە.

بۆ پەنابەری سیاسی، نیشتمان پارچەیەک زەوی نییە، بەڵکوو ئەندامێکی زیندووی جەستە و شوناسیەتی. کاتێک لێی دادەبڕێت، مێشک و ڕۆح ناتوانن ئەو دابڕانە قبووڵ بکەن. ئەو سەرکەوتنانەی لە وڵاتی نوێ بەدەستی دەهێنێت (کار، خانوو، بڕوانامە)، تەنیا وەک دەستێکی دەستکرد (پڕۆتێز) وایە؛ کار دەکات، جوڵە دەکات، بەڵام «هەستی» نییە. بۆیە پەنابەر هەست بە بەستنەوە ناکات، چونکە ناتوانێت لە ڕێگەی پڕۆتێزەوە هەست بە گەرمیی خاکە نوێیەکە بکات.

٢. گرێی «تاوانی ڕزگاربوو» (Survivor’s Guilt)

خاڵێکی گرنگ کە لە دەقە کلاسیکییەکاندا فەرامۆش دەکرێت، لایەنی سایکۆ-پۆلیتیکییە. پەنابەری سیاسی زۆرجار هاوڕێ، خزم، یان هاوبیرەکانی لە دۆخێکی مەترسیداردا جێهێشتووە. کاتێک لە وڵاتی خانەخوێ دەگاتە ژیانێکی ئارام و خۆشگوزەران، تووشی جۆرێک لە شەرم و تاوانی ناوەکی دەبێت.

هەر چێژێک کە دەیبینێت (خواردنێکی خۆش، دیمەنێکی جوان، ئازادیی ڕادەربڕین)، لە ناخودئاگای ئەودا دەبێتە خیانەتێک لەوانەی لە دواوە جێماون. ئەم هەستە ڕێگری دەکات لەوەی بە تەواوی ڕەگ دابکوتێت؛ چونکە ڕەگداکوتان بە واتای قبووڵکردنی کۆتایی هاتنی خەبات و فەرامۆشکردنی ڕابردوو دێت.

٣. ماڵ وەک «شوێن» بەرانبەر ماڵ وەک «مانا»

مارتیـن هایدیگەر دەڵێت: «زمان ماڵی بوونە». بۆ پەنابەری سیاسی، ئەو خاکەی لێی دەژی تەنیا «فەزا» (Space)ـیە، بەڵام نیشتمانەکەی خۆی «شوێن» (Place)ـە. جیاوازییەکە لەوەدایە کە «فەزا» ئەندازەیی و بێ‌لایەنە، بەڵام «شوێن» بە یادەوەری، بۆن، و مێژوو بارگاویی بووە.

ئەو لە وڵاتی نوێ، لەناو زمانێکی نامۆدا دەژی. تەنانەت ئەگەر بە باشیش فێری زمانەکە بووبێت، ئەو زمانە بارگە سۆزدارییەکانی هەڵناگرێت. وشەی «نیشتمان» بە کوردی تامی خوێن و خۆڵ و دایکی هەیە، بەڵام وشەی (Homeland) یان (Heimat) تەنیا چەمکێکی یاساییە. ئەم نامۆییە زمانەوانییە وادەکات ڕۆح هەمیشە هەست بە تەنیایی بکات، با جەستەش لەناو قەرەباڵخیدا بێت.

 دەرەنجام: نامۆیی وەک شێوازێک لە وەفاداری

کۆتا دێڕی ئەم شیکردنەوەیە ئەوەیە کە نەتوانینی پەنابەری سیاسی بۆ هەستکردن بە ئینتیما لە وڵاتی نوێ، نیشانەی شکست یان نەخۆشیی دەروونی نییە. بە پێچەوانەوە، ئێدوارد سەعید لە کتێبی Reflections on Exile ئاماژە بەوە دەکات کە ئەم دۆخە دەتوانێت سەرچاوەیەک بێت بۆ بینینێکی تیژتر و ڕەخنەگرانەتر.

ئەو دڵتەنگی و نامۆییە، لە ڕاستیدا فۆڕمێکە لە «موقاوەمەت» و «وەفاداری». پەنابەر بە ڕەتکردنەوەی ئینتیمای تەواو بۆ وڵاتی نوێ، بە بێدەنگی هاوار دەکات کە: «چیرۆکی من هێشتا تەواو نەبووە و ڕیشەی من لە شوێنێکی دیکە زیندووە». ئەو سەرکەوتووە لە ژیان، بەڵام دڵخۆش نییە، چونکە دڵخۆشی بۆ ئەو گرێدراوی گەڕانەوەی کەرامەتە بۆ ئەو خاکەی لێی دەرکراوە، نەک پڕکردنەوەی گیرفان لە خاکێکدا کە تەنیا میوانە.

احساس تعلق و ریشه‌مندی در تجربه پناهندگی سیاسی

 

احساس تعلق و ریشه‌مندی در تجربه پناهندگی سیاسی

چکیده

 پناهندگی سیاسی صرفاً جابه‌جایی جغرافیایی نیست، بلکه گسستی عمیق در پیوندهای هویتی، عاطفی و وجودی انسان ایجاد می‌کند. این مقاله با رویکردی میان‌رشته‌ای (روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، فلسفه‌ی وجود و مطالعات دیاسپورا) به تحلیل مفهوم «احساس تعلق» و «ریشه‌مندی» در میان پناهندگان سیاسی می‌پردازد؛ افرادی که با وجود ادغام اجتماعی و اقتصادی در کشور میزبان، همچنان پیوندی عمیق و پایدار با زادگاه خود احساس می‌کنند. استدلال اصلی مقاله این است که میل به بازگشت، نه نشانه‌ی ناتوانی در سازگاری، بلکه بیانِ یک نیاز بنیادین انسانی به تداوم هویت و معناست.

 

1. مقدمه: تبعید به‌مثابه وضعیت وجودی

 در ادبیات کلاسیک، تبعید اغلب به‌عنوان مجازاتی سیاسی یا سرنوشتی تاریخی تصویر شده است. اما در تجربه‌ی معاصر پناهندگان سیاسی، تبعید بیش از آنکه یک وضعیت حقوقی باشد، به یک «وضعیت وجودی» بدل می‌شود: زیستن در جایی امن، اما ناآشنا؛ و دوری از جایی آشنا، اما ناامن. این دوگانگی، بستر شکل‌گیری احساسی ماندگار از تعلق به «جایی دیگر» است؛ جایی که فرد در آن ریشه دارد.

 

2. ریشه‌مندی (Rootedness): نیاز بنیادین انسان

سیمون وی، فیلسوف فرانسوی، ریشه‌مندی را یکی از بنیادی‌ترین نیازهای روح انسان می‌داند. از نظر او، انسان نیاز دارد خود را در یک تداوم تاریخی، مکانی و نمادین احساس کند. ریشه‌مندی تنها به خاک و جغرافیا محدود نیست، بلکه شامل زبان مادری، حافظه‌ی جمعی، آیین‌ها، و شیوه‌های زیستن می‌شود.

پناهنده‌ی سیاسی، برخلاف مهاجر داوطلب، این پیوندها را نه به انتخاب، بلکه به اجبار از دست می‌دهد. بنابراین، احساس تعلق به زادگاه، تلاشی ناخودآگاه برای حفظ این نیاز بنیادین است.

 

3. احساس تعلق در برابر ادغام: دو سطح متفاوت تجربه

پژوهش‌های علوم اجتماعی میان «ادغام ساختاری» و «تعلق عاطفی» تمایز قائل می‌شوند. ادغام ساختاری شامل دسترسی به شغل، آموزش، زبان و حقوق شهروندی است. اما تعلق عاطفی به معنای احساس «در خانه بودن» است.

بسیاری از پناهندگان سیاسی به سطح بالایی از ادغام دست می‌یابند، اما تعلق عاطفی آنها همچنان به زادگاهشان گره خورده است. دلیل این امر آن است که تعلق، در سال‌های اولیه‌ی زندگی و در بستر روابط نخستین شکل می‌گیرد؛ بسترهایی که قابل جایگزینی کامل نیستند.

 

4. حافظه، بدن و مکان: چرا ریشه‌ها ماندگارند؟

حافظه‌ی انسان صرفاً شناختی نیست، بلکه بدنی و حسی است. بوها، صداها، نور، لهجه‌ها و حتی ریتم زندگیِ زادگاه در بدن ذخیره می‌شوند. از منظر پدیدارشناسی، مکان بخشی از تجربه‌ی زیسته‌ی «خود» است.

در این معنا، بازگشت به زادگاه تنها بازگشت به یک نقطه‌ی جغرافیایی نیست، بلکه تلاشی برای بازپیوند با نسخه‌ای یکپارچه‌تر از خویشتن است؛ نسخه‌ای که پیش از گسستِ اجباری وجود داشته است.

 

5. فلسفه‌ی تعلق: میان هایدگر و هانا آرنت

هایدگر، انسان را «در-جهان-بودن» تعریف می‌کند؛ یعنی وجود انسان همواره در پیوند با جهان و مکان معنا می‌یابد. گسست از این پیوند، می‌تواند به احساس بی‌خانمانی وجودی بینجامد.

هانا آرنت، در تحلیل پناهندگان قرن بیستم، نشان می‌دهد که از دست دادن وطن، اغلب به معنای از دست دادن «جایگاه در جهان» است؛ جایی که فرد بتواند کنش کند، سخن بگوید و به رسمیت شناخته شود.

 

از این منظر، احساس تعلق به زادگاه، نه نوستالژی ساده، بلکه تلاشی برای بازیابی جایگاه وجودی انسان در جهان است.

 

نتیجه‌گیری: تعلق به‌مثابه مقاومت خاموش

احساس تعلق پناهندگان سیاسی به زادگاه خود، حتی پس از سال‌ها زندگی موفق در کشور میزبان، نشانه‌ی ضعف یا عدم سازگاری نیست. این احساس، شکلی از مقاومت خاموش در برابر حذف هویتی است؛ تلاشی برای حفظ ریشه‌ها در جهانی که فرد را وادار به گسست کرده است.

درک این پدیده می‌تواند به جوامع میزبان کمک کند تا سیاست‌ها و روایت‌هایی انسانی‌تر اتخاذ کنند؛ روایت‌هایی که به پناهندگان اجازه می‌دهد همزمان به آینده‌ای امن بیندیشند و گذشته‌ای ریشه‌دار را با خود حمل کنند.

توێکارییەکی دیاردەناسی بۆ قەیرانی زانکۆی کوردی

 

ناونیشان: خۆرگیرانی عەقڵ لە پەرستگای زانستدا؛ توێکارییەکی دیاردەناسی بۆ قەیرانی زانکۆی کوردی

پێشەکی: لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە بۆ تاقیگەی کۆمەڵناسی

دوێنێ شەو لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و لە میانەی گفتوگۆی نێوان هاوڕێ ئەکادیمییەکانمدا، سەرنج دەخەمە سەر کۆمەڵێک "داتا" و یادەوەریی تاڵ کە وەک برینێکی کراوە بە جەستەی زانکۆکانی باشووری کوردستانەوە دیارن. ئەوەی سەرەتا وەک یادەوەریی سادەی مامۆستایەک یان دیمەنێکی ڕۆژانە دەبینرێت، کاتێک دەخزێنرێتە ژێر وردبین (میکرۆسکۆب)ی شیکاریی فەلسەفی و کۆمەڵناسییەوە، قەیرانێکی مەعریفیی قوڵمان بۆ ئاشکرا دەکات. من لێرەدا هەوڵم داوە ئەو پارچە پەرش و بڵاوانەی ئەزموونی خۆم و هاوڕێکانم (مامۆستا سلێمان و دکتۆر قادر و ئەوانی دی) لە چوارچێوەی تێزێکی ئەکادیمیدا کۆبکەمەوە، بۆ ئەوەی لەوە تێبگەین: ئایا ئێمە لە زانکۆدا خەریکی بەرهەمهێنانی مەعریفەین، یان پاسەوانیی نەزانی دەکەین؟ ئەم نووسینە هەوڵێکە بۆ تواندنەوەی ئەو بەستەڵەکە چەقبەستووەی کە ڕێگری لە هەناسەدانی عەقڵ دەکات.

یەکەم: زانست لەبەردەم دادگای ئاییندا؛ تراژیدیای داروین و شانەدەر

لە بیرەوەرییەکانی هاوڕێیەکمدا، (مامۆستا سلێمان) کە لە یەکێک لە زانکۆکانی کوردستان وانەی دەوتەوە، دیمەنێک دەبینین کە دەکرێت وەک نموونەی باڵای "پێکدادانی شارستانییەکان" لە ئاستێکی لۆکاڵیدا تەماشای بکەین. کاتێک مامۆستا باس لە تیۆری پەرەسەندنی داروین و بنەچەی مرۆڤ دەکات، خوێندکارێک بە ناوی "تالب" هەڵدەستێت و بە چەکێکی دۆگماتیکییەوە ڕووبەڕووی زانست دەبێتەوە: "حەدیس و ئایەت وا ناڵێن".

لێرەدا ئێمە لەبەردەم حاڵەتێکداین کە لە دەروونناسیدا پێی دەگوترێت "نەسازیی مەعریفی" خوێندکارەکە تووشی شۆک دەبێت چونکە زانست چیرۆکێکی پێ دەڵێت کە پێچەوانەی ئەو گێڕانەوە ئەفسانەییەیە کە ساڵانێک لەگەڵیدا ژیاوە. لەجیاتی ئەوەی عەقڵی بخاتە گەڕ بۆ لێکۆڵینەوە، پەنا دەباتە بەر "میکانیزمی بەرگری". کێشەکە تەنها لە "تالب"دا نییە، بەڵکو لەو سیستمە ئیدارییەی زانکۆدایە (سەرۆک بەش و دکتۆرە عەرەبە ڕەزا سووکەکە) کە لەبری پارێزگاریکردن لە پیرۆزیی زانست، داوای سانسۆرکردنی بابەتەکە دەکەن. ئەمە ساتەوەختی خۆبەدەستەوەدانی ئەکادیمیایە بۆ شەقام.

هاوشێوەی ئەمە، لە ئەزموونی هاوڕێیەکم لە زانکۆی کۆیە (دکتۆر قادر وریا)، کاتێک باس لە ئەشکەوتی شانەدەر و مرۆڤی نیاندەرتاڵ دەکرێت، خوێندکاران پەنا دەبەنە بەر "تیۆریی پیلانگێڕی" و دەڵێن: "ئەو ئێسکەپەیکەرانە ڕۆژاواییەکان هێناویانە بۆ ئەوەی قورئان بەدرۆ بخەنەوە". ئەمە ترسناکترین جۆری هەڵهاتنە لە ڕاستی؛ چونکە کاتێک ناتوانیت ڕاستییەکی مادی (Fossils) ڕەت بکەیتەوە، بوونی ماددەکە دەخەیتە ژێر پرسیارەوە تەنها بۆ ئەوەی باوەڕەکەت نەڕوشێت. لێرەدا زانکۆ لە ناوەندێکی توێژینەوەوە دەگۆڕێت بۆ سەنگەرێکی بەرگریی ئایدیۆلۆژی.

دووەم: لۆژیکی "کەسێتی" بەرامبەر لۆژیکی "مەعریفە"

ئەزموونی شەخسیی خۆم لە زانکۆی سەلاحەددین ڕەهەندێکی دیکەی ئەم قەیرانە کۆمەڵایەتییە دەخاتە ڕوو. کاتێک لە وانەیەکدا بۆ هاوپۆلەکانم باسی "مافی ژن" و ڕۆڵی ئەوان لە گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتیەکاندا دەکەم، هەموو ئارگیومێنتە فکری و مێژووییەکانم لەلایەن خوێندکارەکانەوە سفر دەکرێنەوە بە یەک پرسیاری شەخسی: "مامۆستا جەنابت نوێژ دەکەیت؟".

ئەم پرسیارە لە فەلسەفەی لۆژیکدا بە هەڵەی "پەلاماردانی کەسێتی" (Ad Hominem) ناسراوە.

خوێندکاری کورد وا پەروەردە کراوە کە گوێ لە "ناوەڕۆکی قسە" نەگرێت، بەڵکو تەماشای "ناسنامەی قسەکەر" بکات. لای ئەوان، ئایین سیستەمێکی ئەخلاقیی ڕۆحی نییە، بەڵکو "ناسنامەیەکی خێڵەکییە". ئەگەر تۆ لە خێڵەکە نەبیت (نوێژ نەکەیت)، کەواتە مافت نییە باسی بەها باڵاکانی وەک "مافی مرۆڤ" بکەیت. ئەم عەقڵییەتە وای کردووە کە زانکۆ نەتوانێت ببێتە پێشەنگی گۆڕانکاری، چونکە هێشتا بە پێوەرەکانی مزگەوت و دیوەخان هەڵسەنگاندن بۆ مامۆستا دەکرێت.

سێیەم: خیانەتی نوخبە؛ کاتێک پرۆفیسۆر دەبێتە دەروێش

کارەساتەکە تەنها لە خوێندکاردا نییە، بەڵکو دەگاتە لووتکەی هەرەمی ئەکادیمی. وەک لە یادەوەرییەکانی دوکتۆر قادر وریا ئاماژەی پێداوە، گفتوگۆی لەگەڵ پرۆفیسۆرێکی زمانەوانی هەبووە کە بە بڕوایەکی چەسپاوەوە دەڵێت: "زمانی ڕۆژی دوایی هەیە و عەرەبییە".

ئەمە شکستێکی گەورەی ئیپستمۆلۆژی (مەعریفەناسی) یە. چۆن دەکرێت کەسێک پسپۆڕی زانستێکی ئەزموونی بێت (زمانەوانی)، بەڵام سنووری نێوان "فیزیک" (ئەوەی دەبینرێت و دەپێورێت) و "میتافیزیک" (ئەوەی لە دەرەوەی ئەزموونە) تێکەڵ بکات؟ کاتێک مامۆستای زانکۆ ئەم تێکەڵکارییە دەکات، ئیتر چاوەڕێی چی لە خوێندکار بکەین؟ ئەمە پێمان دەڵێت کە بڕوانامە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تەنها کاغەزێکە و نەبووەتە هۆی گۆڕینی "سراکتووری عەقڵ".

 ڕێگەچارە:

چۆن ئەم بەستەڵەکە دەتوێتەوە؟

ئەم بیرەوەرییانە پێمان دەڵێن کە "مۆدێرنیتە" لە کوردستان تەنها بینا و ئۆتۆمبێل و مۆبایلە، بەڵام "عەقڵ" هێشتا لە ئەشکەوتی خورافیاتدایە. بۆ چارەسەرکردنی ئەم دۆخە مەترسیدارە، پێویستمان بە "شۆک"ێکی فکری هەیە، نەک سازشکردن:

1.    جیاکردنەوەی مەوداکان: دەبێت لە پڕۆگرامی خوێندندا بە ڕوونی باس بکرێت کە زانست باسی "چۆنیەتی کارکردنی گەردوون" دەکات (How)، و ئایین باسی "مانای گەردوون" دەکات (Why). کاتێک حەدیسێک دەهێنرێت بۆ ڕەتکردنەوەی ئێسکەپەیکەرێک، ئەوە بەکارهێنانی ئامرازێکی هەڵەیە بۆ شوێنێکی هەڵە. (ناتوانیت بە تەرازووی تەماتە، پلەی گەرمی بپێویت!).

2.    وەستانەوە بەرامبەر پۆپۆلیزمی ئایینی: مامۆستای زانکۆ دەبێت واز لە ڕۆڵی "ڕازیکەر" بهێنێت. زانکۆ شوێنی ئاسوودەیی نییە، شوێنی "تێکدانی ئاسوودەییە بۆ گەیشتن بە ڕاستی". ئەگەر دکتۆر قادر و مامۆستا سلێمان و جەنابت کە ئێستا ئەو بابەتە دەخوێنیتەوە و ماموستای زانکۆی، لەبەر ترسی خوێندکار پاشەکشە بکەن، داهاتوویەک بەرهەم دێت کە داعش تێیدا نوێنەرایەتی ڕاستەقینەی عەقڵیەتەکە دەکات بە قات و بۆینباخەوە.

3.    فێرکردنی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی (Critical Thinking): خوێندکار دەبێت فێر بکرێت کە "پرسیارکردن لە پیرۆزییەکان"، سووکایەتی نییە، بەڵکو گەڕانە بەدوای دڵنیاییدا.

دەرەنجام: پێویستیی جیاکردنەوەی مەوداکان

لەسەر بنەمای ئەم داتایانە، دەگەینە ئەو دەرەنجامەی کە زانکۆی کوردی لەژێر هەیمەنەی "بەستەڵەکێکی ئایینی"دایە کە ڕێگە بە هیچ چەکەرەیەکی زانستیی ڕاستەقینە نادات. چارەسەر تەنها لە ڕێگەی ئازایەتیی فکرییەوە دێت.

ئێمە پێویستمان بە فەلسەفەیەکە کە فێرمان بکات: "حەقیقەتی زانستی" و "حەقیقەتی ئایینی" دوو شتی جیاوازن. زانست وەڵامی پرسیاری "چۆن؟" دەداتەوە، و ئایین وەڵامی پرسیاری "بۆچی؟". کاتێک حەدیسێک دەهێنیت بۆ ڕەتکردنەوەی ئێسکەپەیکەرێک، یان نوێژێک دەکەیتە پێوەر بۆ مافی ژن، تۆ خەریکی وێرانکردنی هەردووکیانیت؛ هەم زانستەکە و هەم ئایینەکە.

تا ئەو کاتەی مامۆستای زانکۆ لە ترسی تەکفیر و ڕازیكردنی گشتی، خۆی لە بابەتە زانستییەکان ببوێرێت (وەک ئەوەی مامۆستا سلێمان و دکتۆر قادر ناچار کران بیکەن)، زانکۆکانمان تەنها بینایەکی کۆنکرێتین بۆ بەرهەمهێنانەوەی هەمان ئەو عەقڵییەتەی کە ساڵانێکە ئێمەی لە دواوەی کاروانی شارستانییەت هێشتووەتەوە. کاتی ئەوەیە ئەو بەستەڵەکە بە تیشکی ڕەخنە و زانستی ڕووت بتوێنرێتەوە، با چیتر نەهێڵین "نەزانی" پیرۆز بکرێت.

کۆتایی:

بەستەڵەکی ئایینی لە زانکۆکاندا تەنها بە تیشکی بەهێزی "زانستی ڕووت" و "فەلسەفەی بوێر" دەتوێتەوە. تا ئەو کاتەی مامۆستای زانکۆ لە ترسی "تەکفیر" باسی داروین نەكات، یان لەبەر خاتری "نوێژ" باسی مافی ژن نەكات، ئێمە لە بازنەیەکی داخراوی جەهالەتدا دەخولێینەوە. زانکۆ دەبێت ئەو شوێنە بێت کە تێیدا خوا و سروشت، ئیمان و عەقڵ، بە ئاشتیانە گفتوگۆ دەکەن، نەک یەکێکیان ئەوی دی "تیرۆر" بکات. ڕاستی تاڵە، بەڵام وەک دەرمانی کیمیایی وایە؛ دەبێت بیخۆیتەوە بۆ ئەوەی شێرپەنجەی نەزانیت  چارەسەر بێت.