پارادۆکسی کوردبوون؛ تراژیدیای نامۆبوون لە نێوان "زەینی هاوردە" و "روحی زاگرۆس"دا

 

پارادۆکسی کوردبوون؛ تراژیدیای نامۆبوون لە نێوان "زەینی هاوردە" و "روحی زاگرۆس"دا

پێشەکی: پێناسەکردنی قەیرانەکە

کوردبوون، پێش ئەوەی ناسنامەیەکی سیاسی یان نەژادی بێت، دۆخێکی بوونگەرایی (Ontological State)ـە. ئەم دۆخە لە کۆندا بریتی بووە لە یەکگرتنێکی هارمۆنی لە نێوان "مرۆڤ" و "شوێن" (Place/Dasein). بەڵام ئەمڕۆ، تاک و کۆمەڵگای کوردی لە ناو "پارادۆکس"ێکی قوڵدا دەژین؛ جەستەیان لە زاگرۆسە، بەڵام ڕۆحیان لە بیابانەکانی باشوور، یان لە شەقامەکانی مۆسکۆ و پاریس،ه یان لە باڵەخانەکانی ئەنقەرە و تاران دەگەڕێت. ئەم وتارە هەوڵ دەدات بیسەلمێنێت کە چۆن ئایدیۆلۆژیا هاوردەکان (چ ئاسمانی و چ زەمینی) بوونەتە هۆی "نامۆبوون"ی کورد لە سروشتی خۆی و دروستکردنی بۆشاییەک کە نەیاران تێیدا یاری بە چارەنووسی دەکەن.

یەکەم: سەردەمی هارمۆنیا؛ کورد وەک "جوگرافیای زیندوو"

لەسەرەتای مێژوودا، مرۆڤی دانیشتووی زاگرۆس و تۆڕۆس، جیاواز لە شارستانیەتەکانی دەشتایی (وەک  عەرەبستان و میسر)، پەیوەندییەکی "ستوونی" لەگەڵ سروشت هەبوو نەک "ئاسۆیی".

فەلسەفەی سروشتیی کورد کۆنترۆڵکردنی سروشت نەبوو، بەڵکو "هاو-تێکهەڵبوون" بوو. لە ئایینە کۆنەکانی وەک میتراییزم و یارسانی ،ئیزدی و زەردەشتیدا، چەمکەکان لە خاکەوە هەڵدەقوڵان. "ڕۆح" شتێکی دابڕاو نەبوو لە "ماددە". شاخ تەنها بەرد نەبوو، بەڵکو خوداوەند و پەناگە بوو.
لەم قۆناغەدا، کوردبوون بریتی بوو لە ڕەنگدانەوەی ڕەقی شاخەکان لە ئیرادەدا و نەرمی ئاوەکان لە ڕۆحدا. هیچ جیاوازییەک (Dualism) لە نێوان ئەوەی کورد باوەڕی پێ بوو و ئەوەی تێیدا دەژیا نەبوو؛ هەردووکیان یەکبوون.

دووەم: داگیرکاریی مەعریفی؛ درزتێكەوتنی خود

کێشەکە کاتێک دەستی پێکرد کە کورد ڕووبەڕووی شەپۆلی "لۆگۆس"ی بیانی بووەوە. ئەمەش لە دوو قۆناغی سەرەکیدا ڕوویدا:

１. ئایدیۆلۆژیای ئاسمانی (مێتافیزیکی بیابان):

هاتنی ئایینە سامییەکان، بەتایبەت لە فتوحاتی ئیسلامیدا، گەورەترین زەبری مەعریفی لە کورد دا. کێشەکە خودی ئایینەکە نەبوو، بەڵکو "جوگرافیای پیرۆز" بوو. پێشتر قیبلەی کورد "ڕۆژ" و "لووتکەکان" بوو (شتێک کە لە سروشتی خۆیدا هەبوو)، بەڵام دواتر پیرۆزی گوازرایەوە بۆ "بیابان".

ئەمە بووە هۆی جۆرێک لە شیزۆفرینیای ڕۆحی؛ کورد دەبوایە بۆ پیرۆزی ڕوو لە شوێنێک بکات کە تەواو پێچەوانەی جوگرافیا و سایکۆلۆژیای خۆیەتی. لێرەوە کورد فێرکرا کە "حەقیقەت لە دەرەوەی خۆیەتی" نەک لە ناخ و خاکەکەیدا.

２. ئایدیۆلۆژیای زەمینی (مۆدێرنیتەی هاوردە):

لە سەدەی بیستەمدا، کورد تووشی شەپۆلێکی دیکەی نامۆبوون بوو لە ڕێگەی ئایدیۆلۆژیاکانی (نەتەوەپەرستی، مارکسیزم، لیبڕالیزم). هەموو ئەم چەمکانە زادەی شارە پیشەسازییەکانی ئەوروپا بوون.

• مارکسیزم باسی چینی کرێکار (پرۆلیتاریا)ی دەکرد لە کۆمەڵگایەکی شاخاویدا کە چینایەتی تێیدا بوونی نەبوو بەو شێوەیە.
• نەتەوەپەرستی هەوڵیدا دەوڵەت-نەتەوە لەسەر مۆدێلی، رەزا شاە، ئەتاتورک و بەعس دروست بکات.

ئەنجامەکە ئەوە بوو: کورد هەوڵی دەدا قەبارەی ڕۆحی خۆی لەقاڵب بدات بۆ ئەوەی لەگەڵ جلوبەرگێکدا بگونجێت کە بۆ باڵای ئەو نەدوورابوو.

سێیەم: پارادۆکسەکە و بۆشایی ڕۆحی

ئێستا پارادۆکسەکە لێرەدایە: کورد بە چەکێک شەڕ دەکات کە هی دوژمنەکەیەتی.
کاتێک کوردێک دەبێتە ئیسلامییەکی توندڕەو، ئەو ئایدیۆلۆژیایەک بەکاردێنێت کە لە بنەڕەتدا بۆ سڕینەوەی جیاوازییە نەتەوەییەکان و تواندنەوە لەناو "ئوممەت"ی عەرەبی یان تورکیدا داڕێژراوە. کاتێکیش دەبێتە عەلمانییەکی ڕادیکاڵ، ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی خۆی دەبڕێت.
نەیارانی کورد (تورک، فارس، عەرەب) زۆر زیرەکانە ئەم بۆشاییە بەکاردێنن. ئەوان دەزانن کە کورد لە "ناوەوە" بەتاڵ بووەتەوە. کاتێک ڕۆحی کورد لە زاگرۆس دابڕا، دەکرێت بە ئاسانی پڕ بکرێتەوە بە:

• مەزهەبگەرایی (شیعە/سوننە).
• حیزبایەتی تەسک (کە لاسایی مۆدێلە لینینییەکان دەکاتەوە).
• بەکارهێنەرگەری (Consumerism)ی بێ بنەما.

چوارەم: گەڕانەوە بۆ "بوون"؛ فەلسەفەی زاگرۆسیزم

چارەسەر چییە؟ چۆن دەتوانین لەم بازنە داخراوە رزگارمان بێت؟

وەڵامەکە لە "گەڕانەوە"دایە. بەڵام نەک گەڕانەوە بۆ ڕابردوو وەک سەلەفییەت، بەڵکو گەڕانەوەی فینۆمینۆلۆژی (Phenomenological Return) بۆ جەوهەری شوێن.

１. ئاشتکردنەوەی ڕۆح و جوگرافیا:

پێویستە کورد فەلسەفەیەک داڕێژێت کە تێیدا "زاگرۆس" تەنها بەربەستی سەربازی نەبێت، بەڵکو سەرچاوەی ئیلهامی ئەخلاقی و مەعریفی بێت. دەبێت تێبگەین کە بەرگری کورد لە شاخەکان، تەنها شەڕی خاک نییە، بەڵکو شەڕی پاراستنی جۆرێکە لە "ژیانی سروشتی" دژی "ژیانی دەستکرد".

２. ڕەتکردنەوەی یونیڤێرساڵیزمی بیابان و کوێر:

دەبێت کورد واز لەوە بهێنێت کە خۆی بە پێوەرەکانی ڕۆژهەڵات یان ڕۆژئاوا هەڵبسەنگێنێت. پێویستە خۆی ببێتە پێوەر. ئایینی کورد "ویژدانی سروشت"ە. سیاسەتی کورد "پێکەوەژیانی فرەیی"ـە هەروەک چۆن سروشتی شاخ فرەڕەنگە.

３. کوردبوون وەک ئۆنتۆلۆژیا نەک بایۆلۆژیا:

کوردبوون خوێن نییە، "هەڵوێست"ـە بەرامبەر بە بوون. مانەوەی کورد لە زاگرۆس مانای مانەوەی ڕاستگۆییە لەگەڵ سروشتدا. ئەگەر کورد بتوانێت ئەم ڕۆحە زیندوو بکاتەوە، هیچ ئایدیۆلۆژیایەکی هاوردە (چ ئایینی بۆ بەکۆیلەکردن، چ مۆدێرن بۆ تواندنەوە) ناتوانێت زاڵ بێت بەسەریدا.

دەرەنجام

کورد تا ئەو کاتەی بە چاویلکەی ئەوانی دیکە (مارکس، سەید قوتب، ئاتاتورک، لیبڕالیزمی ڕۆژئاوا) سەیری خۆی بکات، لە پارادۆکس و دابەشبووندا دەمێنێتەوە. نەیاران ئەم پارچەپارچەبوونە ڕۆحییە دەقۆزنەوە بۆ لێدانی کورد بە دەستی کورد.
تاکە ڕێگای ڕزگاری، گەڕانەوەیە بۆ فەلسەفەی "هاوئاهەنگیی ئۆرگانیک" لەگەڵ خاک. دەبێت کوردبوون بکرێتەوە بە سیستەمێکی ئەخلاقی و مەعریفی کە لە سروشتی سەختی زاگرۆس و جوانییەکەیەوە سەرچاوەی گرتووە، نەک لە کتێبە تۆزاوییەکانی شارستانیەتە داگیرکەرەکانەوە. ئەوکات، کوردبوون دەبێتە قەڵایەک کە ڕۆح و جەستەی تێدا یەکدەگرنەوە و هیچ هێزێک ناتوانێت درزی تێ بخات.

لە نێوان توێکڵ و کاکڵ؛ گەڕانەوە بۆ نوری ئەنوار و تێپەڕاندنی بتە پیرۆزەکان

 

لە نێوان توێکڵ و کاکڵ؛ گەڕانەوە بۆ نوری ئەنوار و تێپەڕاندنی بتە پیرۆزەکان

پێشەکی
لە فەلسەفەی ئاییندا، هەمیشە ململانێیەکی شاراوە لە نێوان "فۆرم" (شێوە/توێکڵ) و "مانا" (جەوهەر/کاکڵ)دا بوونی هەیە. بەپێی فەلسەفەی ئیشراقی شەهابەدینی سوهـرەوەردی، سەرچاوەی هەموو بوون و هەموو حەقیقەتێک "نوری ئەنوار"ە (خودا). ئایینەکان دەبێت وەک ئاوێنەیەک بن کە ئەو نورە بدەنەوە، بەڵام کاتێک ئاوێنەکە دەبێتە ئامانج و خۆی دەپەرسترێت، یان کاتێک توێکڵەکە ئەوەندە ئەستوور دەکرێت کە ڕێ لە گەیشتن بە کاکڵەکە دەگرێت، ئیتر ئایین کارکردە ڕۆحییەکەی لەدەست دەدات و دەبێتە ئامرازێکی سیاسی و کۆمەڵایەتیی وشک. ئەم وتارە هەوڵ دەدات لە ڕێگەی دیالێکتیکی "توێکڵ و کاکڵ"ەوە، خوێندنەوە بۆ مێژووی ئایین لە کوردستان، بێدەنگیی جیهانی ئیسلامی بەرامبەر جینۆسایدی کورد، و ئەو چوار پەیوەندییە بکات کە بۆ گەیشتن بە خودا پێویستن.

یەکەم: چوار پەیوەندییەکە و ئیفلیجبوونی پەیوەندیی دووەم

لە دیدگا مەعریفییەکاندا (کە دەتوانین لە ڕۆحی فەلسەفەی سوهـرەوەردی و عیرفانیشدا بیبینینەوە)، مرۆڤ بۆ ئەوەی بگاتە پلەی کەماڵ و پەیوەندیی دروست لەگەڵ "نوری ئەنوار" (خودا - پەیوەندی چوارەم) گرێ بدات، دەبێت سێ پەیوەندییەکەی پێشووتر بە دروستی ئەنجام بدات:

1.    پەیوەندی لەگەڵ خود (نەفس).

2.    پەیوەندی لەگەڵ ئەوانی دیکە (مرۆڤ و کۆمەڵگا).

3.    پەیوەندی لەگەڵ سروشت و گەردوون.

4.    پەیوەندی لەگەڵ خودا.

کێشە گەورەکەی ئەو "موسڵمانانەی" کە ئەمڕۆ بانگەشەی ئایینداری دەکەن، بازدانیانە بەسەر پەیوەندیی دووەمدا (پەیوەندی لەگەڵ ئەوانی دی). مەحاڵە تۆ ستەمکار بیت بەرامبەر مرۆڤێک، بێدەنگ بیت بەرامبەر زوڵمێک، بەڵام بانگەشەی ئەوە بکەیت کە خودا دەناسیت. لە ئەدەبیاتی سوهـرەوەردیدا، نور واتە دەرکەوتن و ئاگایی؛ کاتێک مرۆڤێک ئاگای لە ئازاری ئەوی دی نییە، واتە لە تاریکیدایە.

ئەو بێدەنگییە کوشندەیەی ناوەندە ئیسلامییەکان (چ سوننە و چ شیعە) بەرامبەر ئەنفال، کیمیابارانی هەڵەبجە و کارەساتی شەنگال، بەڵگەی حاشاهەڵنەگرن کە ئەو سیستمە ئایینییە سیاسییانە، تەنها خەریکی پەرستنی "توێکڵ"ن. ئەوان خودایان لەبیر کردووە، چونکە خودا "حەق" و "عەدالەت"ە. کاتێک تۆ لە ئاست سەربڕینی گەلێکی بێتاواندا بێدەنگ دەبیت، تۆ نەک هەر نوێنەری ئەو خودایە نیت، بەڵکو تۆ  خەریکی پەرستنی بتێکیت کە ناوت لێناوە ئایین. ئەمەیە کە وایکردووە ئەو وڵاتانە هەمیشە لەناو شەڕ و ئاژاوەدا بن، چونکە نوری خودا لەو شوێنە نییە کە زوڵمی تێدا قبوڵ دەکرێت.

دووەم: کورد و مێژوویەک لە ترس؛ پیرۆزکردنی کولتووری داگیرکەر

ئەگەر سەیری مێژووی هاتنی ئیسلام بۆ کوردستان بکەین، دەبینین پرۆسەکە زیاتر لە ڕێگەی "شمشێر" و "ترس"ەوە بووە نەک گفتوگۆی فەلسەفی و ڕووناکبیری. کورد لە ترسان و بە بێ ئاگایی موسڵمان بوو. لەو پرۆسەیەدا، کارەساتێکی گەورەی مەعریفی ڕوویدا: تێکەڵکردنی "ئیسلام" وەک پەیامێکی ئاسمانی، لەگەڵ "عەرەبەچێتی" وەک کولتوورێک.

بۆ ماوەی هەزار ساڵ پێش هاتنی ئیسلام، کورد خاوەنی فەلسەفەی ئایینیی خۆی بوو (میترایی، ئیزدی و مێهری...) کە تێیدا چەمکی "شەڕ و خێر" تەواوکەری یەکتر و وێنە گەورەکەی گەردوون بوون. کولتووری عەرەبی کە بە بەرگی ئایین خۆی پێچایەوە، ئەم دیدگا قوڵەی سڕییەوە و لە جێگەیدا کولتوورێکی سەپاند کە هەموو شتێکی خۆی (تەنانەت جلوبەرگ و زمانیشی) بە پیرۆز ناساند. کورد وای لێهات شەرم لە کوردبوونی خۆی بکات و وایزانی بۆ ئەوەی خودا لێی ڕازی بێت، دەبێت لە عەرەب بچێت. ئەمە برینە مێژووییەکەیە: بەتوێکڵکردنی عەرەبەچێتی لە جێگەی کاکڵی ئیمان.

سێیەم: هاوردەکردنی "توێکڵ"ی نوێ بۆ کوردستان

لە ئێستادا، مەترسییەکە شێوەی گۆڕیوە. گروپ و جەماعەتی ئیسلامی کە پارەی زەبەلاحیان لەلایەن وڵاتانی هەرێمییەوە بۆ خەرج دەکرێت، خەریکی دروستکردنی مزگەوت و سەنتەرن نەک بۆ بڵاوکردنەوەی ڕۆحانیەت، بەڵکو بۆ دەرخوارددانی ئەو "توێکڵە وشکە" بە نەوەی نوێی کورد.
ئەم گروپانە کار لەسەر ئەوە دەکەن کە گەنجی کورد داببڕن لە ڕەگ و ڕیشەی نەتەوەیی و کولتووریی خۆی و بیلکێنن بە ئەجێندایەکی سیاسیی دەرەکییەوە کە ناوی ناوە "ئیسلام". ئەمە هەمان ئەو پرۆسەیە کە سوهـرەوەردی هۆشداریمان دەداتێ: مانەوە لەناو تاریکیی ماددە و شێوەکان و ونکردنی نوری حەقیقەت.

چوارەم: کۆبەندی فەلسەفی

لێرەدا، ئەو دەقەی خوارەوە، دەبێتە کلیلێکی زێڕین بۆ کردنەوەی دەرگای ئەم بەستەڵەکە فکرییە. ئەم دەقە دەتوانێت وەک مانیفێستێکی "ئیشراقی کوردی" سەیر بکرێت:

لە نێوان توێکڵ و ناوەرۆکدا؛ گەڕان بە دوای نوری ئەنوار

ئەم خوێندنەوەیە، پیاسەیەکی مەعریفییە بەناو باخچەی حیکمەتدا و دەستبردنە بۆ برینێکی مێژوویی کە تا ئێستاش خوێنی لێ دەچۆڕێت. ئایینەکان هەموویان وەک ڕووبارە جیاوازەکان وان کە دواجار دەڕژێنەوە ناو یەک زەریا، ئەویش زەریای (حەقیقەت) و گەیشتنە بە (نوری ئەنوار).

１. ئایین و دەسەڵات؛ کوژانەوەی چرای حیکمەت:

کێشەکە لە پەیامە ئاسمانییەکاندا نییە، بەڵام کارەساتەکە کاتێک ڕوودەدات کە "پیرۆزی" دەکرێتە داردەستی "سياسەت". وەک شێخی ئیشراق (سوهـرەوەردی) ئاماژەی پێدەدات: کاتێک ئایین دەبێتە ئامراز بۆ دەسەڵات، لە "ڕێگایەک بۆ گەیشتن بە خودا"وە دەگۆڕێت بۆ "ڕێگایەک بۆ کۆیلەکردنی مرۆڤ". دەسەڵات هەمیشە پێویستی بە "توێکڵ"ی ئایینە، چونکە توێکڵەکە ڕەقە و دەتوانرێت بکرێتە شیر و خەڵکی پێ سەربڕدرێت. بەڵام "ناوەرۆک" نەرمە و بە کەڵکی زەبروزەنگی سوڵتە نایەت.

２. توێکڵ و ناوەرۆک لای سوهـرەوەردی:

ئەوەی ئەمڕۆ بەشێکی زۆری موسڵمانان گیرۆدەی بوون، پەرستنی "قەفەز"ە لەبری فڕین. ئەوان پاسەوانی دیوارەکانی پەرستگان، بەڵام خودای ناو پەرستگاکەیان لەبیرکردووە. توێکڵ بۆ پاراستنی بەروبوومەکەیە، بەڵام کاتێک ناوەرۆک دەڕزێت، توێکڵ دەبێتە بارێکی قورس.

３. ئایین و ڕەنگدانەوەی ژینگە (کورد و ئیسلام):

ئاو (وەحی) بێ ڕەنگە، بەڵام ڕەنگی جامەکە دەگرێت. ئیسلام کاتێک هاتە کوردستان، دەبوو ڕەنگی ڕۆحی کوردی بگرێت، نەک کورد ببێتە عەرەب. سۆفییەکان دەڵێن: "لۆنی ئاو، لۆنی جامەکەیەتی". ئەو ئیسلامەی لە نەریتی کور دەواریدا هەبوو (وەک نالی و مەولەوی)، ئیسلامێکی پڕ لە عیرفان بوو، نەک ئەو ئیسلامە سیاسییەی ئەمڕۆ.

دەرەنجام:
پێویستە جیاکاری بکرێت لە نێوان حورمەتی ئایین وەک پەیامێکی گەردوونی، و ڕەتکردنەوەی "سوڵتەی داگیرکەر" کە دەیەوێت لە ڕێگەی ئایینەوە کلتوری کورد بکوژێت. گەڕانەوە بۆ "ناوەرۆک" و جیاکردنەوەی لە "توێکڵە عەرەبی یان تورکییەکە"، تاکە ڕێگایە بۆ پاراستنی کەرامەتی نەتەوەیی و ئایینی. با ئایینمان بۆ "ئیشراق" بێت، نەک بۆ تاریککردنی ژیری.

کۆتایی
لە کۆتاییدا دەگەینە ئەو دەرەنجامەی کە، ئەوەی ئەمڕۆ لە دنیای ئیسلامیدا دەگوزەرێت و ئەو بێدەنگییەی بەرامبەر ستەمی سەر کورد هەیە، دەرخەری ئەوەیە کە ئەو سیستمە لە قۆناغی "توێکڵ"دا گیریان خواردووە و پەیوەندییان لەگەڵ "نوری ئەنوار" پچڕاوە. ڕزگاربوونی تاکی کورد لەوەدایە کە ئەم هاوکێشەیە بە فەلسەفەی سوهـرەوەردی ڕاست بکاتەوە: واز لە توێکڵە بۆگەنەکان بێنێت کە لە دەرەوە بۆی دێن، و کاکڵی حەقیقەت هەڵبژێرێت کە بریتییە لە ویژدان، عەدالەت و ئازادی.

خوێندنەوەیەک بۆ فەلسەفەی سۆهرەوەردی و پەیوەندیی بە ئایینی دێرینی کوردەوە

 

خوێندنەوەیەک بۆ فەلسەفەی سۆهرەوەردی و پەیوەندیی بە ئایینی دێرینی کوردەوە

پوختە

مێژووی هاتنی ئیسلام بۆ کوردستان و ناوچەکە، مێژوویەکی پڕ لە مشتومڕە. خوێندنەوەی وردی مێژوو پێمان دەڵێت کە ئەم گۆڕانکارییە ئایینییە پرۆسەیەکی خۆویستانە نەبووە، بەڵکو دەرەنجامی زەبری هێز و سەپاندنی باج (سەرانە) بووە. لەم نێوەندەدا، بیرمەندانی کورد وەک (شەهابەدینی سۆهرەوەردی و شەمسەدینی شارەزووری) ستراتیژییەکی فەلسەفییان گرتەبەر بۆ پاراستنی ناسنامەی دێرینی خۆیان. ئەوان لەژێر پەردەی زاراوە ئیسلامییەکاندا، هەوڵی زیندووکردنەوەی "حیكمەتی ڕووناکی"یان دا. ئەم توێژینەوەیە تیشک دەخاتە سەر ئەو هەوڵە و تیۆری "چوار پەیوەندییەکان" وەک ڕێگای گەیشتن بە خودا دەخاتە ڕوو، کە هاوكات لەگەڵ بنەماکانی ئایینی ئێزدیاتیدا یەک دەگرێتەوە.

________________________________________

یەکەم: مێژووی بەزۆر سەپێنراو و پەرچەکرداری فەلسەفی

کاتێک سوپای ئیسلام ڕووی لە ناوچە شاخاوییەکانی کوردستان کرد، خەڵکی ئەم ناوچەیە خاوەنی شارستانیەت، ئایین و جیهانبینی تایبەت بە خۆیان بوون (کە ڕەگەکەی دەچووەوە سەر ئایینە مێهری و میترایی و زەردەشتییەکان). گۆڕینی ئایین بۆ کورد پرۆسەیەکی ڕۆحانیی دڵخواز نەبوو، بەڵکو مێژوونووسان پشتڕاستی دەکەنەوە کە "شمشێر" و "ترسی کوشتن" و "بارگرانیی باج" پاڵنەری سەرەکی بوون بۆ موسڵمانبوونی زۆرینەی خەڵک.

لەو سەردەمەدا، دەسەڵاتی خەلافەت و دواتر دەسەڵاتە لۆکاڵییەکان، هیچ جۆرە ڕەخنەیەکیان لە دەقە پیرۆزەکان قبوڵ نەدەکرد. هەر کەسێک بە ئاشکرا بانگەشەی بۆ ئایینە کۆنەکان کردبا، چارەنووسی کوشتن بوو. لێرەوە، زانا و فەیلەسوفە گەورەکانی وەک شەهابەدینی سۆهرەوەردی (شێخی ئیشراق) و شەمسەدینی شارەزووری، ڕێگایەکی زیرەکانەیان هەڵبژارد: "ڕووکەش ئیسلامی و ناوەڕۆک دێرین".

ئەوان زانییان ناتوانن ڕاستەوخۆ دژی شەریعەت بوەستنەوە، بۆیە هاتن فەلسەفەیەکیان داڕشت کە لە ڕووکەشدا ئایەت و فەرموودەی تێدایە، بەڵام لە قوڵاییدا زیندووکردنەوەی "حیكمەتی خوسرەوانی" و باوەڕی باوباپیرانی کورد بوو.

دووەم: سۆهرەوەردی و ئۆنتۆلۆژیای ڕووناکی (The Ontology of Light)

سۆهرەوەردی جیاواز لە فەیلەسوفەکانی دیکە (وەک ئیبن سینا کە پەیڕەوی ئەڕستۆ بوو)، سیستەمێکی هزریی نوێی بە ناوی "حیکمەتی ئیشراق" (The Philosophy of Illumination) دامەزراند.

تەوەرەی سەرەکی ئەم فەلسەفەیە "نوور" یان ڕووناکییە. لای سۆهرەوەردی:

1.      خودا (نوورولئەنوار)ە: واتە خودا پاشایەک نییە لەسەر عەرش دانیشتبێت و فەرمانی کوشتن و بڕین دەربکات، بەڵکو "سەرچاوەی ڕووناکی"یە.

2.      بوونی مرۆڤ: ڕۆحی مرۆڤ پڕیشکێک یان تیشکێکە لەو ڕووناکییە گەورەیە.

3.      گەردوون: هەموو شتێک لەم جیهانەدا، لە ئەستێرەکانەوە تا بەرد و دار، پلەیەک لە ڕووناکییان تێدایە.

ئەم تێڕوانینە هەمان تێڕوانینی ئایینی دێرینی کوردە کە باوەڕی وابوو "ڕۆگ" (ڕۆژ/خۆر) و ئاگر سیمبولی خودان، چونکە سەرچاوەی ڕووناکین.

سێیەم: چوار پەیوەندییە پیرۆزەکە؛ مەرجی گەیشتن بە هەقیقەت

خاڵی هەرە گرنگ لەم توێژینەوەیەدا، تێگەیشتنە لە میکانیزمی گەیشتن بە خودا لای سۆهرەوەردی. بە پێچەوانەی تێگەیشتنی باوی ئیسلامی کە جەخت لەسەر "عیبادەتی ڕووکەش" (نوێژ و ڕۆژوو) دەکاتەوە، سۆهرەوەردی پرۆسەکە بەسترایەوە بە چاککردنی "پەیوەندییەکان"ەوە.

بۆ ئەوەی مرۆڤ ببێتە ئینسانێکی کامل و بگاتەوە بە سەرچاوەی ڕووناکی (خودا)، دەبێت بەم چوار قۆناغەدا تێپەڕێت، کە هەر یەکەیان مەرجە بۆ ئەوەی تر:

١. پەیوەندی لەگەڵ خود :

یەکەم هەنگاو ئاوڕدانەوەیە بۆ ناوەوە، واتا خۆناسین. مرۆڤ دەبێت ئەو ڕووناکییە بدۆزێتەوە کە لە ناخی خۆیدا شاردراوەتەوە. ئەمەش بە پاککردنەوەی دەروون لە ڕق و کینە و نەزانی دەکرێت. (خۆناسی دەبێتە هۆی خوداناسی).

2.    پەیوەندی لەگەڵ مرۆڤەکانی تر:

دوای ئاشت بوونەوە لەگەڵ خود، نۆرەی ئەوانی تر دێت. لە فەلسەفەی ئیشراقدا، تۆ ناتوانیت ئاشقی خودا بیت بەڵام ستەم لە دروستکراوەکانی خودا بکەیت. هەر مرۆڤێک هەڵگری "نوور"ـە، بۆیە ڕێزگرتن و دادپەروەری لەگەڵ خەڵک، بەشێکە لە پەرستن.

3.    پەیوەندی لەگەڵ سروشت: (Nature)

ئەمە ئەو خاڵەیە کە فەلسەفەی سۆهرەوەردی لە شەریعەتی وشک جیا دەکاتەوە و بە ڕیشە کوردییەکەی دەبەستێتەوە. سروشت (ئاسمان، زەوی، ئاو، دار) مردوو نین، بەڵکو "نیشانەی ڕووناکین". مرۆڤ بۆ ئەوەی ڕۆحی بەرز بێتەوە، دەبێت ڕێز لە سروشت بگرێت و نەی‌شێوێنێت. سروشت پەرستگا گەورەکەی خودایە.

4.    پەیوەندی لەگەڵ خودا (God - Activation):

تەنها کاتێک کە مرۆڤ سێ پەیوەندییەکەی پێشووی (لەگەڵ خۆی، خەڵک، و سروشت) ڕاستکردەوە، ئەوکاتە هێڵی پەیوەندی چوارەم "ئەکتیڤ" یان کارا دەبێت.

•      بەبێ خۆناسین، خوا ناناسیت.

•      بەبێ دادپەروەری، لە خوا نزیک نابیتەوە.

•      بەبێ خۆشویستنی سروشت، ڕووناکی خودا لە دڵتدا نابینرێت.

چوارەم: سۆهرەوەردی و ئێزدیاتی؛ یەک سەرچاوە

کاتێک بە وردی لەم فەلسەفەیە دەڕوانین، دەبینین هێڵێکی ڕاستەوخۆ هەیە لە نێوان سۆهرەوەردی و ئایینی ئیزدی (وەک نموونەیەکی پارێزراوی ئایینی دێرینی کورد).

•      پیرۆزیی ڕووناکی: ئێزدییەکان لە کاتی نزادا ڕوو لە سەرچاوەی ڕووناکی (خۆر) دەکەن، سۆهرەوەردیش خودا بە "نوور" دەناسێنێت.

•      خۆشویستنی سروشت: لە ئێزدیاتیدا پیسکردنی ئاو و خاک و ژینگە گوناحی گەورەیە، ئەمەش هەمان ئەو پەیوەندییە سێیەمەیە کە سۆهرەوەردی جەختی لێ دەکاتەوە.

•      فریشتەکان: سۆهرەوەردی باسی "فرەوەرەکان" و فریشتەکانی زەوی دەکات، کە زۆر لە سیستەمی "خاس" و "باب چاک" و "مەلاییکەت"ی ئێزدیاتی نزیکە.

دەرەنجام

شەهابەدینی سۆهرەوەردی تەنها فەیلەسوفێکی ئیسلامی نەبوو، بەڵکو "شۆڕشگێڕێکی ڕۆحانی" بوو. ئەو و شارەزووری هەوڵیان دا لە سەردەمێکی تاریک و پڕ لە زۆرەملێدا، گەوهەری ئایینی پاک و دێرینی کورد (کە بریتی بوو لە خۆشەویستی، ڕووناکی، و ڕێزگرتن لە سروشت) بپارێزن. کوشتنی سۆهرەوەردی بە فەرمانی سەڵاحەدین، بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە دەسەڵاتی سیاسی و ئایینی ئەو کاتە هەستیان بە مەترسیی ئەم بیرکرنەوە کوردییە کردبوو کە دەیویست مرۆڤ لە کۆیلەی شەریعەتەوە بکات بە دۆستی خودا و سروشت.

ئەمڕۆ، گەڕانەوە بۆ ئەم فەلسەفەیە دەتوانێت بناغەیەکی مەعریفیی بەهێز بێت بۆ داڕشتنەوەی ناسنامەیەک کە هەم مۆدێرنە و هەم ڕیشەی لە مێژووی خۆماندایە.

تێبینی: کاتێک باس لە ئیزدیایەتی دەکەم،لە هەمان کاتدا باس لە ئایین یارسانیش دەکەم، چونکە ئەو دووانە لە ناوەرۆکدا هەر یەکن و هیچ جیاوازییەکیان نییە.

________________________________________

سەرچاوە کان:

١. حكمة الإشراق - شەهابەدینی سۆهرەوەردی.

٢. نزهة الأرواح وروضة الأفراح - شەمسەدینی شارەزووری.

٣. توێژینەوەکانی هێنری کۆربین (Henry Corbin) دەربارەی پەیوەندی سۆهرەوەردی و ئایینی ئێرانی کۆن.

تەکنیکە گێڕانەوەییەکان بۆ بەرجەستەکردنی جینۆساید لە ڕۆمانی کوردییدا

 

 

ئیستاتیکای ئازار: تەکنیکە گێڕانەوەییەکان بۆ بەرجەستەکردنی جینۆساید لە ڕۆمانی کوردییدا

پێشەکی
نووسینەوەی جینۆساید تەنها تۆمارکردنی ڕووداوێکی مێژوویی نییە، بەڵکو هەوڵێکە بۆ "گێڕانەوەی ئەوەی کە ناگێڕدرێتەوە". کاتێک قەبارەی کارەساتەکە لە سەرووی تێگەیشتنی عەقڵی مرۆڤەوەیە (وەک لە ئەنفال و کیمیاباراندا دەبینرێت)، گێڕانەوەی ڕیالیستی (واقیعی)ی تەقلیدی زۆرجار توشی شکست دەبێت لە گەیاندنی قوڵایی ئازارەکە. بۆیە، ڕۆماننووس پێویستی بە کۆمەڵێک تەکنیکی هونەریی ئاڵۆز هەیە وەک (گرۆتیسک، میتامۆرفۆسیس، ڕیالیزمی سیحری، و پارچەپارچەبوون) بۆ ئەوەی بتوانێت وێنەی ڕاستەقینەی داڕمانی مرۆڤ و ژینگە نیشان بدات.

لەم بابەتەدا، ئەو تەکنیکە سەرەکییانە دەخەینە ڕوو کە پێویستە ڕۆماننووسی کورد لەکاتی مامەڵەکردن لەگەڵ بابەتی جینۆسایددا لەبەر چاویان بگرێت:

١. گرۆتیسک (Grotesque): وێناکردنی شێواندن

گرۆتیسک بریتییە لە تێکەڵکردنی ئەوەی ئاشنایە لەگەڵ ئەوەی نامۆ و ترسناکە، یان تێکەڵکردنی مرۆڤ بە شت و ئاژەڵ. لە جینۆسایدی کورددا، جەستەی مرۆڤ سوکایەتی پێ دەکرێت و دەشێوێنرێت.

• چۆن بەکار دێت؟ لە ڕۆمانی جینۆسایددا، گرۆتیسک بۆ وەسفکردنی ئەو دیمەنانە بەکاردێت کە عەقڵ قبوڵی ناکات. بۆ نموونە: لەبری ئەوەی تەنها بنووسرێت "خەڵکەکە کوژران"، نووسەر دەتوانێت دیمەنەکە بە شێوەیەکی گرۆتیسک وێنا بکات؛ وەک تێکەڵبوونی جەستەی قوربانییەکان بە خاک و بەرد، یان دۆزینەوەی بوکەڵەیەک لەناو ئێسک و پروسکی دەستەجەمەعیدا کە پێدەکەنێت.
• گرنگییەکەی: گرۆتیسک یارمەتیدەرە بۆ نیشاندانی ئەو "ناڕێکییە ئەخلاقییەی" کە جەلاد دروستی کردووە. ئەنفال خۆی پڕۆسەیەکی گرۆتیسکی بوو، چونکە بە ناوی ئایینەوە (سورەتی ئەنفال) خەڵک کوژران، ئەم پارادۆکسە باشترین کەرەستەیە بۆ ئەدەبی گرۆتیسک.

٢. میتامۆرفۆسیس (Metamorphosis): گۆڕانی شێوە و ماهییەت

میتامۆرفۆسیس واتە گۆڕان لە دۆخێکەوە بۆ دۆخێکی تر (وەک گۆڕانی مرۆڤ بۆ مێروو لە ڕۆمانەکەی کافکادا). لە جینۆسایددا، ئەمە دوو ڕەهەندی هەیە:

• ڕەهەندی جەستەیی: کاریگەری چەکی کیمیایی لەسەر جەستە. چۆن پێستی مرۆڤ دەتوێتەوە، چۆن سییەکان دەبنە بەرد، چۆن مرۆڤ لە چرکەساتێکدا لە بوونەوەرێکی زیندووەوە دەبێتە پەیکەرێکی ڕەقبوو (وەک عومەری خاوەر).
• ڕەهەندی دەروونی/شوناس: لە پرۆسەی جینۆسایددا، قوربانی لە "هاووڵاتی"ـەوە دەگۆڕێت بۆ "ژمارەیەک" یان "بارێک" کە دەبێت لەناو ببرێت. ڕۆماننووس دەبێت ئەم داماڵینە لە مرۆڤبوون (Dehumanization) نیشان بدات؛ چۆن مرۆڤێک لەناو تۆپزاوە یان نوگرەسەلمان وردە وردە سیفەتە مرۆییەکانی لەدەست دەدات و دەبێتە بوونەوەرێک تەنها بەدوای پاروە نانێکدا دەگەڕێت.

٣. پارچەپارچەبوون (Fragmentation) و تێکشکاندنی کات

تراۆما (Trauma) هەرگیز بە هێڵی ڕاست و ڕێک ناکەوێتەوە. یادەوەرییەکانی جینۆساید پچڕپچڕن.

• تەکنیکەکە: ڕۆمانەکە نابێت سەرەتا و ناوەڕاست و کۆتاییەکی ڕێکی هەبێت. دەبێت کات تێیدا تێکبشکێت. ڕۆماننووس دەتوانێت لە نێوان ئێستا (دوای ڕزگاربوون) و ڕابردوو (ناو ئەنفال) هاتوچۆ بکات بێ ئاگادارکردنەوە.
• مەبەست: ئەمە حاڵەتی دەروونی قوربانییەکە نیشان دەدات کە هێشتا لەناو ڕووداوەکەدا گیربووە. بۆ نموونە، کەسێک کە ڕزگاری بووە، دەنگێک دەبیستێت و ڕاستەوخۆ دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٨٨. ئەم تەکنیکە خوێنەر دەخاتە ناو هەمان سەرگەردانیی قوربانییەکەوە.

٤. فرەدەنگی (Polyphony)

جینۆساید کارەساتێکی بەکۆمەڵە، بۆیە پاڵەوانی تاکەکەسی (Individual Hero) ناتوانێت هەموو چیرۆکەکە بگێڕێتەوە.

• تەکنیکەکە: بەکارهێنانی تیۆرییەکەی "میخائیل باختین". دەبێت ڕۆمانەکە چەندین گێڕەرەوەی هەبێت. دەنگی ژنێک، دەنگی منداڵێک، دەنگی جاشێک، دەنگی سەربازێکی عێراقی، تەنانەت دەنگی سروشت (خاک، با، ئاو).
• لە دۆزی کورددا: گرنگە دەنگی ئەو ژنانە ببیسترێت کە مانەوە و منداڵەکانیان بەخێو کرد، هەروەها دەنگی ئەوانەی لە بیابانەکاندا زیندەبەچاڵ کران. فرەدەنگی ڕێگە دەدات وێنەکە پانۆرامایی بێت نەک تاکڕەهەند.

٥. ڕیالیزمی سیحری (Magical Realism)

کاتێک واقیع لە خەیاڵ ترسناک ترە، ڕیالیزم بەش ناکات. لێرەدا ڕیالیزمی سیحری دێتە کایەوە بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە.

• چۆنێتی بەکارهێنان: هاتنەوەی ڕۆحی مردووەکان بۆ ناو ژیانی زیندووەکان، قسەکردنی ئاژەڵەکان، یان بارینی خوێن لە ئاسمانەوە. لە ڕۆمانی جینۆسایددا، ئەمە "خورافە" نییە، بەڵکو ڕێگەیەکە بۆ دەربڕینی ئەو ئازارەی کە بە وشەی ئاسایی دەرنابڕدرێت.
• نموونە: ڕۆماننووس دەتوانێت وێنای ئەوە بکات کە لمەکانی بیایانی سەماوە دەستیان هەیە و قاچی قوربانییەکان دەگرن، یان جلوبەرگی مردووەکان لەناو گۆڕەکانەوە چیرۆکی خۆیان دەگێڕنەوە.

٦. بێدەنگی و بۆشایی (Silence and Gaps)

هەندێک جار ترسناکتین بەشی جینۆساید ئەوەیە کە "ناگوترێت".

• تەکنیک: بەکارهێنانی رستەی تەواونەکراو، یان لاپەڕەی سپی، یان وەستانی گێڕانەوە لە کاتی لووتکەی ئازاردا. ئەمە ڕێزێکە بۆ ئەو ئازارەی کە زمان ناتوانێت وەسفی بکات (The Unspeakable).

دەرەنجام
بۆ نووسینەوەی ڕۆمانێک سەبارەت بە جینۆسایدی کورد، نووسەر نابێت تەنها پشت بە بەڵگەنامە و ئامارەکان ببەستێت. بەڵکو دەبێت لە ڕێگەی تەکنیکەکانی وەک گرۆتیسک (بۆ نیشاندانی ناشرینی تاوان)، میتامۆرفۆسیس (بۆ نیشاندانی داڕمانی شوناس و جەستە)، و پارچەپارچەبوون (بۆ نیشاندانی شێوانی یادەوەری)، هەوڵ بدات ئەزموونەکە لە ئاستێکی "ئیستاتیکی و فەلسەفی"دا بنیات بنێتەوە. تەنها بەم شێوەیە دەتوانرێت ڕۆمانەکە ببێتە بەڵگەنامەیەکی ڕۆحی کە کاریگەرییەکەی بۆ نەوەکانی داهاتوو بمێنێتەوە.