توندوتیژیی پیرۆز؛ بۆچی باوەڕدارێک دەبێتە "بکوژی کەسایەتی ڕۆشنبیرێک؟

 

توندوتیژیی پیرۆز؛ بۆچی باوەڕدارێک دەبێتە "بکوژی کەسایەتی ڕۆشنبیرێک؟

شیکارییەکی دەروونی و فەلسەفی بۆ کاردانەوەی ئیسلامییە سیاسییەکان بەرامبەر شێرزاد حەسەن

لە کۆمەڵگە تەندروستەکاندا، کاتێک مرۆڤێک تووشی کارەساتێک دەبێت (وەک ئەو ڕووداوەی بەسەر نووسەری گەورە شێرزاد حەسەندا هات)، غەریزەی سروشتیی مرۆڤ ئەوەیە کە هاوسۆزی نیشان بدات. بەڵام لە کۆمەڵگەی ئێمەدا، بەشێک لەو کەسانەی بانگەشەی دینداری و ئیسلامی سیاسی دەکەن، ئەم ڕووداوە وەک دەرفەتێک دەقۆزنەوە بۆ ڕشتنی ژەهری رق و کینە. پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوەیە: چی وا لە مرۆڤێک دەکات لە جیاتی "دوعای خێر"، "جنێو" بە چەکێکی پیرۆز بزانێت؟

لە ڕوانگەی دەروونناسی و فەلسەفییەوە، ئەم دیاردەیە دەکرێت لەم چەند خاڵەدا شیکار بکرێت:

١. میکانیزمی بەرگری: "بەشەیتانکردن" بۆ پاراستنی خود (Dehumanization)

لە دەروونناسیدا، ئەو کەسانەی کە ناتوانن بە بەڵگە و مەنتق رووبەڕووی رۆشنبیرێک ببنەوە، پەنا دەبەنە بەر پرۆسەی "بەشەیتانکردن". کاتێک شێرزاد حەسەن یان هەر ڕۆشنبیرێک پرسیار لەسەر دۆگماکان دروست دەکات، ئەمە لەرزە دەخاتە بناغەی دڵنیایی (یقین)ـی ئەوان.

ئەو کەسە باوەڕدارە سیاسییە تووشی دۆخێک دەبێت پێی دەوترێت "ناکۆکی مەعریفی" واتە مێشکی بەرگەی ئەوە ناگرێت کە کەسێکی جیاواز لەو، مرۆڤێکی باش بێت. بۆیە بۆ ئەوەی ئازاری دەروونی خۆی کەم بکاتەوە، دەبێت بەرامبەرەکە لە "مرۆڤ"ـەوە بگۆڕێت بۆ "کافر" یان "شەیتان". کاتێک بەرامبەر بوو بە شەیتان، ئیتر هەموو سوکایەتییەک بۆی حەڵاڵ دەبێت و ویژدانیان ئازاریان نادات.

٢. دەروونناسیی مێگەل:

زۆربەی ئەو کەسانەی لە سۆشیال میدیا جنێو دەدەن، خاوەنی "کەسایەتیی سەربەخۆ" نین. ئەوان لەناو گرووپدا دەتوێنەوە.

فەیلەسوف (کیەرکیگارد) دەڵێت:  ئەم کەسانە کاتێک بە تەنهان، ڕەنگە کەسانی ئاسایی بن، بەڵام کاتێک لەناو لێشاوی کۆمێنتەکاندا هەست بە هێزی گرووپ دەکەن، بوێرییەکی وەهمییان بۆ دروست دەبێت. جنێودان بە شێرزاد حەسەن بۆ ئەوان جۆرێکە لە "سەلماندنی سۆزە بۆ گرووپەکەیان، نەک بەرگری لە خودا. ئەوان دەیانەوێت بە ئەمیر و شێخەکانیان بڵێن: "تەماشاکەن ئێمەش سەربازی ئێوەین."

٣. گرێی دەروونی و "خراپەکاریی پیرۆز"

لە دەروونشیکاریدا، زۆربەی ئەو کەسانە هەڵگری بڕێکی زۆر لە "تووڕەیی پەنگخواردوون ". ژیانیان پڕە لە شکست، بێبەشی سێکسی، ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئیسلامی سیاسی ئەم تووڕەییەیان ئاراستە دەکات.

لە جیاتی ئەوەی تووڕەییەکەیان ئاراستەی سیستەمی گەندەڵ یان هۆکارە راستەقینەکانی شکستەکەیان بکەن، ئاراستەی "قوربانییەکی ئاسان"ـی دەکەن کە ڕۆشنبیرانن. ئەوان پێیان وایە بە جنێودان بە "کافرێک"، ئەوا خزمەت بە ئیسلام دەکەن، ئەمەش پێی دەوترێت "خراپەکاریی پیرۆز"؛ واتە ئەنجامدانی کاری بەد بە پاساوی ئایینی.

٤. لاوازیی باوەڕ (The Fragility of Faith)

لە ڕووی فەلسەفییەوە، ئەو باوەڕەی کە بە وشەیەک، بە کتێبێک، یان بە ڕەخنەیەک دەهەژێت و پەنا بۆ توندوتیژی دەبات، باوەڕێکی لاوازە. مرۆڤی خاوەن باوەڕی پتەو، پێویستی بە جنێو نییە بۆ بەرگری لە خۆی.
ئەم هێرشە توندانە بۆ سەر شێرزاد حەسەن، نیشانەی بەهێزیی ئیسلامی سیاسی نییە، بەڵکو نیشانەی ترسە. ترس لەوەی کە ڕەوشنگەری، دەسەڵاتی پیاوانی ئایینی لەق بکات. وەک نیچە دەڵێت: "کاتێک ناتوانیت وەڵامی بیرۆکەیەک بدەیتەوە، هێرش دەکەیتە سەر خاوەن بیرۆکەکە."

---

چارەسەر چییە؟ (چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم نەخۆشییە بکرێت؟)

ئەم دۆخە وەک شێرپەنجەیەکی کۆمەڵایەتی وایە و چارەسەرەکەی ئاسان نییە، بەڵام مەحاڵیش نییە:

1. پەروەردەی ڕەخنەگرانە: چارەسەری بنەڕەتی لە قوتابخانەکانەوە دەست پێ دەکات. دەبێت نەوەی نوێ فێر بکرێن کە "جیاوازیی بیروڕا" مانای دوژمنایەتی نییە. دەبێت فێر بکرێن مرۆڤ بەپێی رەفتار و بەرهەمەکانی هەڵسەنگێندرێت، نەک بەپێی ناسنامە ئایینییەکەی.
2. لەقکردنی پیرۆزیی توندوتیژی: دەبێت ڕۆشنبیران و تەنانەت مامۆستایانی ئایینیی میانڕەویش، ئەو ماسکە لەڕووی توندڕەوان لاببەن کە پێیان وایە "جنێودان جیھادە". دەبێت کۆمەڵگە تێبگات کە جنێودان بە نەخۆشێک یان لێقەوماوێک، نزمترین ئاستی ئەخلاقی مرۆڤە و هیچ پەیوەندییەکی بە خوداپەرستییەوە نییە.
3. یاسا و سزادان: لە وڵاتانی پێشکەوتوودا، "لێدوان و هاندانی رق و کینە" (Hate Speech) تاوانە. دەبێت یاسا رێگە نەدات سۆشیال میدیا بکرێتە مەیدانی تیرۆری کەسایەتی.
4. بەردەوامیی ڕۆشنبیران: باشترین وەڵام بۆ ئەم نەخۆشییە، بێدەنگ نەبوونی ڕۆشنبیرانە. شێرزاد حەسەن و هاوڕێکانی بەردەوام دەبن لەسەر پرسیارکردن، چونکە تەنها (ڕووناکی) دەتوانێت تاریکیی ئەم ئەشکەوتە دەروونییانە ڕووناک بکاتەوە.

لەکۆتاییدا:
ئەوانەی ئەمڕۆ بە کارەساتەکەی شێرزاد حەسەن دڵخۆشن، تەنها سەلمێنەری ئەو ڕاستییەن کە شێرزاد حەسەن ساڵانێکە هاواری دەکات: "کۆمەڵگەی ئێمە پێویستی بە شۆڕشێکی ئەخلاقی و پەروەردەیی هەیە پێش شۆڕشی سیاسی."

هیوای سەلامەتی بۆ مامۆستای گەورە و هیوای شیفا بۆ دەروونی نەخۆشی ئەوانی تر.

مینبەری بێ‌ئاگا و تۆوی ژەهراوی: کاتێک مەرگ دەکرێتە بیانوویەک بۆ کوشتنی ژیان

 

 مینبەری بێ‌ئاگا و تۆوی ژەهراوی: کاتێک مەرگ دەکرێتە بیانوویەک بۆ کوشتنی ژیان

لە پەراوێزی پرسەیەکی سارد لە باکووری زەوی

لە دڵۆپە ساردەکانی بەفری نەرویجدا، مرۆڤ پەنا دەباتە بەر گەرمایی ڕۆح. ئێمە بۆ ئەوە دەچینە مزگەوت، تا لە ڕێوڕەسمی ماڵئاوایی ئازیزێکدا، دڵنەوایی و ئارامی وەربگرین. پرسە، لە ماهییەتی خۆیدا، ساتەوەختی بێدەنگییە، ساتەوەختی تێڕامانە لە پووچی دنیا و بەهاداریی ژیان. بەڵام ئاخۆ چی ڕوودەدات کاتێک "مینبەر" لە شوێنی بەخشینەوەی ئارامی، دەبێتە سەکۆیەک بۆ چاندنی تۆوی ئاڵۆزی؟

ئەمڕۆ، لەبەردەم تابووتی هاوڕێیەکدا، گوێمان بۆ مەلایەک ڕادێرا بوو. سەرەتاکەی جوان بوو؛ باسی "ڕێزگرتن لە دایک و باوک". وشەکان بۆن و بەرامەی وەفایان لێ دەهات، وەک ئەوەی قورئان و فەرموودە بانگێشەی بۆ دەکەن. بەڵام تراژیدیاکە لەوێوە دەست پێدەکات کە وتاربێژ، بێ ئەوەی ئاگای لە کێش و سەنگ و دەرئەنجامی وشەکانی بێت، لە پڕێکدا ڕێڕەوی ئاوەکە دەگۆڕێت. ئەو کاتێک دەیەوێت گەورەیی خزمەتکردنی دایک و باوک بەیان بکات، پەنا دەباتە بەر بەراوردکارییەکی مەترسیدار: "جیهاد".

بە دەنگێکی بەرزەوە دەڵێت: "لە فەرموودەی سەحیحدا هاتووە کە جیهاد گەورەترین پاداشتی هەیە..." لێرەدا، وشەکان چیتر تەنها دەنگ نین، بەڵکو دەبنە گوللە. لە دنیایەکدا کە چەمکی "جیهاد" لە زەینی گشتی و بەتایبەت لە ئەوروپادا، خوێن و سەربڕین و داعشی لێ بەرهەم هاتووە، ئایا هێنانەوەی ئەم نموونەیە تەنها نەزانینە یان یاریکردنە بە ئاگر؟

مێشکی گەنج: کێڵگەیەک بۆ چاندنی مەرگ

با لە ڕوانگەیەکی دەروونناسی و فەلسەفییەوە سەیری بکەین؛ گەنجێک کە لەم وڵاتە ساردەدا بە دوای ناسنامەی خۆیدا دەگەڕێت، کاتێک لە زاری مەلایەکەوە دەبیستێت "بەرزترین پاداشت جیهادە"، ئەو ناچێت لە کتێبەکاندا بەدوای تەفسیرە عیرفانییەکانی جیهاددا بگەڕێت (وەک جیهادی نەفس). ئەو، بەو ساده‌ییەی کە هەیەتی، وێنەی پاڵەوانێک لە خەیاڵی خۆیدا دروست دەکات کە شمشێر یان تفەنگێکی بەدەستەوەیە.

ئەمە هەمان ئەو ڕێچکە باریکەیە کە هەزاران گەنجی کوردی پێدا تێپەڕین و لە ئەوروپاوە بەرەو بیابانەکانی سووریا و عێراق کۆچیان کرد، نەک بۆ ژیان، بەڵکو بۆ ئەوەی ببنە بەشێک لەو ئاگرەی کە جەستەی نیشتمانەکەیانی دەسووتاند. مەلایەک کە بێ ئاگا لە "زەمینە و کات" ، وشەی پیرۆز بەکاردێنێت بۆ مەبەستێک کە دەکرێت لێکدانەوەی شەیتانی بۆ بکرێت، وەک ئەوە وایە ژەهر بخاتە ناو هەنگوینەوە.

پارادۆکسی کورد بوون: ڕاکردن لە دۆزەخ و هەڵگرتنی پوقەکان

ئێرە ئەوروپایە، ئەو خاکەی کورد ڕووی تێکردووە بۆ ئەوەی لە دەست ستەم و توندوتیژی و ئەو دۆگمایانە ڕزگاری بێت کە ساڵەهای ساڵە نیشتمانەکەیان کردۆتە وێرانە. زۆربەی ئێمە قوربانی دەستی ئەو سیستەم و ئایدۆلۆژیا ئاینی و مەزهەبیانەین کە وڵاتە داگیرکەرەکان (ئێران، تورکیا، عێراق، سووریا) وەک چەکێک دژی ئێمە بەکاریان هێناوە. ئەوان بە ناوی ئاینەوە ئێمەیان ئەنفال کرد، سەریان بڕین و مافیان زەوت کردین.

کەچی لێرە، لە دڵی ئازادیدا، هەندێک لە وتاربێژانمان هێشتا هەمان ئەو ڕەتۆریک و گوتارە بەرهەم دەهێننەوە کە ئێمەی دەرکرد. ئەمە گەورەترین پارادۆکسی مێژووی ئێمەیە: "قوربانییەکە زمانی جەلادەکە بەکار دەهێنێتەوە بێ ئەوەی هەستی پێ بکات."

ئایا نابێت پرسیار بکەین: بۆچی دەبێت لە پرسەیەکدا، لەبری باسی لێبووردەیی، پێکەوەژیان، و خۆشەویستیی مرۆڤانە، باس لە چەمکێک بکرێت کە بۆنی خوێنی لێ دێت؟ ئایا ئیسلام هێندە هەژارە لە چەمکی مرۆیی کە تەنها دەبێت بە چەک و جیهادەوە شانازی پێوە بکرێت؟

کۆتایی: پێویستیی بەئاگاهاتنەوە

ئەمڕۆ لەو مزگەوتەدا، من تەنها گوێم لە وتارێک نەبوو، بەڵکو گوێم لە زەنگێکی مەترسیدار بوو. وشە وزەیە، وشە دەتوانێت ببێتە باڵ بۆ فڕین، یانیش ببێتە پەت بۆ خنکاندن.

ئەو گەنجەی کە گوێی لەو مەلایە گرت، ئەگەر هۆشیاریی فەلسەفی و مێژوویی نەبێت، دوور نییە سبەی ببێتە بۆمبێک و لە شەقامێکی ئەوروپا یان کوردستانە نە تەقێتەوە.

ئێمە پێویستمان بە "مەلای ڕۆشنبیر"ە، نەک "مەلای تۆمارکەر" کە تەنها دەق دەڵێتەوە بێ ئەوەی بیر لە ئاکامەکەی بکاتەوە. ئایین ئەگەر نەبێتە هۆی ئارامی و پێکەوەژیان، دەبێتە ئامرازێکی وێرانکەر. با ڕێگە نەدەین لەژێر ناوی "ئامۆژگاری"، نەوەکانمان بەرەو تاریکی پەلکێش بکرێن، لە کاتێکدا ئێمە بۆ ڕووناکی هاتووینەتە ئێرە.

خوێندنەوەیەکی ڕەخنەگرانە بۆ "سیاسەت و پلاندانانی زمانی کوردی" لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان

 

لە نێوان ئاوات و واقیعدا: خوێندنەوەیەکی ڕەخنەگرانە بۆ "سیاسەت و پلاندانانی زمانی کوردی" لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان

بابەت: پێداچوونەوەی کتێب / سیاسەتی زمانی

پوختە
ئەم وتارە هەوڵ دەدات هەڵسەنگاندنێکی ئەکادیمی بۆ کتێبی "سیاسەت و پلاندانانی زمانی بۆ بواری پەروەردە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا" لە نووسینی د. قادر وریا بکات. کتێبەکە هەوڵێکی جددی و مەیدانییە بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی جێبەجێکردنی "پەروەردە بە زمانی دایک" لە ئێراندا. ئەم خوێندنەوەیە وێڕای بەرزنرخاندنی میتۆدۆلۆژیای توێژینەوەکە (کە پشتی بە ڕاپرسیی بژاردەکان بەستووە)، هەوڵ دەدات لە ڕوانگەی "پڕاکتیک" و "کۆمەڵناسیی زمان"ـەوە پرسیار لەسەر ئەگەری جێبەجێکردنی ئەم پلانە، کێشەی "زمانی ستاندارد" و "ئابووریی زمان" بورووژێنێت، بە مەبەستی دەوڵەمەندکردنی گوتاری زمانی کوردی لە رۆژهەڵاتی کوردستان.

---

١. پێشەکی

زمان لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تەنها ئامرازێکی پەیوەندی نییە، بەڵکو گۆڕەپانی ململانێی دەسەڵات و ناسنامەیە. لە ئێراندا، سیاسەتی "تاکزمانی" (Monolingualism) کە لە سەردەمی پەهلەوییەوە وەک کۆڵەکەی نەتەوەسازیی ئێرانی جێگیر کراوە، بووەتە هۆی پەراوێزخستنی زمانە نایەکسانەکانی وەک کوردی. کتێبەکەی د. قادر وریا هەوڵ دەدات لە قاڵبی توێژینەوەیەکی مەیدانیدا، نەخشەڕێگایەک بۆ داهاتووی زمانی کوردی لە سیستەمی پەروەردەی ئێراندا پێشکەش بکات. گرنگیی ئەم کتێبە لەوەدایە کە لە دروشم تێپەڕی کردووە و چووەتە ناو وردەکارییەکانی "پلاندانان" (Planning). بەڵام پرسیارە جەوهەرییەکان لێرەدا سەرهەڵدەدەن: ئایا ئەم پلانە لە سایەی هەژموونی سیاسیی ئێستادا جێبەجێ دەکرێت؟ وە ئایا کۆدەنگیی نێو "بژاردەکان" ڕەنگدانەوەی واقیعی شەقامە؟

٢. خاڵە بەهێزەکانی توێژینەوەکە

پێش ئەوەی بچینە سەر لایەنە ڕەخنەییەکان، دەبێت دان بە چەند خاڵێکی بەهێزی کتێبەکەدا بنێین:

• میتۆدۆلۆژیای چۆنایەتی (Qualitative): نووسەر پشتی بە ڕاپرسی و چاوپێکەوتن لەگەڵ ٥١ کەسایەتیی پسپۆڕ و بژاردە (Elites) بەستووە. ئەمەش وایکردووە داتاكان قوڵ بن و تەنها لەسەر بنەمای تیۆریی ڕووت نەبن.
• جیاکردنەوەی چەمکەکان: کتێبەکە بە ڕوونی جیاوازی دەکات لە نێوان "خوێندنی زمانی کوردی وەک وانەیەک" (Subject) و "پەروەردە بە زمانی کوردی" (Medium of Instruction). دەرەنجامەکان دەردەخەن کە بژاردەی کورد تەنها بە وانەیەک ڕازی نین و داوای بەکارهێنانی کوردی وەک زمانی زانست و خوێندن دەکەن.
• دیالێکتی نێوان ناوەند و پەراوێز: نووسەر بە وردی شیکاری بۆ ئەو دیدگا ئەمنییە دەکات کە دەوڵەتی ئێران بەرامبەر فرەزمانی هەیەتی و وەک هەڕەشە بۆ سەر یەکپارچەیی خاک دەیبینێت.

٣. خوێندنەوەی ڕەخنەگرانە و دەوڵەمەندکردنی بابەتەکە

بۆ ئەوەی بابەتەکە لە چوارچێوەی "وەسفکردن" دەربچێت و بەرەو "شیکاریی ڕەخنەگرانە" بڕوات، دەکرێت لەم چەند تەوەرەدا گفتوگۆکە فراوانتر بکرێت:

ئـ. : بژاردە بەرامبەر بە جەماوەر (Elites vs. Masses)

توێژینەوەکە پشتی بە بۆچوونی "بژاردەکان" (نووسەران، مامۆستایان، چالاکوانان) بەستووە. ئەم گرووپە بە سروشتی خۆیان خاوەنی "وشیاریی نەتەوەیی" بەرزن و ئامادەن باج بۆ زمانەکەیان بدەن.

• پرسیاری ڕەخنەیی: ئایا ئەگەر ئەم ڕاپرسییە لەگەڵ دایک و باوکانی چینی مامناوەند و هەژار بکرایە، هەمان ئەنجامی دەبوو؟ لە زانستی "کۆمەڵناسیی زمان"دا، زۆرجار خەڵکی ئاسایی "بەرزبوونەوەی کۆمەڵایەتی" (Social Mobility) لە ڕێگەی زمانی باڵادەستەوە (فارسی یان ئینگلیزی) بەلاوە گرنگترە. دەوڵەمەندکردنی ئەم توێژینەوەیە پێویستی بەوەیە لێکۆڵینەوە لەسەر ئامادەیی خەڵکی ئاسایی بکرێت بۆ ئەوەی منداڵەکانیان بنێرنە خوێندنی کوردی، ئەگەر بزانن لە داهاتوودا لە بازاڕی کاردا کێشەیان بۆ دروست دەبێت.

ب. کێشەی "زمانی ستاندارد" و دیالێکتیکەکان

کتێبەکە باس لەوە دەکات کە زۆرینەی بەشداربووان لەگەڵ بوونی "زمانی ستاندارد"دان بۆ پەروەردە، بەڵام بە مەرجی پاراستنی زاراوەکان.

• لێکدانەوەی ڕەخنەیی: ئەمە یەکێکە لە ئاڵۆزترین خاڵەکان. لە پڕاکتیکدا، دروستکردنی کتێبی قوتابخانە بە "ستانداردێک" کە هەمووان ڕازی بکات (سۆرانی، کرمانجی، کەڵهوڕی، هەورامی) زۆر سەختە. ئەزموونی باشووری کوردستان (کە زۆرێک لە بەشداربووان وەک نموونە هێناویانەتەوە) دەریدەخات کە هێشتا کێشەی گەورە لە نێوان زاراوەکاندا هەیە (بۆ نموونە لە بادینان). کتێبەکە دەیتوانی زیاتر لەسەر "میکانیزمی تەکنیکی" ئەم پرۆسەیە بوەستێت: ئایا سەرەتا بە زاراوەی ناوچەیی دەست پێ بکرێت و دواتر بچنە سەر ستاندارد؟ یان ستانداردێکی فرەناوەند (Polycentric) پەیڕەو بکرێت؟

ج. ئابووریی زمان (Language Economy)

یەکێک لەو لایەنانەی لە توێژینەوەکەدا کەمتر ڕەنگی داوەتەوە، پەیوەندیی نێوان "زمان" و "بازاڕ"ە.

• خاڵی ڕەخنەیی: زمان کاتێک دەمێنێتەوە و گەشە دەکات کە "بەهای ئاڵوگۆڕ"ی هەبێت. تا کاتێک ئابووریی ئێران و بازاڕی کار و بیرۆکراسی بە زمانی فارسی بێت، خوێندن بە کوردی تەنها وەک "مافێکی کولتووری" دەمێنێتەوە نەک پێداویستییەکی ژیانی. بۆ دەوڵەمەندکردنی بابەتەکە، پێویستە باس لەوە بکرێت: چۆن دەکرێت زمانی کوردی بکرێتە زمانی بازاڕ و کارگێڕی لە ناوچەکەدا؟ بەبێ دەسەڵاتی سیاسی و ئابووریی سەربەخۆ، ئایا پەروەردە بە تەنها دەتوانێت زمانەکە بپارێزێت؟

د. گونجانی سیاسی (Political Feasibility)

کتێبەکە پێشنیاری گۆڕانکاری لە یاسا و سیاسەتی دەوڵەت دەکات.

• خوێندنەوەی واقیعی: بە لەبەرچاوگرتنی سروشتی "ئەمنی"ی سیستەمی سیاسیی ئێران (کە لە کتێبەکەشدا ئاماژەی پێدراوە)، ئەگەری جێبەجێکردنی ئەم پێشنیازانە لەم دۆخەدا زۆر کەمە. لێرەدا توێژینەوەکە دەیتوانی زیاتر جەخت لەسەر "پەروەردەی هاوتەریب" (Parallel Education) یان "پەروەردەی نافەرمی" بکاتەوە. واتە، لە سایەی ڕەتکردنەوەی دەوڵەتدا، کورد دەبێت چی بکات؟ چۆن تەکنەلۆژیا و ژیریی دەستکرد (AI) و پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکان دەکرێت ببنە جێگرەوەی قوتابخانە فەرمییەکان؟

٤. ئەنجامگیری

کتێبەکەی د. قادر وریا بەڵگەنامەیەکی زانستیی گرنگە و قۆناغێکە لە تێپەڕین لە "سۆزداریی زمانی" بەرەو "ڕاسیۆنالیزمی پلاندانان". بەڵام بۆ ئەوەی ئەم پڕۆژەیە ببێتە واقیع، پێویستمان بەوەیە لە بازنەی "داواکاری لە حکومەت" بێینە دەرەوە و بیر لە "بەهێزکردنی ناوخۆیی زمانەکە" بکەینەوە.
ڕەخنەگرتن لەم کتێبە بە مانای کەمکردنەوەی نییە، بەڵکو بەو مانایەیە کە پرسی زمانی کوردی لە ڕۆژهەڵات پێویستی بە تێپەڕاندنی قۆناغی "سەلماندنی ماف" هەیە بەرەو قۆناغی "دۆزینەوەی میکانیزمی مانەوە لە دەرەوەی ویستی دەسەڵات".

هەڵسەنگاندنێک بۆ رۆمانی سێبەری رووناکی

 

 هەڵسەنگاندنێکی ڕەخنەگرانە و هەمەلایەنە بۆ ڕۆمانی "سێبەری ڕووناکی" (سایە نور) :

نووسەر: د. ن

ئەم هەڵسەنگاندنە دابەش دەکەم بەسەر چەند تەوەرێکدا:

١. ناسنامەی گشتیی ڕۆمانەکە: ڕۆمان یان مانیفێست؟

بە شێوەیەکی گشتی، "سێبەری ڕووناکی" ڕۆمانێکی ("فیکری و فێرکاری" ( Didactic Novel) *(ـیە. ئەمە جۆرێکە لە ئەدەب کە تێیدا چیرۆک تەنها بیانوویەکە بۆ گەیاندنی پەیامێکی فەلسەفی، مێژوویی یان پەروەردەیی.

خاڵی جیاواز: نووسەر (ئاڵان عومەرزادە) هەوڵیداوە فەلسەفەی ئاڵۆزی "ئیشراق"ی شێخ شەهابەدینی سوهره‌وه‌ردی دابەزێنێتە ئاستی تێگەیشتنی گشتی و تێکەڵی بکات بە تراژیدیاکانی مێژووی کورد (وەک ئەنفال و شەنگال).

ئامانج: کتێبەکە زیاتر لەوەی بۆ چێژی ئەدەبی نووسرابێت، بۆ "بونیادنانەوەی خودی کوردی" نووسراوە. دەیەوێت دەروونی تێکشکاوی تاکی کورد دوای جینۆساید و تێکشکانی کەرامەت و بچوککردنەوەی لە لایەن دگیرکەرانی کوردستانەوە چارەسەر بکات (Trauma Healing).

٢. هەڵسەنگاندنی تەکنیکی و ئەدەبی

ا. کاراکتەرەکان (کەسایەتییەکان)

ڕەخنە: کاراکتەرەکان زیاتر لەوەی مرۆڤی ئاسایی بن بە هەڵە و کەموکوڕییەوە، زیاتر*"سیمبوڵ" (Archetypes)*ن.

هیوا: نوێنەری نەوەی نوێی کوردە کە بەدوای وەڵامدا دەگەڕێت.

پیر ڕۆشنا: نموونەی "پیر" یان "مورشد"ی کاملە (وەک لە ئەدەبیاتی سۆفیدا هەیە).

کچان و ژنانی شەنگال: سیمبوڵی قوربانی و هاوکات هێزی هەستانەوەن.

خاڵی لاواز: بەهۆی ئەوەی کاراکتەرەکان زۆر نموونەیین (Ideal)، خوێنەر ڕەنگە هەست بە دابڕان بکات لەگەڵیان، چونکە مرۆڤی ئاسایی خاوەنی ئەو هەموو حیکمەتە نییە لە گفتوگۆی ڕۆژانەدا.

ب. دیالۆگ و زمان

شێوازی دیالۆگەکان زۆر "ئەکادیمی و وانەبێژییە". کاتێک دوو کەس قسە دەکەن، زیاتر لەوەی قسەی ڕۆژانە بێت، وانەی مێژوو و فەلسەفە دەڵێنەوە.

زمانەکە شیعری و پاراوە (تەنانەت لە دەقە فارسییەکەشدا)، پڕە لە تەشبیهی و وێنەی هونەری کە خوێنەر دەباتە جیهانێکی ڕۆحانی.

ج. پڵۆت (The Plot)

ڕۆمانەکە پڵۆتێکی هێڵی (Linear) نییە کە گرێچنەی ئاڵۆزی هەبێت. بەڵکو بریتییە لە "گەشتێک" (Safar). ڕووداوەکان بریتین لە گواستنەوە لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر (لە شەنگالەوە بۆ هەورامان، بۆ ئامەد، بۆ کۆبانی) و لە هەر وێستگەیەکدا وانەیەک فێر دەبن. ئەمە شێوازێکی کلاسیکییە لە ئەدەبیاتی عیرفانیدا (وەک "منطق الطیر"ی عەتار).

٣. بەراوردکاری لەگەڵ ڕۆمانەکانی دیکە

بۆ ئەوەی بەهای ئەم کتێبە باشتر دەرکەوێت، دەبێت بەراوردی بکەین بە چەند شاكارێکی جیهانی و کوردی:

١. بەراورد بە "دونیای سۆفی" (Jostein Gaarder):

لێکچوون: هەردووکیان ڕۆمانی فێرکارین. "دونیای سۆفی" مێژووی فەلسەفەی ڕۆژئاوا شی دەکاتەوە، "سێبەری ڕووناکی" مێژووی فەلسەفە و ئایینە کوردییەکان (یارسان، ئێزدی، ئیشراق) شی دەکاتەوە.

جیاوازی: "سێبەری ڕووناکی" بارگەیەکی سیاسی و نەتەوەیی قورسی هەیە کە لە "دونیای سۆفی"دا نییە.

٢. بەراورد بە "کیمیاگەر" (Paulo Coelho):

لێکچوون: لە هەردووکیاندا پاڵەوانەکە (هیوا / سانتیاگۆ) دەست بە گەشتێک دەکات بۆ دۆزینەوەی "گەنجینە". لە کۆتاییدا دەردەکەوێت گەنجینەکە لە ناخی خۆیاندایە.

جیاوازی: کیمیاگەر زیاتر جەخت لەسەر تاک دەکاتەوە، بەڵام "سێبەری ڕووناکی" جەخت لەسەر "رزگاریی بەکۆمەڵ" (Collective Salvation) دەکاتەوە.

٣. بەراورد بە "ژانی گەل" (ئیبراهیم ئەحمەد) یان ڕۆمانە کلاسیکییە کوردییەکان:

ڕۆمانە کلاسیکییەکان زۆربەیان "ریالیزمی شۆڕشگێڕی"ن و باس لە خەباتی چەکداری و ئازارەکان دەکەن بە شێوەیەکی واقیعی.

"سێبەری ڕووناکی" شێوازێکی *"پۆست-مۆدێرن و عیرفانی"*ـیە. ڕەخنە لە چەک دەگرێت و دەڵێت: "رزگاری بە ئاگایی دێت، نەک بە کوشتن." ئەمە بازدانێکی گەورەیە لە ئەدەبیاتی بەرگریی کوردیدا.

٤. خاڵە بەهێز و داهێنەرانەکانی کتێبەکە:

گرێدانی سوهره‌وه‌ردی بە کوردەوە: یەکێک لە گەورەترین داهێنانەکانی ئەم ڕۆمانە ئەوەیە کە "شێخ اشراق" (کە زۆرجار بە فەیلەسوفێکی ئیسلامی یان فارسی دادەنرێت) دەگەڕێنێتەوە بۆ ڕیشە کوردی و میدیاییەکەی و دەیخاتە خزمەت بونیادی فکریی کورد.

یەکخستنی جوگرافیا: نووسەر سنوورە دەستکردەکان دەشکێنێت. پاڵەوانەکان بەبێ ڤیزا و پاسپۆرت لە نێوان (شەنگال، مەهاباد، ئامەد، کرماشان) دەسوڕێنەوە. ئەمە "نەخشەی زەینیی کوردستان" لە مێشکی خوێنەردا دروست دەکاتەوە.

ئایین وەک هۆکاری یەکبوون: بەپێچەوانەی واقیع کە ئایین زۆرجار بووەتە هۆی دابەشبوون (شیعە، سوننە، ئێزدی، یارسان)، لەم ڕۆمانەدا هەموویان دەبرێنەوە سەر یەک سەرچاوە (نور/میترا) و ئاشت دەکرێنەوە.

٥. دەرەنجامی کۆتایی

"سێبەری ڕووناکی" کتێبێکە کە بۆ *"نەخۆشییەکانی ئێستا"*ی کۆمەڵگەی کوردی نووسراوە.

خوێندنەوەی پێشنیارکراوە بۆ: ئەو کەسانەی بەدوای وەڵامی پرسیاری "ئێمە کێین؟" دەگەڕێن، هەروەها بۆ گەنجانێک کە دەیانەوێت لە دەرەوەی گوتاری حزبە سیاسییەکان، تێگەیشتنێکی قوڵیان بۆ مێژوو و ئایینە کوردییەکان هەبێت.

خاڵی لاوازی ئەدەبی: ڕەنگە بۆ خوێنەرێک کە بەدوای حیکایەت و ئەکشن و گرێی ڕۆمانسی دەگەڕێت، کتێبەکە کەمێک وشک یان ئامۆژگاریکەرانە (واعظانە) دیار بێت.

بە کورتی:

ئەم بەرهەمە زیاتر "پڕۆژەیەکی فیکری و نەتەوەییە" کە لە قالبێکی ئەدەبیدا داڕێژراوە. هەوڵێکی بوێرانەیە بۆ پاککردنەوەی مێژووی کورد لەو تۆز و خۆڵەی داگیرکەران و دەمارگیریی ئایینی لەسەریان نیشاندووە.

ئایا شایەنی خوێندنەوەیە؟ بەڵێ، بەتایبەت بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن دەکرێت "عیرفان" و "سیاسەت" تێکەڵ بکرێن بۆ دروستکردنی ئومێد لە ناخی نەتەوەیەکی برینداردا.

ڕۆمانی "سێبەری ڕووناکی" (سایە نور): گەشتێک لە تاریکییەوە بۆ ڕووناکی

 

ڕۆمانی "سێبەری ڕووناکی" (سایە نور): گەشتێک لە تاریکییەوە بۆ ڕووناکی

شیکارییەکی ئەدەبی و فەلسەفی

ڕۆمانی "سێبەری ڕووناکی" لە نووسینی ئاڵان عومەرزادە، تەنها چیرۆکێک نییە، بەڵکو مانیفێستێکی فەلسەفی و ڕۆحییە بۆ زیندووکردنەوەی ناسنامەی کوردی و گەڕانەوە بۆ ڕیشە مێژوویی ئایینە کوردیی و عیرفانییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەم ڕۆمانە، لە ڕێگەی تێکەڵکردنی فەلسەفەی ئیشراق (شیخ شەهابەدین سوهره‌وه‌ردی) لەگەڵ ئایینە کۆنەکانی کوردستان (یارسان، ئێزدی، میتراییزم)، هەوڵ دەدات وەڵامی پرسیارە بوونگەراییەکان بداتەوە.

لە خوارەوە، بە چەند خاڵێکی سەرەکی، دیدی نووسەر و ڕەهەندە ئەدەبییەکانی شیدەکەینەوە:

---

١. فەلسەفەی "نور" وەک میتافۆرێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی

لە ناونیشانی کتێبەکەوە دیارە، "سێبەری ڕووناکی" ئاماژەیە بۆ دوانەیی (Dualism) لە نێوان تاریکی و ڕووناکی، بەڵام رووناکی وتاریکی لە ناو رۆمانەکەدا دژ بە یەک نین، بەڵکو تەواو کەری یەکترن

نووسەر ، هەروەها تەنها باس لە شەڕی خێر و شەڕ ناکات، بەڵکو "نور" لای ئەو هێمایە بۆ:

• ئاگایی و مەعریفە: ڕزگاربوون لە جەهل و دەمارگیریی ئایینی و سیاسی.
• ناسنامەی کوردی: گەڕانەوە بۆ ڕیشەکان کە لە ژێر سایەی داگیرکاری و ئایینە فەرمییەکاندا شاردراوەتەوە.
• ڕاستی: ئەوەی کە لە پشتی درۆکانی مێژووەوە شاردراوەتەوە.

نووسەر لە ڕێگەی کەسایەتیی "پیر ڕۆشنا" (کە نوێنەری حیکمەتی پیرانی یارسان و ئێزدییە) و "شێخ اشراق" (سوهره‌وه‌ردی)، دەیسەلمێنێت کە ڕووناکی ڕاستەقینە لە دەرەوە نییە، بەڵکو لە ناخی مرۆڤدایە.

---

٢. گەڕانەوە بۆ "خود": ناسنامە وەک بەرگری

یەکێک لە پەیامە سەرەکییەکانی ڕۆمانەکە، **"خۆناسین"**ـە. نووسەر پێی وایە گەلی کورد (و گەلانی دیکەی ناوچەکە) تووشی "نامۆبوون" (Alienation) بوون، چونکە مێژوو و ئایینی خۆیان لەبیر کردووە.

• سیمبوڵەکان: بەکارهێنانی "ئاگر"، "خۆر"، "مار" (لای ئێزدییەکان)، و "تەنبوور" تەنها وەک کەرەستەی فۆلکلۆری نین، بەڵکو وەک کۆدی مانەوە بەکاردێن.
• پەیام: "تا خۆت نەناسیت، ناتوانیت ئازاد بیت." ئازادی تەنها بە چەک بەدەست نایەت، بەڵکو بە زیندووکردنەوەی فەلسەفەی ژیان بەدەست دێت.

---

٣. ڕۆڵی ژن: لە قوربانییەوە بۆ فریادڕەس

بە پێچەوانەی زۆربەی دەقە کلاسیکییەکان کە ژن تێیدا پەراوێزخراوە، لەم ڕۆمانەدا ژن چەقی ڕووناکییە.

• کچان و ژنانی ئێزدی: نووسەر تراژیدیای شەنگال و بەکۆیلەکردنی ژنانی ئێزدی دەکاتە خاڵی وەرچەرخان. ژن لێرەدا تەنها قوربانی نییە، بەڵکو هێزی ژیانەوەیە.
• فەلسەفەی "ژن، ژیان، ئازادی": ڕۆمانەکە بە ڕوونی کاریگەریی ئەم دروشمەی پێوە دیارە. ژن وەک خالق و پارێزەری ژیان وێنا دەکرێت، نەک وەک بوونەوەرێکی لاواز.

---

٤. شێوازی گێڕانەوە (نەرەتیڤ)

شێوازی نووسینی ئاڵان عومەرزادە تێکەڵەیەکە لە:

• ریالیزمی سیحری: تێکەڵکردنی ڕووداوە مێژووییەکان (وەک جینۆسایدی ئەنفال و شەنگال) لەگەڵ توخمە ئەفسانەیی و عیرفانییەکان (دیدار لەگەڵ ڕۆحی سوهره‌وه‌ردی).
• سەفەری پاڵەوان (Hero's Journey):
•  کاراکتەری سەرەکی (هیوا) گەشتێک دەکات، نەک تەنها بە جوگرافیادا (لە شەنگالەوە بۆ هەورامان و وان تا کوبانێ)، بەڵکو گەشتێکە بە ناو مێژوو و ناخی خۆیدا.
• زمانی شاعیرانە: زمانی ڕۆمانەکە پڕە لە تەشبین و ئیستعارە، کە خوێنەر دەباتە جیهانێکی خەیاڵی و ڕۆحانی.

---

٥. پەیامی سیاسی: ئاشتی لە ڕێگەی دانپێدانانەوە

نووسەر لە ڕێگەی دیالۆگەکانی نێوان کاراکتەرە جیاوازەکان (کورد، تورک، فارس، عەرەب)، پەیامێکی سیاسیی گرنگ دەدات: "ئاشتی مەحاڵە بەبێ دانپێدانان بە حەقیقەت."

تا ئەو کاتەی مێژوو و ناسنامەی گەلانی ژێردەستە (وەک کورد) دانپێدانەنرێت، تاریکی بەردەوام دەبێت. ڕووناکی (ئاشتی) تەنها کاتێک دێت کە هەمووان بە بوونی یەکتر ڕازی بن و ڕێز لە جیاوازییەکان بگرن.

---

٦. ئەنجامگیری

"سێبەری ڕووناکی" تەنها ڕۆمانێک نییە بۆ خوێندنەوە، بەڵکو بانگەوازێکە بۆ بێداربوونەوە. نووسەر دەیەوێت خوێنەر فێری ئەوە بکات کە:

1. مێژووی خۆی بناسێت.
2. ڕێز لە ئایین و باوەڕە جیاوازەکان بگرێت.
3. هێزی گۆڕانکاری لە ناخی خۆیدا بدۆزێتەوە.

ئەم کتێبە هەوڵێکە بۆ ئاشتکردنەوەی مرۆڤی کورد لەگەڵ خۆی و لەگەڵ جیهاندا، لە ڕێگەی فەلسەفەی نور و خۆشەویستی.