گرێ مرازان: ڕێنیسانسی
بەردین و تەحەدایەکی فەلسەفی بۆ مێژووی مرۆڤایەتی
پێشەکی: گۆڕانی پارادایمەکان
بۆ ماوەی چەندین
سەدە، مێژوونووسان و شوێنەوارناسان لەژێر کاریگەری ئەو تێزەدا بوون کە "مێژوو
لە سۆمەرەوە دەست پێدەکات". وا بڕوا دەکرا کە شارستانیەت بەرهەمی کشتوکاڵ و نیشتەجێبوونە
کە نزیکەی ٧٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر دەرکەوتووە. بەڵام دۆزینەوەی "گرێ مرازان" (Grê Mirazan) لە گوندی خرابڕەشکێی پارێزگای ڕحا لە باکووری کوردستان، ئەم
هاوکێشەیەی بە تەواوی هەڵوەشاندەوە. ئەم شوێنەوارە تەنها گردێکی کۆن نییە، بەڵکو تەقینەوەیەکی
مەعریفییە کە سنوورەکانی کات و توانستی مرۆیی بەرەو دواوە پاڵ پێوە دەنێت.
١. تەحەدای کات: کۆنتر لە هەڕەمەکان و ستۆنهێنج
کاتێک باس لە گرێ
مرازان دەکەین، باس لە شوێنێک دەکەین کە مێژووەکەی بۆ ١٢ هەزار ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە.
بۆ ئەوەی لە گەورەیی ئەم ژمارەیە بگەین، پێویستە بەراوردکارییەک بکەین:
هەڕەمەکانی میسر:
نزیکەی ٤٥٠٠ ساڵ پێش ئێستا دروستکراون.
ستۆنهێنج لە بەریتانیا:
نزیکەی ٥٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا.
گرێ مرازان: لانیکەم
٧٠٠٠ ساڵ پێش هەڕەمەکان دروستکراوە.
ئەمە بەو مانایەیە
کە کاتێک مرۆڤەکانی گرێ مرازان خەریکی نەخشاندنی ستوونە ٢٠ تۆنییەکان بوون، مرۆڤی میسری
هێشتا نەگەیشتبووە قۆناغی دروستکردنی پەرستگایەکی سادەش. ئەمە تەنها جیاوازییەکی کاتی
نییە، بەڵکو "تەحەدایەکی ئەکادیمییە" بۆ هەموو ئەو تیۆریانەی کە دەڵێن مرۆڤی
ڕاوچی-کۆکەرەوە توانای کاری ئەندازیاری ئاڵۆزی نەبووە.
٢. پارادۆکسی کەشوهەوا و مێژووی شاراوە
خاڵێکی زۆر سەرنجڕاکێش
کە لەم توێژینەوەیەدا جێگەی بایەخە، پرسی "پۆشاک و کەشوهەوا"یە. نەخشاندنی
مرۆڤەکان بە "لێستک" (کەمەربەند و پۆشاکی کەمەر) لە کاتێکدا کە زەوی لە قۆناغی
"درياسە گەنجەکان"
(Younger Dryas) یان
کۆتایی سەردەمی سەهۆڵبەنداندا بووە، پرسیارێکی فەلسەفی و زانستی قووڵ دروست دەکات.
زانست پێمان دەڵێت
ئەو سەردەمە (١٠ هەزار ساڵ پ.ز) زۆر سارد بووە. ئەگەر مرۆڤەکان تەنها بە پۆشاکی کەمەرەوە
وێنا کراون، دوو ئەگەر دێتە پێش:
یان ئەم شوێنەوارە
لە ڕاستیدا زۆر کۆنترە (بۆ پێش دەستپێکی سەردەمی سەهۆڵبەندان دەگەڕێتەوە، واتا زیاتر
لە ١٠٠ هەزار ساڵ پێش ئێستا).
یان ئەم شوێنەوارە
نیشاندەری "بیرەوەرییەکی جیناتی" یان یادەوەرییەکی شارستانیەتێکی پێشووترە
کە لە ناوچەیەکی گەرمدا ژیاون و دواتر ئەم زانیارییەیان گواستۆتەوە.
٣. ئایدیۆگرامەکان: یەکەمین زمانی ئەبستراکت
لە گرێ مرازاندا،
ئێمە تەنها وێنەی ئاژەڵ نابینین، بەڵکو ڕووبەڕووی "ئایدیۆگرام" (Ideogram) دەبینەوە. ئەمانە هێماگەلێکن کە نوێنەرایەتی بیرۆکە و چەمک
دەکەن، نەک تەنها شتە فیزیاییەکان.
ناوەندە توێژینەوەکانی
وەک "ئینستیتوتی شوێنەوارناسی ئەڵمانی" ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم هێمایانە
دەکرێت بە "پێش-نووسین"
(Proto-writing) دابنرێن.
ئەمە ٥٠٠٠ ساڵ پێش سۆمەرییەکانە! ئەمە دەیسەلمێنێت کە "هۆشمەندیی مرۆڤ" و
"زمانی سیمبۆلیک" لە باکووری کوردستانەوە چەکەرەی کردووە، نەک لە باشووری
میزۆپۆتامیا.
٤. ستێلی کرینەکان و کارەساتی گەردوونی
یەکێک لە گرنگترین
پارچەکانی گرێ مرازان، "ستوونی ژمارە ٤٣" یان "بەردی کرینەکان"ە (The Vulture Stone). توێژەرانی زانکۆی ئەدینبرۆ (وەک مارتن سویتمان) پێیان وایە
ئەم بەردە "کۆدێکی گەردوونی"یە.
ئەم نەخشاندنانە
باس لە ڕووداوێکی کارەساتبار دەکەن: پێکدادانی دوورەپەرێزێک (Comet) لەگەڵ
زەوی.
ئەمە تەنها هونەر
نییە، بەڵکو "تۆمارێکی زانستی"یە. مرۆڤی ئەو سەردەمە تەنها ڕاوچی نەبووە،
بەڵکو چاودێرێکی وردی ئاسمان و ئەستێرەناسی بووە. ئەوان باس لە "بوونەوەرە ئاسمانییەکان"
یان "هێزە گەردوونییەکان" دەکەن کە کاریگەرییان لەسەر گۆڕینی مێژووی زەوی
هەبووە. ئەمە گەورەترین تەحەدایە بۆ مێژووی کلاسیک کە مرۆڤی ئەو سەردەمە بە "سەرەتایی"
وەسف دەکات.
٥. بەراوردکاری جیهانی: یەک ڕەگ و یەک مەکتەب
شێوازی بەردتاشین
و ستوونە تاشراوەکانی گرێ مرازان، بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر لە شوێنانی دیکەی جیهانیش
بەدی دەکرێن:
تیواناکو (Tiwanaku) لە بۆلیڤیا: هەمان تەکنیکی بەستنی بەردەکان و هەمان هێمای
ئەبستراکت.
دوورگەی ئیستەر (Easter Island): شێوازی دەستەکانی سەر ستوونەکان کە لەسەر سک دانراون، ڕێک
هاوشێوەی ستوونەکانی گرێ مرازانە.
ئەمە ئەوە دەگەیەنێت
کە یان "پەیوەندییەکی جیهانی" لەو سەردەمەدا هەبووە، یان سەرچاوەی هەموو
ئەم زانستانە یەک "ناوەندی شارستانیەت" بووە کە لە کوردستانەوە دەستی پێکردووە
و دواتر بە جیهاندا بڵاوبۆتەوە.
ئەنجام: کوردستان،
لانکەی هۆشمەندی
گرێ مرازان مێژووی
مرۆڤایەتی "سفر" کردەوە. ئەوەی لەوێ دەبینرێت، تەنها شوێنەوار نییە، بەڵکو
بەڵگەیە کە مێژووی کورد و کوردستان لەگەڵ یەکەمین هەنگاوەکانی هۆشمەندیی مرۆڤایەتی
تێکەڵ بووە.
ئەم شوێنەوارە پێمان
دەڵێت:
مرۆڤ پێش ئەوەی کشتوکاڵ
بکات، خاوەنی "باوەڕ و فەلسەفە" بووە.
تەکنەلۆژیای بەردتاشین
لە کوردستانەوە بۆ جیهان گواستراوەتەوە.
مێژوو زۆر لەوە کۆنتر
و ئاڵۆزترە کە لە کتێبە قوتابخانەکاندا دەخوێنرێت.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر