توێکاریی ئازار؛ خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ بونیادی ڕۆمانی "بومەڵێڵ"

 

توێکاریی ئازار؛ خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ بونیادی ڕۆمانی "بومەڵێڵ"

"گەرچی جەستەی ڕۆمانی "بومەڵێڵ" لەنێو دەستەکانمدا ئامادە نەبوو، لە ڕۆحی دەقەکان، لە ڕێگەی دەنگدانەوەی خوێنەران و ڕەنگدانەوەی لە ئاوێنەی شرۆڤەکاندا، دزەی کردە نێو جیهانبینیی منەوە. ئەم تێگەیشتنە لە "بومەڵێڵ"، تەنها خوێندنەوەیەکی دوورمەودا نییە، بەڵکو هاوبەشییەکی وجودییە لە ئەزموونی ئازاردا؛ چونکە منیش هاوشێوەی کاک "هیوا قادر"، لە ئێستادا بە زمانی فارسی و لەژێر ناوی "سێبەری ڕووناکی" (سایە نور)، سەرقاڵی هەڵکۆڵینی برینێکی دیكەی مێژووین، کە کارەساتی شەنگال و جینۆسایدی ئێزیدییەکانە. هەر ئەم هاودەردییە وایکردووە کە بە ڕۆحێکی ئاشناوە لە کرۆکی هەوڵەکەی نووسەر تێبگەم و لە سەر داوای خودی نووسەر را و بووچونەکانم لەو بابەتەدا گەڵالە بکەم.

لەو سۆنگەیەوە، دەکرێت "بومەڵێڵ" وەک یاخیبوونێک دژی "گێڕانەوەی ڕیالیستیی ڕووت" خوێندنەوەی بۆ بکرێت؛ هەوڵێکە بۆ ئەوەی لە ڕێگەی تێکەڵکردنی واقیع بە فەنتازیا، قووڵایی مەرگەساتی ئەنفال بەرجەستە بکات. ئەم ڕۆمانە ئەو ڕاستییەمان بیردەخاتەوە کە کاتێک کارەسات لە سەرووی تێگەیشتنی عەقڵەوەیە، فۆرمە باوەکانی گێڕانەوە و زمانی ئاسایی توانای هەڵگرتنی ئەو هەموو ئازارەیان نامێنێت، بۆیە نووسەر ناچارە فۆرم بشکێنێت تا دەست بۆ برینەکە ببات.

لەم ڕوانگەیەوە، بۆ هەر نووسەرێک کە بیهەوێت قەڵەمەکەی بکاتە شاهیدێک بەسەر جینۆسایدی گەلەکەیەوە (چ ئەنفال بێت و چ شەنگال)، پێویستە ئەم خاڵانەی خوارەوە وەک چراوگی ڕێگا لەبەرچاو بگرێت:"

 خاڵە بەهێز و ئیستاتیکییەکان :

١. میتامۆرفۆسیسی خەم و هەڵاتن لە مرۆڤبوون:

لە "رۆمانی بومەڵێڵ" ئاماژە بەوە کراوە کە "باوکێک لە حەژمه‌تی کوشتنی کچەکەی دەبێتە بزن". ئەمە لوتکەی بەکارهێنانی "ڕیالیزمی سیحری" و هونەری "گرۆتێسک"ـە لە ئەدەبیاتی بەرگریدا. نووسەر لێرەدا پێمان دەڵێت: کاتێک دڕندەیی مرۆڤ (جەللادەکان) دەگاتە ئاستێک کە لە هیچ یاسایەکی سروشتدا جێگای نابێتەوە، قوربانییەکە شەرم لە مرۆڤبوونی خۆی دەکات و پەنا دەباتە بەر ئاژەڵبوون. بۆ نووسەرانی جینۆساید، ئەمە وانەیەکی گرنگە: هەندێک ئازار هەن هێندە گەورەن، زمانی لۆژیک ناتوانێت هەڵیبگرێت، بۆیە دەبێت پەنا بۆ فەنتازیا ببرێت تاوەکو ڕاستییەکان وەک خۆیان (بە هەموو تاڵییەکەوە) بەرجەستە بکرێن. بوون بە بزن، ڕەتکردنەوەی جیهانی مرۆڤەکانە کە تێیدا منداڵ دەکوژرێت. 

٢.گێڕانەوە لەودیو مەرگەوە (پۆلیفۆنیای ڕۆحەکان)

یەکێک لە کێشە گەورەکانی ئەدەبیاتی جینۆساید ئەوەیە: "کێ چیرۆکی ئەوانە بگێڕێتەوە کە هەموویان کوژران؟"

دابەشکردنی گێڕانەوە بەسەر شەش کارەکتەردا، ڕێگە دەدات وێنەی ئەنفال لە گۆشەنیگای جیاوازەوە ببینرێت. ئەم تەکنیکە وا دەکات ڕۆمانەکە نەبێتە خاوەنی یەک دەنگی تاکڕەو، بەڵکو دەبێتە کۆڕاڵێکی بەکۆمەڵ بۆ ئازارێکی نیشتمانی.

هەڵبژاردنی ئەو  "شەش ڕۆح" ە وەک گێڕەرەوە،(راوی) زیرەکانەترین تەکنیکی ڕۆمانەکەیە بەپێی ئەم خوێندنەوەیە. کێشەی گەورەی ئەدەبیاتی جینۆساید "نەبوونی شایەتحاڵە"، چونکە ئەوانەی ڕووداوەکەیان بینیوە، زۆربەیان کوژراون. هیوا قادر لێرەدا "مردوو" دەکاتە بکەری گێڕانەوە. ئەمە لە ڕووی ئەکادیمییەوە پێی دەوترێت پێدانی دەنگ بە "سوبێکتە بێدەنگکراوەکان" بۆ نووسینەوەی جینۆسایدی ئێزدییەکانیش کە خۆم خەریکی نووسینەوەی بەشێک لەو یادەوەریەم ، ئەمە خاڵێکی جەوهەرییە: چۆن بتوانین وا لە خوێنەر بکەین بچێتە ناو چاڵەکانەوە؟ تەنها لە ڕێگەی زیندووکردنەوەی یادەوەریی مردووەکانەوە دەکرێت. ڕۆحەکان سنووری کات و شوێن دەبەزێنن و دەتوانن بچنە کون و قوژبنی زیندانەکانەوە، ئەمەش دەسەڵاتی تەواو دەداتە نووسەر بۆ تۆمارکردنی وردەکارییەکان. کە بچێتە ناو تاریکترین شوێنەکان (ژێر خۆڵ، ناو زیندان، ساتی خنکان) کە هیچ کامێرایەکی واقیعی ناتوانێت تۆماری بکات. 

٣. وێناکردنی "دڕندەیی ئاسایی:

وەسفکردنی "مولازم مەرعی و شەداد" وەک کەسانێک کە خێزانیان هەیە و مرۆڤن، بەڵام چێژ لە ئازار دەبینن، خاڵێکی بەهێزی فەلسەفییە. ئەمە دژ بەو وێنە باوە دەوەستێتەوە کە جەللاد وەک "دێو" نیشان دەدات. نیشاندانی ئەوان وەک مرۆڤی خاوەن خێزان کە چێژ لە ئازار دەبینن، ترسناکیی ئایدۆلۆژیای بەعس و سیستەمی فاشیستی وردتر دەردەخات.

هەروەها، ئاماژەیە بۆ تێزە فەلسەفییەکەی "هانە ئارێنت". نووسەری سەرکەوتوو ئەوەیە کە جەللاد وەک "دێو" وێنە ناکێشێت، بەڵکو وەک مرۆڤێک نیشانی دەدات کە داماڵراوە لە ئەخلاق. ئەمە ترسناکترە، چونکە پێمان دەڵێت جینۆساید لەلایەن مرۆڤی ئاساییەوە ئەنجام دەدرێت نەک جنۆکە.

٤. جوگرافیای مەرگ وەک کارەکتەر:

دەقەکان باس لە "نوگرە سەلمان" و "گوندە خاپوورکراوەکان" دەکات وەک ئەوەی خۆیان ڕۆحیان هەبێت. دیوارەکان، شۆڤڵەکان، و خاکەکە دەبنە بەشێک لە گێڕانەوەکە. لە ئەدەبی جینۆسایددا، شوێن تەنها باکگراوند نییە، بەڵکو شاهیدە. گۆڕینی "ئامار" (ژمارەی قوربانیان) بۆ "چیرۆک"، و گۆڕینی "شوێن" بۆ "مەزار"، ئەو هونەرەیە کە نووسەر لەم بومەڵێل دا  پیادەی کردووە. 

 ئاڵنگارییە ڕەخنەییەکان:

تێبینی: ئەم خاڵانە بەپێی دەقەکان وەک "مەترسی" یان "ڕەخنەی ئەگەری" دەستنیشان دەکرێن:

١. مەترسیی دووبارەبوونەوەی دیمەنی ئازار:

بە پێی ئەو دەقانەی کە لە لاپەرەی  کاک هیوا قادر دا خوێندومنەتەوە، ئاماژە بەوە دەکەن کە ڕۆمانەکە (٣٠٦) لاپەڕەیە و پڕە لە "دیمەنی ئازار، ئەشکەنجە، کوشتن، شۆڤڵ، و گۆڕی بەکۆمەڵ". لە ڕەخنەی ئەدەبیدا، کاتێک خوێنەر بێ‌ناوبڕ ڕووبەڕووی ئازاری جەستەیی دەبێتەوە، مەترسیی ئەوە هەیە تووشی "ڕەقبوون" یان "بێهەستی" ببێت. هونەری گێڕانەوە پێویستی بە هەناسەدان هەیە؛ ئەگەر هەموو لاپەڕەکان تەنها وەسفی مەرگ بن، ڕەنگە کاریگەریی شۆکەکە لەدەست بدات و ببێتە خوو.

٢. مەترسیی زاڵبوونی فەنتازیا بەسەر مێژوودا:

هەرچەندە بوون بە "بزن" و "ڕۆح" تەکنیکی جوانن، بەڵام لە نووسینەوەی مێژوویەکی هەستیاری وەک ئەنفالدا، هەمیشە ئەو مەترسییە هەیە کە خوێنەر (بە تایبەت بیانی) وا تێبگات کە ئەمە تەنها چیرۆکێکی خەیاڵییە. ڕاگرتنی هاوسەنگی لە نێوان "واقیعی مێژوویی" و "خەیاڵی ئەدەبی" کارێکی سەختە و زیادەڕۆیی لە یەکەمیاندا ڕەنگە کاریگەری لەسەر متمانەی گێڕانەوەکە  دروست بکات.

دەرەنجام:

ڕۆمانی "بومەڵێڵ" تەنها گێڕانەوەی مێژوو نییە، بەڵکو هەوڵێکە بۆ "ڕزگارکردنی یادەوەری" لە فەرامۆشی. بۆ هەر نووسەرێک کە کار لەسەر جینۆساید دەکات، ئاڵنگارییەکە ئەوەیە: چۆن بتوانێت هاوسەنگییەک لە نێوان "واقیعی تاڵ" و "فەنتازیای ئەدەبی"دا ڕابگرێت بە جۆرێک کە خوێنەر تووشی شۆک بکات، بەڵام بێزاری نەكات؛ وەک ئەوەی هیوا قادر لە ڕێگەی تێکەڵکردنی دنیای ڕۆح و جەستە، مرۆڤ و ئاژەڵ، مێژوو و ئەدەب کردوویەتی.

بەگشتی، دەقەکان ئاماژە بە ڕۆمانێک دەکەن کە خاوەنی خەیاڵێکی بوێر و تەکنیکێکی ئاڵۆزە. خاڵە بەهێزەکەی لەوەدایە نەیویستووە تەنها ئامارەکان تۆمار بکات، بەڵکو ویستوویەتی "ڕۆحی بریندار" بکاتە گێڕەرەوە. لە بەرامبەردا، ئاڵنگارییە سەرەکییەکەی بریتییە لە چۆنیەتی ڕاگرتنی ڕیتمی گێڕانەوە لە نێوان "ئازاری بێ‌کۆتایی" و "چێژی خوێندنەوە"دا.

خوێندنەوەیەک بۆ دەروونی تاکی کورد لە سەد ساڵی تەنیاییدا

 

ناونیشانی بابەت: سایکۆلۆژیای بریندار و گەڕان بەدوای مانادا؛ خوێندنەوەیەک بۆ دەروونی تاکی کورد لە سەد ساڵی تەنیاییدا

 

١. سایکۆلۆژیای"گەمارۆدراو"و زەبری دەروونیی نەوەکان:(Transgenerational Trauma)

 

لە سەد ساڵی ڕابردوودا (لە دوای ڕێککەوتننامەی لۆزان)، تاکی کورد تەنها ڕووبەڕووی داگیرکاریی خاک نەبووەتەوە، بەڵکو ڕووبەڕووی "جینۆسایدی بوون" بووەتەوە. کاتێک دوژمن هەوڵ دەدات زمان، جلوبەرگ، ناو، و مێژووت بسڕێتەوە، ئامانجەکە تەنها خاک نییە، بەڵکو "تێکشکاندنی کەسایەتی"ـیە. 

کاریگەری: ئەم دۆخە جۆرێک لە "زەبری دەروونیی گواستراوە"ی دروستکردووە. باپیران ئەنفال کران، باوکان ئاوارە بوون، و نەوەی نوێش لە نائومێدی سیاسی دەژین. ئەمە لە دەروونناسیدا دەبێتە هۆی دروستبوونی "بێدەسەڵاتیی فێرکراو"؛ واتە تاک وا هەست دەکات هەرچەند تێبکۆشێت، دەرەنجامەکەی هەر شکستە.

٢. گرێی "بێ دۆستی" ( تەنیا چیاکان دۆستمانن ) و خیانەتی جیهانی:

 هەر وەک دەزانین، دوژمنانی کورد (تورکیا، ئێران، عێراق، سوریا) هەرچەندە لە نێوان خۆیاندا ناکۆک بن، بەڵام لەسەر دۆسیەی کورد یەکگرتوون . ئەمە و بێدەنگی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، هەستێکی قوڵی "تەنیایی وجودی" و "بێ متمانەیی" لای تاکی کورد دروست کردووە.

 دەرەنجامی دەروونی: تاکی کورد متمانەی بە "ئەوانی تر" نەماوە. ئەم بێ متمانەییە هەندێک جار دەگوازرێتەوە بۆ ناوخۆی کۆمەڵگەی کوردی خۆیشی، و دەبێتە هۆی دوبەرەکی و خۆخۆری. کاتێک هەست دەکەیت جیهان دژی تۆیە، میکانیزمی بەرگری دەروون دەگۆڕێت بۆ "مانەوە" ،نەک "گەشەکردن".

٣. بچووکبوونەوەی جوگرافیا و فراوانبوونی ئازار:

 کوردستان خاوەنی مێژوو و شارستانیەتێکی گەورەیە (میزۆپۆتامیا)، بەڵام بچووککردنەوەی نەخشەکەی و دزینی مێژووەکەی، جۆرێک لە "شیزۆفرینیای کولتووری" دروست دەکات. تاکی کورد دەزانێت خاوەنی مێژووە، بەڵام لە کتێبە فەرمییەکاندا بە "تورکی شاخاوی" یان "عەرەب" یان "ئێرانی" ناوزەد کراوە.

 قەیرانی ناسنامە: ئەمە وا دەکات تاکی کورد هەمیشە لە دۆخی "سەلماندن"دا بێت. وزەیەکی ئێجگار زۆری دەروونی تاکی کورد بەفیڕۆ دەچێت تەنها بۆ ئەوەی بە جیهان بڵێت "من هەم". ئەم وزەیە ئەگەر لە دەوڵەتێکی سەربەخۆدا بوایە، دەبووە هۆی داهێنانی زانستی و هونەری.

٤. ئایا فەلسەفە دەتوانێت مانا بەم ئازارانە ببەخشێت؟

 لێرەدا دەگەینە جەوهەری پرسیارەکەت. کاتێک سیاسەت و یاسای نێودەوڵەتی شکست دەهێنن، تەنها فەلسەفە دەمێنێتەوە.

 ڤیکتۆر فرانکڵ و لۆگۆتێراپی : فرانکڵ کە خۆی رزگاربووی هۆلۆکۆست بوو، دەڵێت: "مرۆڤ دەتوانێت بەرگەی هەموو ئازارێک بگرێت، بە مەرجێک ئەو ئازارە مانایەکی هەبێت."

بۆ تاکی کورد، ماناکە بریتییە لە: "بەرگری وەک شێوازێک بۆ ژیان". مانەوەی کورد دوای سەد ساڵ لە هەوڵی سڕینەوە، خۆی لە خۆیدا موعجیزەیەکی مرۆڤایەتییە. ئازاری کورد ئازارێکی بێهودە نییە، بەڵکو باجێکە بۆ پاراستنی جیاوازی و ڕەسەنایەتی.

ئەفسانەی سیزیف (کامۆ): تاکی کورد وەک "سیزیف" وایە؛ بەردەکە دەباتە سەر شاخ (شۆڕش دەکات، کیان دروست دەکات)، بەڵام بەردەکە دەخەنە خوارەوە (خیانەت و داگیرکاری). ئالبێرت کامۆ دەڵێت: "دەبێت ئێمە سیزیف بە دڵخۆش دابنێین." بۆچی؟ چونکە تەسلیم نەبووە. تاکی کورد دەتوانێت مانای ژیانی لەوەدا بدۆزێتەوە کە ئەو تاکە نەتەوەیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست مل کەچ ناکات بۆ سیستمە تۆتالیتارەکان.

بەرەو کوێ؟ (سیناریۆکانی داهاتوو)

 

لەبەردەم ئەم بێ هیواییەدا، دەروونی تاکی کورد لەبەردەم دوو ڕێیاندایە:

 ڕێگای نێهیلیزم (پوچگەری): نائومێدی تەواو، کۆچکردن، ڕەتکردنەوەی هەموو پیرۆزییە نەتەوەییەکان، و نقومبوون لە ماددەگەری و خۆپەرستی. (ئەمە مەترسییە گەورەکەیە).

ڕێگای بەرزکردنەوە : گۆڕینی ئازار و توڕەیی بۆ وزەی داهێنان. وەک چۆن جوولەکەکان دوای هۆلۆکۆست یان ڕەشپێستەکان لە ئەمریکا کردیان. تاکی کورد دەبێت واز لە ڕۆڵی "قوربانی"  بهێنێت و ڕۆڵی "رزگاربوو" وەربگرێت.

پێویستە کورد لەبری چاوەڕوانی لە ویژدانی مردووی جیهان، ئازارەکەی بکاتە سووتەمەنی بۆ دروستکردنی هێزی زانستی، ئابووری و لۆبیگەری.

دەرەنجام: 

تاکی کورد لە ئێستادا لە دۆخێکی "ماتەمینی تەواونەکراو"  دایە. بەڵام گەورەیی نەتەوەکان لە ڕووبەری خاکەکەیاندا نییە، بەڵکو لە توانای "هەستانەوەیاندایە" .

فەلسەفەی بوون بۆ کورد ئەوەیە: "من بەرگری دەکەم، کەواتە من هەم."

 ئەم هەموو ناد دادپەروەرییە تەنها کاتێک دەبێتە هۆی تێکشکاندن کە کورد خۆی بڕوای بەوە بێت کە شایەنی نییە. بەڵام تا ئەو کاتەی تاکی کورد بزانێت کە ئەو خاوەنی شارستانییەتێکی دزراوە، ئازارەکەی دەبێتە هێزێکی شاراوە بۆ گەڕانەوەی شکۆ، نەک هۆکارێک بۆ خۆکوژی.

دیالەکتیکی بێمانایی و هوشیاری

 

دیالەکتیکی بێمانایی و هوشیاری؛ خوێندنەوەیەکی دەروونی-کۆمەڵایەتی بۆ شێوازی بەکاربردنی ناوەڕۆک لە میدیای نوێدا (کۆمەڵگەی کوردی بە نموونە)

کورتە:
ئەم وتارە هەوڵ دەدات شرۆڤەی دیاردەیەکی زەق بکات لە دۆخی دیجیتاڵیی ئێستای کۆمەڵگەی کوردیدا، کە بریتییە لە باڵادەستیی "ناوەڕۆکی بێمانا و کات-کوژ" بەسەر "ناوەڕۆکی مەعریفی و زانستی"دا. توێژینەوەکە لە سێ گۆشەنیگای دەروونناسی (میکانیزمی پاداشتی مێشک)، کۆمەڵناسی (کۆمەڵگەی نمایش و مەرگی دەستەبژێر)، و فەلسەفە (پووچگەری و هەڵاتن لە واقیع) هۆکارەکان شی دەکاتەوە. ئامانج لێی وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارەیە: بۆچی تاکی کورد لە کاتی قەیرانەکاندا، لە بری پەنابردن بۆ زانست و شرۆڤەی ژیرانە، پەنا دەباتە بەر وەهم و ڕابواردن؟

---

١. پێشەکی

لە سەردەمی "شۆڕشی زانیاری"دا، چاوەڕوان دەکرا کە ئاستی هوشیاریی تاکەکان بەرزبێتەوە، بەڵام ئەوەی لە واقیعی میدیای کوردی (تیکتۆک، فەیسبووک، ئینستاگرام) دەبینرێت، پێچەوانەکەیەتی. ئێمە لەبەردەم پارادۆکسێکداین: شرۆڤەکارێکی سیاسی بێ بنەما یان ڤیدیۆیەکی گاڵتەجاڕی سەدان هەزار بینەری هەیە، لەکاتێکدا بەرهەمی توێژەرێک کە ساڵانێک ماندوو بووە، پەراوێز دەخرێت. ئەمە تەنیا کێشەی "زەوقی گشتی" نییە، بەڵکو ئاماژەیە بۆ قەیرانێکی قوڵی دەروونی و کۆمەڵایەتی.

٢. شیکردنەوەی دەروونناسی: ئابووریی دۆپامین و "ئاسانیی مەعریفی"

بۆ تێگەیشتن لەم دیاردەیە، سەرەتا دەبێت لە سایکۆلۆژیای مێشک تێبگەین. مێشکی مرۆڤ بە سروشتی خۆی مەیلی بەلای "ئاسانیی مەعریفی" (Cognitive Ease)ـدا هەیە.

• سیستەمی ١ و سیستەمی ٢: بەپێی تیۆریی (دانیێل کانەمان)، مێشک دوو سیستەمی هەیە. سیستەمی ١ خێرایە، سۆزدارییە و وزەی کەم دەوێت (سەیرکردنی ڤیدیۆی کۆمیدی یان قسەی حەماسی). سیستەمی ٢ خاوە، شیکارییە و وزەی زۆر دەوێت (خوێندنەوەی کتێب یان گوێگرتن لە دکتۆرێک). تاکی کورد بەهۆی ماندوێتیی دەروونییەوە، توانای چالاککردنی سیستەمی ٢ی نەماوە، بۆیە پەنا دەباتە بەر سیستەمی ١.
• خولی دۆپامین (Dopamine Loop): سۆشیال میدیا لەسەر بنەمای پاداشتی خێرا دیزاین کراوە. هەر لایکێک یان ڤیدیۆیەکی کورت، بڕێک دۆپامین دەبەخشێت. بەڵام زانست و هوشیاری پاداشتەکەیان درەنگوەختە (Delayed Gratification). مێشکی ئالوودەبوو بەرگەی چاوەڕوانی ناگرێت.

٣. شیکردنەوەی کۆمەڵناسی: "مەرگی پسپۆڕی" و پۆپۆلیزم

لە ڕووی کۆمەڵناسییەوە، ئێمە لە قۆناغێکداین کە دەتوانین ناوی بنێین "مەرگی دەستەبژێر و پسپۆڕی " (The Death of Expertise).

• داڕمانی متمانە: لە کۆمەڵگەی کوردیدا، بەهۆی قەیرانە سیاسی و ئیدارییەکانەوە، متمانە بە "تاکی ئەکادیمی" و "دامەزراوەکان" نەماوە. خەڵک پێی وایە ئەو دکتۆرە یان نووسەرە بەشێکە لەو سیستەمەی کە ئەوانی بێزار کردووە. لە بەرامبەردا، کەسێکی نەخوێندەوار کە بە زمانی بازاڕی جنێو بە دۆخەکە دەدات، وەک "دەنگی خەڵک" و "پاڵەوان" دەبینرێت.
• کۆمەڵگەی نمایش (Society of the Spectacle): وەک (گی دیبۆر) ئاماژەی پێ دەکات، واقیع گۆڕاوە بۆ "وێنە". ناوەڕۆکی زانستی زۆرجار وشک و بێ ڕەنگە، بەڵام ناوەڕۆکی بێمانا پڕە لە دەنگەدەنگ و جوڵە. لە بازاڕی سۆشیال میدیادا، "سەرنج" گرنگترە لە "ڕاستی". شرۆڤەکاری سیاسی ساختە، "هەست" دەفرۆشێت نەک "زانیاری"، کڕیاری هەستیش هەمیشە زیاترە.

٤. شیکردنەوەی فەلسەفی: پووچگەری وەک میکانیزمی بەرگری

ئەم ڕاکردنە لە زانست و هوشیاری، ڕەگێکی فەلسەفیی قوڵی هەیە کە پەیوەستە بە نائومێدی و نەهلیزم (Nihilism).

• هەڵاتن لە ئەشکەوتەکە: لە ئەفسانەی ئەشکەوتی ئەفلاتوندا، خەڵکەکە زنجیر کراون و سەیری سێبەرەکان دەکەن. کاتێک فەیلەسوفێک (یان زانایەک) دێت و دەیەوێت ئازادیان بکات و ڕووبەڕووی تیشکی خۆری ڕاستییان بکاتەوە، چاوەکانیان ئازار دەچێژێت و ڕەتی دەکەنەوە. تاکی کورد لە ئێستادا ئازاری زۆری هەیە، بۆیە نایەوێت بە "زانست" زیاتر ئازار بچێژێت، بەڵکو دەیەوێت بە "ڕابواردن" خۆی سڕ بکات (Anesthesia).
• بێ بروایی مەعریفە: کاتێک تاک دەبینێت لە کۆمەڵگەکەیدا پێوەرەکان پێچەوانە بوونەتەوە (نەزانەکان دەوڵەمەندن و زاناکان پەراوێزخراون)، تووشی بێهودەیی دەبێت. پرسیاری "بۆچی خۆم ماندوو بکەم؟" دەبێتە پاساوێک بۆ نقومبوون لەناو بێماناییدا.

٥. دەرەنجام:

ئەوەی لە سۆشیال میدیای کوردیدا دەگوزەرێت، تەنیا بەسەربردنی کات نییە، بەڵکو نیشانەی "نامۆبوونی مرۆڤی کوردە" لە خودی خۆی و لە واقیعەکەی.

دیاردەکە ئاماژەیە بۆ مەترسییەکی گەورە: دروستبوونی نەوەیەک کە توانای شیکارکردن و بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانەی نییە و بە ئاسانی دەخەڵەتێنرێت. چارەسەر لە گەڕانەوەی شکۆ بۆ "زانست" و ئاشتکردنەوەی تاکە لەگەڵ کتێب، ئەمەش پێویستی بەوەیە ڕووناکبیران کۆڵ نەدەن؛ چونکە مێژوو سەلماندوویەتی کە هەمیشە کەمینەیەکی هوشیار کۆمەڵگە دەگۆڕن، نەک زۆرینەیەکی بێئاگا، تەنانەت ئەگەر ئەو زۆرینەیە ملیۆنان لایکیشیان هەبێت.

---

سەرچاوەکان :

١. کۆمەڵگەی نمایش - گی دیبۆر.

٢. بیرکردنەوە؛ خێرا و لەسەرخۆ - دانیێل کانەمان.

٣. مەرگی پسپۆڕی - تۆم نیکۆڵس.

لە زاگرۆسەوە بۆ سپینۆزا

 

لە زاگرۆسەوە بۆ سپینۆزا: خوێندنەوەیەکی ئۆنتۆلۆجی بۆ یەکێتیی شاراوەی ئێزدی و یارسان

پێشەکی: جوگرافیای ڕۆح و مێژووی ترس

زنجیرە چیاکانی زاگرۆس تەنها پێکهاتەیەکی جیۆلۆجی نین، بەڵکو لانکەی لەدایکبوونی کۆنترین تێڕوانینە فەلسەفییەکانی مرۆڤن بۆ گەردوون. لەم جوگرافیایەدا، دوو ناوی دیار (ئێزدی و یارسان) دەبینین کە لە ڕووکەشدا جیاوازن، بەڵام لە جەوهەردا هەڵگری یەک کۆدی مەعریفین. توێژینەوەی قوڵ لەم دوو ئایینە دەمانگەیەنێتە ئەو ئەنجامەی کە ئەمانە لق و پۆی یەک دارن، کە ڕیشەکەی دەگەڕێتەوە بۆ "میترائیسم" و پەرستنی سروشت، بەڵام مێژووی خوێناوی و ئایینە "دوالیزمەکان" (Dualism) ناچاریان کردوون کە بۆ مانەوەی فیزیکی و ڕۆحی، ماسکی جیاواز بپۆشن.

یەکەم: ستراتیژی مانەوە؛ خۆشاردنەوە لەژێر سێبەری زۆرینەدا

مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست مێژووی سڕینەوەی کەمینەکان بووە. ئێزدی و یارسانەکان هەڵگری فەلسەفەیەکی "(مۆنیزم" (Monism - یەکێتیی بوون) بوون، کە تێیدا خودا و سروشت و مرۆڤ یەکن. ئەم باوەڕە لەگەڵ ئایینە ئیبراهیمییەکان (کە جەخت لەسەر جیاوازیی ڕەهای خالق و مەخلوق دەکەنەوە) لە ململانێدا بووە.
بۆ خۆپاراستن لە ڕەشەکوژی (Genocide) و تیرۆری کەسایەتی، ئەم دوو گرووپە پەنایان بۆ چەمکی "تەقیە" یان خۆگونجاندنی سیاسی برد:

1. ئێزدییەکان: لە سەردەمی دەسەڵاتی ئەمەوی و عەباسیدا، کە مەترسی لەسەریان زۆر بوو، ناوی خۆیان گرێدا بە (یەزیدی کوڕی معاویە) یان خەلیفەکانەوە، تا وەک بەشێک لە ململانێی ناوخۆیی ئیسلام سەیر بکرێن و لە ژێر شیر و تیر ڕزگاریان بێت، لەکاتێکدا ناوەکەیان لە (ئیزەد - فریشتە/خودا)ەوە هاتووە.
2. یارسانەکان: لە جوگرافیای ئێران و ژێر هەژموونی شیعەگەریدا، خۆیان لەژێر عەبای (عەلی) شاردەوە و وەک "عەلی-ئیلاهی" ناسێندران.

ئەم بەرگانە تەنها "قەڵغانێکی پارێزەری" بوون، نەک باوەڕی ڕاستەقینە. ترس لە ئاشکراکردنی ناسنامەی ڕاستەقینە وایکردووە ئەم "تەقیە"یە ببێتە بەشێک لە کولتوورەکەیان، چونکە هەمیشە هەستیان کردووە جیهانی دەرەوە ئامادەی قبوڵکردنی فەلسەفە سروشتییەکەیان نییە.

دووەم: مۆنیزم و یەکێتیی بوون؛ لە زاگرۆسەوە تا ئەوروپا

ئەگەر توێکڵە مێژووییەکان لاببەین، دەبینین جەوهەری ئێزدی و یارسان هەمان فەلسەفەی "پانتیزم" (Pantheism) یان "مۆنیزم"ە. لەم باوەڕەدا، شەیتان و خودا دوو هێزی دژبەینەک نین (وەک لە ئایینە سامییەکاندا هەیە)، بەڵکو گەردوون یەک پارچەی تەواوکەرە.

ئەم تێڕوانینە هەزاران ساڵ پێش فەیلەسوفە مۆدێرنەکان لە زاگرۆس بوونی هەبووە. ئەوەی ئێزدی و یارسان بە "دوونادوون" (تەناسخ) و دەرکەوتنی زات لە بەرگی جیاوازدا باسی دەکەن، هەمان ئەو چەمکەیە کە دواتر لە فەلسەفەی ئەوروپیدا دەرکەوتەوە:

• باڕۆخ سپینۆزا (Spinoza): فەیلەسوفی هۆڵەندی، کاتێک دەڵێت "Deus sive Natura" (خودا یان سروشت)، مەبەستی ئەوەیە خودا لە دەرەوەی سروشت نییە، بەڵکو خودی یاساکانی سروشت و بوونە. ئەمە ڕێک ئەو باوەڕەیە کە یارسان و ئێزدی هەیانە؛ سروشت پیرۆزە چونکە جەستەی خودایە.
• هێگڵ (Hegel): باوەڕی بە "ڕۆحی گەردوون" هەبوو کە لە مێژوودا خۆی دەردەخات، ئەمەش لەگەڵ چەمکی "مەزەری" یان دەرکەوتنی "خاوەنکار" لە پیر و گەورەکانی یارسان و ئێزدیدا یەک دەگرێتەوە.

سێیەم: ئەینشتاین وەک یارسانێکی مۆدێرن؟

کاتێک لە ئەلبێرت ئەینشتاین پرسیاریان کرد: "ئایا باوەڕت بە خودا هەیە؟"، وەڵامە بەناوبانگەکەی دایەوە: "من باوەڕم بە خودای سپینۆزا هەیە، ئەو خودایەی کە خۆی لە هارمۆنی و نەزمی یاساکانی گەردووندا دەردەخات، نەک ئەو خودایەی کە سەرقاڵی چارەنووس و کردەوەی تاکەکانە."

ئەم وەڵامەی ئەینشتاین، بەبێ ئەوەی خۆی ئاگادار بێت، پوختەی باوەڕی یارسان و ئێزدییەکانە.

1. پیرۆزیی سروشت: هەروەک چۆن ئەینشتاین سەرسامە بە یاساکانی فیزیک و گەردوون و بە خوداییان دەزانێت، ئێزدی و یارسانەکان (چوار توخمەکە: ئاو، ئاگر، خاک، با) بە پیرۆز دەزانن و دەیپارێزن.
2. نەبوونی دۆزەخ و بەهەشتی فیزیکی: لەم فەلسەفەیەدا، سزای پاشمەرگ بەو شێوە کلاسیکە بوونی نییە، بەڵکو "گەڕانەوەیە بۆ ناو سووڕی سروشت" (Cycle of Life)، ئەمەش لەگەڵ یاسای "وزە لەناو ناچێت بەڵکو لە شێوەیەکەوە دەگۆڕێت بۆ شێوەیەکی تر"ی ئەینشتاین یەک دەگرێتەوە.

دەرەنجام: فۆرمۆڵەکردنی یەکێتییەکە

ئێزدی و یارسان، دوو ناوی جیاوازن بۆ یەک حەقیقەتی مێژوویی و فەلسەفی. ئەوان پاشماوەی شارستانییەتێکی "میترایی" و "سروشت‌گەرا"ن کە لە زاگرۆسەوە هەڵقوڵاوە. جیاوازییەکەیان تەنها لە "تەکنیکی خۆشاردنەوە" (Camouflage) بووە:

• یەکێکیان بەرگی "ئەمەوی" پۆشی (بە زۆر یان بە خواستی مانەوە).
• ئەوەی دیکەیان بەرگی "عەلەوی" پۆشی.

بەڵام لە ژێر ئەو بەرگانەدا، دڵێکی "سپینۆزایی" لێ دەدات. ئەگەر ئەینشتاین خەڵکی زاگرۆس بوایە، بێگومان نە دەبووە موسڵمان و نە مەسیحی، بەڵکو دەبووە هەڵگری فەلسەفەی یارسان یان ئێزدی، چونکە ئەوە تەنها ئایینە کە خودا لە "سروشت" جیاناکاتەوە و ڕێز لە یاساکانی گەردوون دەگرێت وەک بەشێک لە پیرۆزیی بوون.

خوێندنەوەیەک بۆ میراتی یەکێتیی بوون (Monism) لە ئایینە میهرییەکانی زاگرۆس و فەلسەفەی جیهانیدا

 

ناونیشانی توێژینەوە: لەوبەری خێر و شەڕەوە: خوێندنەوەیەک بۆ میراتی یەکێتیی بوون (Monism) لە ئایینە میهرییەکانی زاگرۆس و فەلسەفەی جیهانیدا

پوختە

مێژووی هزری ئایینی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەزۆری لە ژێر هەژموونی "دوالیزم" (دوانەگەری)دا خوێندراوەتەوە، کە تێیدا جیهان دابەشی دوو بەرەی دژ بەیەک دەکرێت (خێر دژی شەڕ). بەڵام لە ناخی چیاکانی زاگرۆسدا، میراتێکی "میهری" (Mithraic)ی دێرین لە فۆرمی ئایینەکانی یارسان و ئێزدیدا پارێزراوە، کە خاوەنی جیهانبینییەکی "مۆنیستی" (یەکێتیی بوون)ن. ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات چەمکی "نەبوونی شەڕی ڕەها" لەم ئایینانەدا شی بکاتەوە و بەراوردی بکات بە تێزە فەلسەفییەکانی هێراکلیتس، سپینۆزا، و هیگڵ، بۆ سەلماندنی ئەوەی کە ئەم باوەڕانە خاوەنی هەبوونناسییەکی (Ontology) ئاڵۆزن کە تێیدا دژەکان تەواوکەری یەکترن نەک دوژمن.

١. میراتی میهری و ڕەتکردنەوەی دوالیزمی زەردەشتی

هەرچەندە زۆرجار بە هەڵە یارسان و ئێزدی وەک لقێکی زەردەشتی دادەنرێن، بەڵام لە بنەڕەتدا جیاوازییەکی جەوهەرییان هەیە. زەردەشتییەت (لە قۆناغی دواتریدا) و ئایینە ئیبراهیمییەکان لەسەر بنەمای "دوالیزمی ئەخلاقی و کۆزمۆلۆجی" دامەزراون؛ واتە (ئەهریمەن/شەیتان) هێزێکی سەربەخۆیە و دەبێت لەناو ببرێت.

بە پێچەوانەوە، ئایینە کوردییەکان (کە ڕەگەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ میهریزم/میتراییزم)، جەخت لەسەر "پەیمان" (Mithra/Covenant) و یەکێتیی توخمەکان دەکەنەوە. لای ئەوان، تاریکی دوژمنی ڕووناکی نییە، بەڵکو زەمینەی دەرکەوتنی ڕووناکییە. خودا (حەق/خودێ) لە سەرووی دوانەیی خێر و شەڕەوەیە و هەموو هێزەکان (تەنانەت ئەوانەی مرۆڤ بە ترسناکیشیان دەزانێت) کارگێڕی ئەون.

٢. یارسان و ئێزدی لە ئاوێنەی فەلسەفەی "یەکێتیی بوون" (Monism)

لە هەناوی ئەم ئایینانەدا، فەلسەفەیەک بوونی هەیە کە دەتوانرێت بەراورد بکرێت بەم قوتابخانە فەلسەفییە جیهانییانە:

أ. هێراکلیتس (Heraclitus) و یەکێتیی دژەکان:

هێراکلیتس، فەیلەسوفی پێش سوقرات، دەڵێت: "خودا بریتییە لە: ڕۆژ و شەو، زستان و هاوین، جەنگ و ئاشتی، تێربوون و برسێتی."

ئەمە ڕێک وەک فەلسەفەی "جەم"ی یارسان و "مەلەک تاوس"ی ئێزدییە. لای ئێزدییەکان، مەلەک تاوس (کە دۆگماتیکەکان بە شەیتانی دەزانن) فریشتەی هەرەبەرزە. بۆچی؟ چونکە لە سیستەمی یەکێتیی بووندا، ناکرێت خودا ڕکابەری هەبێت. ئەگەر شەیتان ڕکابەری خودا بێت، کەواتە خودا تاک و بێ هاوتا نییە! بۆیە لای ئێزدی و یارسان، ئەوەی پێی دەوترێت "شەڕ"، تەنها ئەرکێکی جیاوازی فریشتەکانە بۆ تاقیکردنەوەی مرۆڤ، هەروەک چۆن هێراکلیتس دەڵێت: "نەخۆشی وایکردووە تەندروستی خۆش بێت."

ب. باروخ سپینۆزا (Spinoza) و خودای سروشتی:

سپینۆزا گەورەترین فەیلەسوفی مۆنیستە کە دەڵێت: "خێر و شەڕ لە خودی شتەکاندا بوونیان نییە، بەڵکو ئەوە زەینی مرۆڤە وایان وێنا دەکات."

فەلسەفەی یارسان کە دەڵێت "هەرکەس بە دۆنێ، دەو دێتە دەرێ" (خودا لە هەموو شتێکدا تەجەلا دەکات)، هاوتایە لەگەڵ چەمکی (Immanence)ی سپینۆزا. واتە خودا لە ئاسمانێکی دوور نییە فەرمان بۆ کوشتنی "شەیتان" دەربکات، بەڵکو خودا لەناو هەموو گەردیلەیەکدایە. کەواتە ڕەتکردنەوەی بەشێکی گەردوون (وەک تاریکی)، ڕەتکردنەوەی خودایە. ئەمەش نهێنییەکەی پشت ئەوەیە کە بۆچی یارسان و ئێزدی "لەنعەت" لە هیچ بوونەوەرێک ناکەن.

ج. فریدریش هیگڵ (Hegel) و زەروورەتی "شەڕ":

هیگڵ لە دیالەکتیکەکەیدا دەڵێت: "نێگەتیڤ (شەڕ/تاریکی) پێویستە بۆ جووڵەی مێژوو." بەبێ دژایەتی، هیچ گەشەکردنێک نابێت.

ئەمە لە فەلسەفەی "دۆنادۆن" (گۆڕینی جلوبەرگی ڕۆح)دا ڕەنگی داوەتەوە. ڕۆح بۆ ئەوەی پاک بێتەوە (سەیقەڵ بدرێت)، دەبێت بەناو ئازار و تاریکیدا تێپەڕێت. لێرەدا تاریکی سزایەکی ئەبەدیی دۆزەخ نییە، بەڵکو قۆناغێکی پێویستە بۆ گەیشتن بە "حەق".

د. عیرفانی ئیبن عەرەبی (وەحدەتولوجود):

ئیبن عەرەبی کە کاریگەریی زۆری لەسەر ئەدەبیاتی یارسان هەبووە، پێی وایە "بوونی ڕەها خێرە"، و ئەوەی ئێمە پێی دەڵێین شەڕ، تەنها "نەبوونی"یە (عدم). وەک چۆن سێبەر تەنها بریتییە لە "نەگەیشتنی ڕووناکی". لای یارسانەکان، مرۆڤ کاتێک تووشی شەڕ دەبێت کە لە "زاتی حەق" دوور دەکەوێتەوە، نەک ئەوەی هێزێکی دەرەکی پەلاماری بدات.

٣. دەرەنجام: گەڕانەوە بۆ سروشت وەک پەرستگا

لە ئەنجامی ئەم بەراوردکارییەدا، دەگەینە ئەو ڕاستییەی کە ئایینە کوردییەکان (یارسان و ئێزدی) نوێنەرایەتیی فۆرمێکی باڵای "فەلسەفەی سروشتگەرایی" دەکەن. جیاوازیی ئەوان لەگەڵ ئایینە دوانەگەراکان لەوەدایە:

١. دوانەگەراکان (Dualists): دەیانەوێت سروشت و جیهان پاک بکەنەوە لە ڕێگەی سڕینەوەی لایەنی بەرانبەر (کوشتنی کافر، لەناوبردنی شەیتان).

٢. یارسان و ئێزدی (Monists): دەیانەوێت لەگەڵ گەردووندا "هاوئاهەنگ" بن. ئەوان تێگەیشتوون کە شەو و ڕۆژ، ژەهر و دەرمان، ژیان و مردن، هەموویان تەنها نۆتەی جیاوازی یەک ئاوازن.

ئەم تێڕوانینە وایکردووە کە ئەم ئایینانە لەبری دروستکردنی پەرستگای داخراو و ترسناک، سروشت وەک پەرستگا ببینن و لەبری ترس لە شەیتان، ڕێز لە نهێنییەکانی گەردوون بگرن. ئەمەش فەلسەفەیەکە کە زۆر لە پێش سەردەمی خۆیەوە بووە و ئێستا مرۆڤایەتیی مۆدێرن لە ڕێگەی فیزیا و ئیکۆلۆژیاوە خەریکە دەگەڕێتەوە سەری.

خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ جیهانبینیی یارسان و ئێزدی بەرانبەر دۆگمای دوانەیی

 

ناونیشانی بابەت: جدەلی ڕووناکی و سێبەر لە حیکمەتی زاگرۆسدا: خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ جیهانبینیی یارسان و ئێزدی بەرانبەر دۆگمای دوانەیی

پێشەکی
لێکۆڵینەوە لە میراتی مەعریفیی زاگرۆس، بەتایبەت لە باوەڕە دێرینەکانی وەک "یارسان" و "ئێزدی"، پێمان دەڵێت کە ئێمە لەبەردەم کۆمەڵێک "ئایین" بە مانایە تەقلیدی و شەریعەتخوازەکەی نین، بەڵکو لەبەردەم سیستەمێکی قوڵی "فەلسەفەی ژیان" (Philosophy of Life) و "هەبوونناسی" (Ontology)داین. ئەم جیهانبینییە، کە جەخت لەسەر یەکگرتوویی بوون و پیرۆزیی سروشت دەکاتەوە، بە درێژایی مێژوو کەوتووەتە بەر شاڵاوی تێنەگەیشتن و بەدناوکردن لەلایەن سیستەمە ئایینییە "دوانەگەراکان " (Dualistic Religions)ـەوە.

 ئەم وتارە هەوڵ دەدات جەوهەری فەلسەفیی ئەم باوەڕانە و هۆکاری بە "زەندیق" و "شەیتان پەرست" ناساندنیان شی بکاتەوە.

یەکەم: یەکێتیی بوون و پیرۆزیی سروشت (Monism & Nature)

بە پێچەوانەی ئایینە ئاسمانییەکان کە خودا وەک پاشایەکی دەرەوەی سروشت و جیا لە گەردوون وێنا دەکەن (Transcendental)، فەلسەفەی یارسان و ئێزدی باوەڕیان بە "ناوەکیبوونی خودا" (Immanence) هەیە. لای ئەوان، سروشت پۆشاکی خودایە و خودا ڕۆحی سروشتە. ئەم تێڕوانینە لە فەلسەفەی مۆدێرندا بە "پانتێیزم" (Pantheism) یان یەکێتیی بوون دەناسرێت، کە فەیلەسوفی هۆڵەندی "باروخ سپینۆزا" بە دەستەواژەی "خودا یان سروشت" (Deus sive Natura) فۆرمۆڵەی کردووە.

لە فەلسەفەی زاگرۆسدا، مرۆڤ "ئەشرەفی مەخلوقات" نییە بەو مانایەی سروشت داگیر بکات، بەڵکو بەشێکە لە هارمۆنیای گەردوون. ئەمەش نزیکە لە چەمکی (تاو) لە فەلسەفەی ڕۆژهەڵاتی دووردا؛ واتە ژیانکردن بەپێی ڕیتمی سروشت.

دووەم: تێگەیشتن لە "خێر" و "شەڕ"؛ تەواوکاری یان دژایەتی؟

جیاوازییە هەرە گەورە و بنەڕەتییەکە لێرەوە دەست پێ دەکات. ئایین و فەلسەفەکان دابەش دەبن بەسەر دوو بەرەدا:

١. بەرەی دوانەگەرا (Dualism): وەک زەردەشتی و دواتر ئایینە ئیبراهیمییەکان (جوولەکە، مەسیحی، ئیسلام). ئەم بەرەیە باوەڕی وایە گەردوون مەیدانی جەنگی نێوان دوو هێزی دژ بە یەکە (ئاهورامەزد ا vs ئەهریمەن) یان  (الله vs شەیتان) . لای ئەوان "شەڕ" هێزێکی سەربەخۆیە و دەبێت لەناو ببرێت.

٢. بەرەی یەکگرتووخواز (Monism): وەک یارسان و ئێزدی. لای ئەوان "شەڕ" بوونی نییە وەک هێزێکی دەرەکی. ئەوەی پێی دەوترێت تاریکی یان شەڕ، تەنها "نەبوونی ڕووناکی" یان بەشێکە لە پرۆسەی تەواوکاریی گەردوون. وەک چۆن سێبەر بەشێکە لە وێنەکە و بەبێ سێبەر ڕووناکی مانای نییە. لای ئەوان، ئەو هێزەی خەڵک پێی دەڵێن "شەیتان" یان هێزی جیاواز، لە ڕاستیدا کارگێڕێکی خودایە و ئەرکێکی دیاریکراوی هەیە (وەک تاقیکردنەوەی مرۆڤ یان پاراستنی نهێنییەکان).

سێیەم: مێژووی بەدناوکردن (زەندیق و شەیتان پەرست)

کاتێک ئایینە دوانەگەراکان (سەرەتا زەردەشتی و دواتر ئیسلام) هاتنە ناو جوگرافیای زاگرۆسەوە، توشی شۆکێکی مەعریفی بوون. ئەوان نەیاندەتوانی لە سیستەمێک تێبگەن کە تێیدا "هێزی بەرانبەر" ڕەت ناکرێتەوە و نەفرەتی لێ ناکرێت.

• چەمکی زەندیق: لە سەردەمی ساسانییەکاندا، زەردەشتییەکان بەو کەسانەیان دەوت "زەندیق" (Zandik) کە تەفسیرێکی جیاوازیان بۆ "ئاڤێستا" هەبوو و باوەڕیان بە یەکێتیی بوون و دەهرییەت هەبوو، نەک دوانەیی خێر و شەڕ. دواتر ئیسلام ئەم دەستەواژەیەی وەرگرت و کردی بە چەکێک بۆ لێدانی هەر بیرکردنەوەیەکی فەلسەفیی ئازاد.
• تۆمەتی شەیتان پەرستی: کاتێک موسوڵمانان یان گەشتیارانی ڕۆژئاوا دەیانبیست کە ئێزدییەکان ڕێز لە "مەلەک تاوس" دەگرن و ئامادە نین نەفرەت لە "شەیتان" بکەن، بە هەڵە     (و بە پێوەری دوانەیی خۆیان) وایان لێکدەدایەوە کە ئەمانە دەپەرستن! لەکاتێکدا لای ئێزدی و یارسان، نەفرەت کردن لە هەر مەخلوقێک، نەفرەتکردنە لە خودی خالق، چونکە هیچ شتێک لە دەرەوەی ئیرادەی ئەو بوونی نییە.

دەرەنجام
ئەو باوەڕە کوردییانە (یارسان و ئێزدی)، پاشماوەی بتپەرستی یان خورافات نین، بەڵکو هەڵگری فەلسەفەیەکی قوڵی "دیالەکتیکی"ن. ئەوان پێش هیگڵ و سپینۆزا تێگەیشتوون کە دژەکان (خێر و شەڕ، ڕووناکی و تاریکی) دووجەمسەری دوژمن نین، بەڵکو دوو ڕووی هەمان دراون و تەواوکەری یەکترن بۆ دروستکردنی هارمۆنیای ژیان. بە زەندیق و شەیتان پەرست ناساندنیان، تەنها دەرخەری هەژاریی فەلسەفیی ئەو سیستەمانە بووە کە نەیانتوانیوە لە دەرەوەی بازنەی "ڕەش و سپی" سەیری ئاڵۆزی و جوانیی گەردوون بکەن.