دیالەکتیکی مانەوە و نوێبوونەوە: دەروونناسیی سیاسیی باڵەکانی چەپ و ڕاست لە کۆمەڵگەی کوردستاندا

 

دیالەکتیکی مانەوە و نوێبوونەوە: دەروونناسیی سیاسیی باڵەکانی چەپ و ڕاست

 لە کۆمەڵگەی کوردستاندا

پوختە:

ئەم وتارە بە دیدێکی نێوان-ڕشتەیی (فەلسەفەی سیاسی، دەروونناسیی سیاسی و زانستی دەمارە-ناسیی مەعریفی) دەمەقاڵێی ئەوە دەکات کە باڵەکانی چەپ و ڕاست، نەک وەک دوو هێزی دژبەیەک و لەناوبەر، بەڵکو وەک دوو فەرمانی تەواوکەری "بایۆلۆژی-ئەخلاقی" لە داینامیکی کۆمەڵایەتیدا کار دەکەن. بە تیشک خستنە سەر کۆمەڵگەی کوردستان، دەردەکەوێت کە شەیتاناندنی هەر یەکێک لەم دوو ڕەوتە، دەبێتە هۆی تێکچوونی هاوسەنگیی کۆمەڵایەتی، چەقبەستوویی سیاسی یان ناسەقامگیریی بونیادی. وتارەکە پێشنیار دەکات کە گواستنەوەی دیمۆکراتیک و گەشەپێدانی بەردەوام لە کوردستان، تەنها لە سایەی قبوڵکردنی "دیالەکتیکی چەپ و ڕاست"دا دەستەبەر دەبێت.

١. پێشەکی: قەیرانی دوژمنسازیی سیاسی

یەکێک لە قەیرانە بنەڕەتییەکانی سیاسەت لەو کۆمەڵگەیانەی لە قۆناغی گواستنەوەدان، لەوانەش کوردستان، گۆڕینی "جیاوازیی سیاسی"یە بۆ "تەبایەی بوونناسانە" (Existential Conflict). لێرەدا چەپ و ڕاست، لەبری ئەوەی وەک دوو لۆژیکی تەواوکەر لە بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەدا ببینرێن، زۆربەی جار وەک "هەڕەشەی ئەخلاقی" یان "خیانەتی مێژوویی" وێنا دەکرێن. ئەم وتارە لە دژی ئەم تێڕوانینە دەوەستێتەوە و بەرگری لەو گریمانەیە دەکات کە: جیاوازیی نێوان چەپ و ڕاست، جیاوازییە لە "فەرمان" (Function)، نەک لە "ڕەوایی" (Legitimacy).

٢. چوارچێوەی تیۆری: سیاسەت وەک دیالەکتیکێکی پێویست

لە نەریتی فەلسەفەی کۆمەڵایەتیدا، لە دیالەکتیکی کلاسیکەوە تا تیۆرییەکانی فرەخوازیی هاوچەرخ، پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی بەرهەمی گرژییەکی بونیادنەرە لە نێوان دوو هێزی دژبەیەک:

باڵی چەپ: نوێنەرایەتی "ڕەخنە، گۆڕانکاری و کرانەوە بەڕووی ئایندە"دا دەکات.

باڵی ڕاست: نوێنەرایەتی "پاراستن، سەقامگیری و بەردەوامیی مێژوویی" دەکات.

هیچ کۆمەڵگەیەک بەبێ "ڕەخنە" لە ستەم ڕزگاری نابێت، و هیچ کۆمەڵگەیەکیش بەبێ "سەقامگیری" بەردەوام نابێت. ئەمە ململانێی نێوان "خەون" و "یادەوەری"یە.

٣. بنەما دەروونی و ئەخلاقییەکانی جیاوازیی چەپ و ڕاست

توێژینەوەکانی دەروونناسیی سیاسی دەریانخستووە کە مەیلی سیاسی ڕەگێکی قووڵی لە جیاوازیی خەسڵەتە کەسێتی و ئەخلاقییەکاندایە. بەپێی تیۆریی "بنەما ئەخلاقییەکان"ی جۆناسان هاید (Jonathan Haidt):

چەپڕەوەکان: زیاتر جەخت لەسەر ئەخلاقی "چاودێری/ئازار" و "دادپەروەری/یەکسانی" دەکەنەوە.

ڕاستڕەوەکان: جگە لەوانە، جەخت لەسەر "وەفاداری، دەسەڵاتی شەرعی و پیرۆزیی نەرێت" دەکەنەوە.

ئەم جیاوازییانە، لە ڕاستیدا وەڵامی جیاوازن بۆ یەک پرسیاری هاوبەش: "چۆن دەتوانین کۆمەڵگەیەکی سەقامگیر و دادپەروەر بنیاد بنێین؟"

٤. جیاوازییە دەمارە-مەعریفییەکان لە ڕووبەڕووبوونەوەی گۆڕانکاریدا

٤.١. دۆزینەوەکانی زانستی دەمارە-ناسیی سیاسی (Political Neuroscience)

خوێندنەوەکانی وێنەگرتنی مێشک (fMRI) نیشانی دەدەن کە لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەی قەیران یان نادڵنیاییدا، مێشکی مرۆڤەکان کاردانەوەی جیاوازی هەیە:

کەسانی ڕاستڕەو: چالاکییەکی زیاتر لە "ئامیگدالا" (Amygdala) نیشان دەدەن، کە ناوەندی هەستکردنە بە هەڕەشە. ئەمە وایان لێدەکات بەرامبەر بە لەدەستدانی نظم و سەقامگیری هەستیار بن.

کەسانی چەپڕەو: چالاکییەکی زیاتر لە "قاوێڵی سینگۆلیتی پێشەوە" (ACC) نیشان دەدەن، کە پەیوەستە بە بەرگەی گرتنی ناکۆکی و پێداچوونەوەی مەعریفی.

ئەمە دەیسەلمێنێت کە چەپ و ڕاست، دوو شێوازی جیاوازی "پرۆسێسکردنی ئایندە"ن. مێشکی ڕاستڕەو ئایندە وەک "مەترسییەکی ئەگەری" دەبینێت و مێشکی چەپڕەو وەک "دەرفەتێکی ئەگەری". کۆمەڵگەیەک تەنها دەرفەت ببینێت، تووشی بێسەروبەری دەبێت، و کۆمەڵگەیەک تەنها مەترسی ببینێت، دەبێتە بەردبوو.

٥. کوردستان: پێویستیی پێکەوەژیانی دوو لۆژیکەکە

٥.١. دۆخی مێژوویی-فەرهەنگیی کوردستان

کوردستان کۆمەڵگەیەکە کە:

ڕەگی لە ناو نەرێت، ئایین و یادەوەریی بەکۆمەڵدایە (پێویستی بە لۆژیکی ڕاست بۆ پاراستنی شوناس).

ئەزموونکەری ستەم، سڕینەوە و نایەکسانییە (پێویستی بە لۆژیکی چەپ بۆ گۆڕانکاری و دادپەروەری).

٥.٢. بەستنەوە بە فەلسەفەی کوردی و نەریتی زاگرۆس

لە جیهانبینییە ڕەسەنەکانی زاگرۆسدا (وەک یارسان، ئێزدی، عەلەوی)، ئەسڵ لەسەر سڕینەوە نییە، بەڵکو لەسەر "هاوسەنگیی دژەکان"ە. رووناکی و تاریکی، خێر و شەڕ، یادەوەری و ئاسۆ. لەم چوارچێوەیەدا دەتوانین بڵێین:

چەپ = هێزی "نوێبوونەوە" (Renewal)

ڕاست = هێزی "مانەوە" (Preservation)

فەرهەنگی کوردی مێژوویەکی درێژی لە ژیان لە نێوان ئەم دوو جەمسەرەدا هەیە.

٦. فۆرمۆڵەبەندیی کۆتایی

دەتوانین مۆدێلی  ئەم وتارە بەم شێوەیە دابڕێژین:

داینامیکی بەردەوامی کۆمەڵایەتی = (نەرمی مەعریفیی چەپ) × (یادەوەری و سەقامگیریی ڕاست)

یان بە دەربڕینێکی فەلسەفی-کوردیتر:

کۆمەڵگەیەک زیندووە کە هەم "یاد"ی هەبێت و هەم "خەون".

٧. ئەنجامگیری

دوژمنسازی لە نێوان باڵەکانی چەپ و ڕاست لە کوردستاندا، تەنها هەڵەیەکی سیاسی نییە، بەڵکو هەڵەیەکی ئەخلاقی و زانستیشە. چەپ و ڕاست، نەک دوژمنی یەکدی، بەڵکو دوو ڕەهەندی پێویستی مرۆڤی کۆمەڵایەتین. گواستنەوە بەرەو ئاینده‌یه‌کی دادپەروەر لە کوردستاندا، تەنها کاتێک مۆمکینە کە سیاسەت لە گۆڕەپانی "سڕینەوە"وە بگۆڕدرێت بۆ کایەی "دیالۆگی دیالەکتیکی". ئێمە پێویستمان بە پارێزگارەکانە بۆ ئەوەی ڕێگری لە هەرەسهێنان بکەن، و پێویستمان بە ڕادیکاڵەکانە بۆ ئەوەی ڕێگری لە چەقبەستوویی بکەن.

#دەروونناسی_سیاسی #چەپ_و_ڕاست #فەلسەفەی_سیاسی #کوردستان #دیالەکتیکی_سیاسی #کۆمەڵگەی_کوردی #زانستی_دەمارە_مەعریفی #هاوسەنگی_کۆمەڵایەتی #سیاسەت_لە_کوردستان #پێکەوەژیانی_سیاسی #داینامیکی_کۆمەڵایەتی #بیری_ئەکادیمی #مانەوە_و_نوێبوونەوە #دیالۆگی_نیشتمانی #شوناسی_سیاسی

ئێرانی پاش ٧ی ئۆکتۆبەر: لە شکستی ئایدیۆلۆژیاوە بۆ سیناریۆکانی گۆڕانکاری و دۆخی ڕۆژهەڵاتی کوردستان

 

 ئێرانی پاش ٧ی ئۆکتۆبەر: لە شکستی ئایدیۆلۆژیاوە بۆ سیناریۆکانی گۆڕانکاری و دۆخی ڕۆژهەڵاتی کوردستان

ئامادەکردن: توێژینەوەیەکی هاوبەشی ئەکادیمی و ستراتیژی

کورتە :

ئەم توێژینەوەیە باس لە قەیرانی فرەڕەهەندی کۆماری ئیسلامی ئێران دەکات لە سێ ئاستی سەرەکیدا: شکستی پڕۆژەی هەژموونی ناوچەیی (هیلالی شیعە)، داڕمانی کۆمەڵایەتی و ئابووری (بە نموونەی شۆڕشی ژینا و ناڕەزایەتییەکانی بازاڕ)، و نەبوونی جێگرەوەیەکی یەکگرتوو. توێژینەوەکە تیشک دەخاتە سەر ئەگەری پێکهاتنێکی مێژوویی لە نێوان هێزە نیزامییەکان و ئۆپۆزسیۆنی نەتەوەپەرست (پەهلەوی) و مەترسییەکانی ئەم وەرچەرخانە بۆ سەر دۆزی نەتەوەیی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان.

١. جیۆپۆلیتیکی شکست: داڕمانی "قووڵایی ستراتیژی"

دوای ڕووداوەکانی ٧ی ئۆکتۆبەر، تاران تووشی "هەڵەی ستراتیژی" هات. بەپێی شیکارییەکانی ناوەندی Chatham House، تاران پێی وابوو دەتوانێت لە ڕێگەی بریکارەکانیەوە (Proxy Groups) ئیسرائیل و ڕۆژئاوا سەرقاڵ بکات، بەڵام ئەنجامەکە پێچەوانە بووەوە:

•      بێهێزبوونی هێزی بازوو: تێکشکانی ژێرخانی حیزبوڵا و گروپە میلیشیاکان لە سووریا و لوبنان، کەمەربەندی ئاسایشی ئێرانی لە دەریای ناوەڕاست پچڕاند.

•      ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ: بۆ یەکەمجار ئێران ناچار بوو لە ناو خاکی خۆیەوە هێرش بکات، ئەمەش "پەردەی پارێزبەندی" لادا و ئیسرائیلی هێنایە ناو جەرگەی خاکی ئێران. ئەمە وای کرد فەلسەفەی "شەڕ لە دەرەوەی سنوور" مانا سەربازییەکەی لەدەست بدات.

٢. ئابووری سیاسی و شۆڕشی "نان": ناڕەزایەتی بازاڕی تاران

خۆپێشاندانی ئەمڕۆی بازاڕی تاران نیشانەیەکی مەترسیدارە بۆ ڕژێم. لە مێژووی سیاسی ئێراندا، "بازاڕ" هەمیشە یەکێک بووە لە کۆڵەکەکانی دەسەڵات (چ لە سەردەمی شا و چ لە ١٩٧٩).

•      شکستی گرێبەستی کۆمەڵایەتی: کاتێک بازاڕییەکان وەک چینێکی پارێزگار دێنە سەر شەقام، ئەمە بە واتای ئەوە دێت کە دەسەڵات توانای دابینکردنی "سەقامگیری بازرگانی" نەماوە.

•      هەڵاوسانی وێرانکەر: خەرجییە سەربازییەکان بۆ گروپە دەرەکییەکان لەسەر حیسابی بژێوی خەڵک، درزێکی گەورەی لە نێوان دەوڵەت و کۆمەڵگە دروست کردووە کە بە چاکسازیی ڕووکەش پڕ نابێتەوە.

٣. فەلسەفەی دەسەڵات: "پاشەکشەی سیاسی" (Political Decay)

بەپێی تیۆرییەکەی فرانسیس فۆکۆیاما، کاتێک دامەزراوە سیاسییەکان نەتوانن خۆیان لەگەڵ گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان بگونجێنن، تووشی "داڕمان" دەبن.

•      شۆڕشی ژینا: ئەم جووڵانەوەیە تەنیا داوای نانی نەدەکرد، بەڵکو داوای "گۆڕینی ناسنامە"ی دەکرد. کۆمەڵگەی ئێران لە ئایدیۆلۆژیای ئایینی تێپەڕیوە، لە کاتێکدا ڕژێم هێشتا بە عەقڵیەتی ساڵی ١٩٧٩ حوکم دەکات.

•      شەرعییەتی خوێناوی:  ڕژێمێک کە بە خوێن هاتووە، تەنیا لە ڕێگەی دروستکردنی "قەیرانی ئەمنی" (وەک شەڕی دوازدە ڕۆژە یان شەڕی عێراق) دەتوانێت تەمەنی درێژ بکات. بەڵام ئێستا ئەم ئامرازەش خەریکە کارایی خۆی لەدەست دەدات.

٤. سیناریۆی "ڕزگارکردنی دەوڵەت": هاوپەیمانی سوپا و مۆنارشی

لێرەدا پێشبینییەکی ستراتیژی دێتە ئاراوە؛ کاتێک هێزە نیزامییەکان (تەنانەت بەشێک لە سپا) هەست بە مەترسی هەرەسی یەکجاری دەکەن، ڕەنگە پەنا بۆ سیناریۆی "ناسیۆنالیزمی ئێرانی" بەرن:

•      ڕەزا پەهلەوی وەک سیمبول: بۆ پاراستنی شیرازەی دەوڵەت و ڕێگری لە پارچەبوونی ئێران، ڕەنگە جۆرێک لە ڕێککەوتنی نهێنی لە نێوان "دەوڵەتی قووڵ" (Deep State) و کوڕی شا بێتە ئاراوە. ئەمە بۆ وڵاتانی ڕۆژئاواش سیناریۆیەکی "کەم مەترسیتر"ە لە چاو شۆڕشێکی سەرانسەری پشێوی ئامێز.

•      ئامانج: گۆڕینی ڕژێمی ئایینی بۆ ڕژێمێکی سێکۆلار-ناسیۆنالیست کە بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی هێزە چەکدارەکان بپارێزێت.

٥. ڕۆژهەڵاتی کوردستان: قەیرانی پڵان و مەترسییەکانی داهاتوو

ڕۆژهەڵاتی کوردستان کە "دڵی شۆڕشی ژینا" بوو، ئێستا لە دۆخێکی هەستیاردایە:

•      پەرشوبڵاوی ئۆپۆزسیۆنی کورد: نەبوونی یەکدەنگی و ستراتیژێکی شەفاف لە ئەگەری گۆڕانکارییەکی خێرا لە تاران، کورد دەخاتە دۆخێکی لاوازەوە.

•      مەترسی ناوەندگەرایی: ئەگەر گۆڕانکارییەکە لە ڕێگەی "هاوپەیمانی نیزامی-پەهلەوی" بێت، ئەوا مەترسییەکی گەورە لەسەر مافە نەتەوەییەکان (فیدراڵیزم و خودموختاری) دروست دەبێت. چونکە ئەم بەرەیە بڕوای توندی بە "ئێرانی یەکپارچە" و ناوەندێکی بەهێز هەیە.

•      پێویستی پڵانی (B): کورد پێویستی بەوەیە کە تەنیا چاوەڕێی ڕووخانی ڕژێم نەکات، بەڵکو دەبێت لەگەڵ پێکهاتە نەتەوەییەکانی تری ئێران (بەلۆچ، عەرەب، ئازەری) بەرەیەکی "دیموکراسیخواز و فیدراڵیست" دروست بکات بۆ ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی دیکتاتۆریەتی ناوەند.

ئەنجام و پێشبینی:

ئێران لە قۆناغی "پێش هەرەس"دایە. خۆپێشاندانی بازاڕ و شکستی هیلالی شیعە دوو بزماری کۆتایین لە تابووتی شەرعییەتی کۆماری ئیسلامی. بەڵام داهاتووی ئێران بەبێ "ڕێبەرێکی کاریزما" و "پڕۆژەیەکی سیاسی گشتگیر"، بەرەو یەکێک لەم دوو ڕێگایە دەچێت: یان "کودەتایەکی ناسیۆنالیستی" کە شا وەک سیمبول بەکاردێنێت، یان "پارچە پارچە بوونێکی توندوتیژ".

بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان، کاتەکە زۆر کەمە؛ پێویستە هێزە سیاسییەکان لە دروشمی گشتییەوە بگۆڕێن بۆ "دیپلۆماسییەکی چێژەبەخش" لە ئاستی نێودەوڵەتیدا تا بتوانن لە ئێرانی داهاتوودا جێگەی خۆیان مسۆگەر بکەن، نەک جارێکی تر ببنەوە بە قوربانی ڕێککەوتنە گەورەکان.

#ئێران #داهاتووی_ئێران #ڕۆژهەڵاتی_کوردستان #ژن_ژیان_ئازادی #جیۆپۆلیتیک #سیاسەت #فەلسەفەی_سیاسی #هیلالی_شیعە #ناڕەزایەتییەکان #بازاڕی_تاران #ڕەزا_پەهلەوی #کوردستان #گۆڕانکاری_سیاسی #ئەکادیمی #ستراتیژ #ئیسرائیل_و_ئێران #شۆڕش #مافی_نەتەوەیی #تاران #ئیستراتیژی_سیاسی

________________________________________

سەرچاوەکان:

1.     Francis Fukuyama, "Political Order and Political Decay".

2. Chatham House Reports on Iranian Regional Strategy (2024).

3.     Crisis Group Reports on Iran’s Internal Stability.

فەلسەفەی ترێ، شەراب و خومرە لە سوننەتی زاگرۆسدا

فەلسەفەی ترێ، شەراب و خومرە لە سوننەتی زاگرۆسدا

خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ جیهانبینیی سروشت-تەوەر لە کولتووری کوردیدا

کورتە:

ئەم بابەتە باس لە پێگەی هێمایی و فەلسەفیی ترێ و بەرهەمەکانی (شەراب، دۆشاو، مێوژ، سرکە) و "خومرە" لە ئایین و نەریتە کوردییەکاندا دەکات؛ ئەو نەریتانەی کە ڕەگیان لە جیهانبینییەکی سروشت-تەوەردا هەیە و مێژووەکەیان بۆ پێش سەرهەڵدانی ئایینە دامەزراوەییەکان دەگەڕێتەوە. لەم لێکۆڵینەوەیەدا، ترێ و شەراب نەک وەک "گوناهـ"، بەڵکوو وەک هێمای گۆڕانکاری (Transformation)، شادیی ئایینی، و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان دەخوێندرێنەوە. هەروەها چەمکی "خومرە" وەک پارێزەری کات و سەبر لە ناو جەرگەی فەلسەفەی زاگرۆسدا شی دەکرێتەوە.

 

________________________________________

١. پێشەکی: زاگرۆس و دایکایەتیی ترێ

زنجیرەچیاکانی زاگرۆس یەکێکە لە کۆنترین کانوونەکانی ژیانی مرۆڤ و کشتوکاڵ لە جیهاندا. بەڵگە شوێنەوارییەکان (وەک دۆزینەوەکانی تەپە حەجی فەیروز) دەیسەلمێنن کە مێژووی دەرهێنانی شەراب و کەڵک وەرگرتن لە ترێ لەم جوگرافیایەدا بۆ زیاتر لە ٧ هەزار ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە. لەم فەلسەفەیەدا، سروشت تەنیا سەرچاوەی بژێوی نییە، بەڵکوو سەرچاوەی پیرۆزی و مانابەخشینە بە ژیان.

 

٢. ترێ: هێمای سووڕی ژیان و کۆمەڵگایەتی

ترێ لە فەلسەفەی زاگرۆسدا تەنیا میوەیەک نییە، بەڵکوو نموونەی ته‌واوی "خولی ژیان"ە: لە چرۆکردنەوە تا گەیشتن و پاشان بوون بە بەرهەمێکی تر.

هێمای کۆمەڵایەتی: هێشووە ترێ، بەو هەموو دەنکە لکاوە بە یەکەوە، ڕەنگدانەوەی "کۆگەرایی" و یەکگرتوویی کۆمەڵایەتییە لە ناو خێڵ و گوندە کوردییەکاندا.

بەرهەمەکان وەک فەلسەفەی پاشەکەوت: دروستکردنی دۆشاو، مێوژ و مێوژاو نیشانەی تێگەیشتنی مرۆڤی زاگرۆسە لە "کات". ئەوان وزەی خۆر لە ناو دەنکە ترێدا کۆ دەکەنەوە و بۆ زستانی سەختی چیاکانی دەگۆڕن بۆ مێوژ و دۆشاو. ئەمە فەلسەفەی "مانەوە" و "سەرکەوتن بەسەر سەرمادا"یە.

٣. شەراب و سرکە: کیمیای گۆڕانکاری و ئاگایی

لە جیهانبینیی زاگرۆسیدا، "تەخمیر" (Fermentation) یان هەوکردنی سروشتیی ترێ، پرۆسەیەکی فەلسەفییە.

شەراب: گۆڕانی شەکر بۆ کحول نیشانەی گۆڕانی مرۆڤە لە سادەییەوە بۆ ئاگایی. شەراب لێرەدا هێمای "ڕاستگۆیی" و داماڵینی دەمامکە کۆمەڵایەتییەکانە.

سرکە و ترشی ترێ: ئەم دوو بەرهەمە لایەنە "تیژ" و "پاقژکەرەوە"کەی سروشت نیشان دەدەن. سرکە لای مرۆڤی کورد هێمایەک بووە بۆ دەرمان و پاککردنەوە، نیشانەی ئەوەی کە هەموو گۆڕانکارییەک تەنیا بۆ مەستی نییە، بەڵکوو بۆ پاراستن و تەندروستیشە.

٤. خومرە: فەلسەفەی سەبر و یادەوەری

خومرە (گۆزەی گەورەی گڵین) لە کولتووری کوردیدا پیرۆزییەکی تایبەتی هەبووە. یەکێک لە نەریتە دێرینەکانی زاگرۆس ئەوە بووە کە لە کاتی لەدایکبوونی منداڵێکدا، خومرەیەک شەراب یان دۆشاو مۆر دەکرا و دەشاردرایەوە، تا ئەو کاتەی منداڵەکە گەورە دەبێت و هاوسەرگیری دەکات، ئینجا دەکرایەوە.

واتای فەلسەفی: خومرە هێمای "سکی زەوی"یە. شەرابی ناو خومرەکە هێمای ژیانە کە پێویستی بە کات و سەبرە بۆ ئەوەی بگات (پێگەیشتن). مۆرکردنی خومرەکە واتە پاراستنی یادەوەری و ئەزموون؛ مرۆڤی زاگرۆس فێری "سەبر" دەبێت تا بەرهەمە تاڵ و خاوەکە ببێت بە بەرهەمێکی شیرین و گەیشتوو.

٥. جیاوازی لەگەڵ ئایینە شەریعەت-تەوەرەکان

بە هاتنی ئایینە دامەزراوەییەکان، زۆرێک لەم هێمایانە ڕەنگی "گوناهـ"یان گرت. بەڵام لە ئایینە ڕەسەنەکانی وەک (یارسان و ئێزدی) و ناوچە شاخاوییەکان، ترێ و شەراب هێشتا وەک ڕەگەزێکی پیرۆز مانەوە. لەم فەلسەفەیەدا، "مەستی" نەک وەک بێئاگایی، بەڵکوو وەک گەیشتن بە "ڕاستی" (حەقیقەت) دەبینرێت. شەرابی زاگرۆس مرۆڤ لە ترس ڕزگار دەکات و پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ لە نێوان مرۆڤ و سروشت دروست دەکات.

 

دەرەنجام

ترێ و هەرچی لێی بەرهەم دێت، زنجیرەیەکی فەلسەفین لە ژیاری کوردەواریدا:

1.    ترێ: هێمای ژیان و کۆمەڵگا.

2.    دۆشاو و مێوژ: هێمای زاڵبوون بەسەر سەختییەکانی سروشتدا.

3.    شەراب: هێمای گۆڕانکاری و گەیشتن بە ئاگایی.

4.    خومرە: هێمای پاراستنی کات و بەهای سەبر.

لە کۆتاییدا، ئەم جیهانبینییە پێمان دەڵێت کە پیرۆزی لە ناو خاک و بەرهەمەکای خاکدایە. گەڕانەوە بۆ فەلسەفەی ترێ و شەراب لە زاگرۆس، گەڕانەوەیە بۆ ڕێزگرتن لە شادی، سروشت و مرۆڤدۆستی، دوور لەو ترس و سزایانەی کە دواتر ئایینەکان بەسەر مرۆڤیاندا سەپاند.

________________________________________

سەرچاوەکان بۆ توێژینەوەی زیاتر:

مێژووی شارستانییەتی زاگرۆس.

میتۆلۆژیای کوردی (جەمال ڕەشید، میهراد ئەیزەدی).

شوێنەوارناسیی شەراب لە ناوچەی ئورمیە و کرماشان.

 

  

فلسفۀ انگور، شراب و خمره در سنت‌های کوردی

فلسفۀ انگور، شراب و خمره در سنت‌های کوردی

بازخوانی یک جهان‌بینی طبیعت‌محور در فرهنگ زاگرس

چکیده

این مقاله به بررسی جایگاه نمادین و فلسفی انگور، شراب و خمره در سنت‌ها و آیین‌های کوردی می‌پردازد؛ سنت‌هایی که ریشه در جهان‌بینی طبیعت‌محور زاگرس دارند و پیش از شکل‌گیری ادیان نهادینه و شریعت‌محور پدید آمده‌اند. با تکیه بر داده‌های باستان‌شناسی، مردم‌شناسی و روایت‌های شفاهی، نشان داده می‌شود که انگور و شراب در فرهنگ کوردی نه نشانه «گناه»، بلکه نماد زندگی، دگرگونی، شادی آیینی و پیوند اجتماعی بوده‌اند. همچنین روایت خمره یا کوزۀ مهروموم‌شده در زمان تولد کودک، به‌عنوان حافظۀ فرهنگیِ شفاهی، در چارچوب فلسفۀ زمان، صبر و بلوغ معناشناسی می‌شود.

واژگان کلیدی: انگور، شراب، خمره، زاگرس، فرهنگ کوردی، آیین‌های طبیعت‌محور

________________________________________

۱. مقدمه: زاگرس و زایش فرهنگ

رشته‌کوه زاگرس یکی از کهن‌ترین کانون‌های زیست انسانی و فرهنگ کشاورزی در جهان است. شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهد که کشت انگور و فرایند تخمیر طبیعی آن در این جغرافیا سابقه‌ای چند‌هزارساله دارد. در چنین بستری، عناصر طبیعی نه‌تنها منبع معاش، بلکه بنیان معنا و قدسیت بوده‌اند. این مقاله می‌کوشد نشان دهد که چگونه انگور، شراب و خمره به‌مثابه سه مرحله از یک منطق فلسفی واحد عمل می‌کنند.

________________________________________

۲. انگور: نماد زندگیِ در گردش

انگور در سنت‌های کوردی، فراتر از یک محصول کشاورزی، نماد چرخه حیات است: رویش، رسیدن، پژمردن و باززایی. این چرخه با درک غیرخطی از زمان هم‌خوان است؛ زمانی که نه آغاز مطلق دارد و نه پایان قطعی. خوشۀ انگور، با دانه‌های به‌هم‌پیوسته، بازتاب جمع‌گرایی و همبستگی اجتماعی است؛ مفهومی که در ساختارهای طایفه‌ای و آیینی کوردی حضوری پررنگ دارد. تقسیم انگور یا کشمش در آیین‌ها، تأکید بر این اصل اخلاقی است که برکت تنها در اشتراک معنا می‌یابد.

________________________________________

۳. شراب: فلسفۀ دگرگونی و آگاهی

شراب، صورتِ دگرگون‌شدۀ انگور است؛ محصول صبر، زمان و شناخت طبیعت. در جهان‌بینی زاگرسی، تخمیر به‌معنای فساد نیست، بلکه تحول کیفی است. این دگرگونی استعاره‌ای از بلوغ انسان و گذار او از سادگی به آگاهی است.

مستی آیینی در این سنت‌ها، نه بی‌خردی، بلکه رهایی موقت از ترس و انقیاد ذهنی تلقی می‌شده است. مصرف شراب در چارچوب جمعی و آیینی، با موسیقی و سکوت، به‌منزلۀ گشودگی ذهن و صراحت اخلاقی فهم می‌شد؛ نگاهی که بعدها در سنت‌های عرفانی منطقه نیز تداوم یافت.

________________________________________

۴. خمره و کوزه: زمان، حافظه و تقدیر

یکی از روایت‌های شفاهی رایج در زاگرس چنین می‌گوید: با تولد کودک، خمره‌ای از شراب مهروموم و در جایی امن نگه‌داری یا دفن می‌شد تا در زمان ازدواج او گشوده شود. هرچند این رسم به‌طور صریح در متون کلاسیک ثبت نشده، اما از منظر مردم‌شناسی واجد معناست.

خمره نماد رحم زمین، شراب نماد زندگیِ در حال بلوغ و مهروموم نماد صبر و انتظار است. گشودن خمره در زمان ازدواج، اعلام آمادگی فرد برای ورود به مرحلۀ تازه‌ای از حیات اجتماعی است؛ جشنی که زمان، طبیعت و انسان را به هم پیوند می‌دهد. امروزه، اگرچه شکل این سنت تغییر یافته (پس‌انداز مالی یا اشیای نمادین)، اما منطق آن—اندیشیدن به آینده از لحظۀ تولد—همچنان پابرجاست.

________________________________________

۵. تقابل با سنت‌های شریعت‌محور

با گسترش ادیان نهادینه، بسیاری از نمادهای طبیعت‌محور بازتفسیر یا طرد شدند. شراب، که پیش‌تر نماد آگاهی و شادی آیینی بود، به نشانۀ گناه تقلیل یافت. در مقابل، آیین‌های کوردیِ حفظ‌شده در سنت‌هایی چون یارسان و ایزدی، نگاه اخلاقی خود را بر تعادل، مسئولیت و پیوند با طبیعت بنا نهادند، نه بر ترس از مجازات اخروی.

________________________________________

۶. نتیجه‌گیری

انگور، شراب و خمره در فرهنگ کوردی سه حلقه از یک زنجیر فلسفی‌اند:

•         انگور: زندگی طبیعی و جمعی

•         شراب: دگرگونی، آگاهی و شادی آیینی

•         خمره: زمان، صبر و حافظۀ فرهنگی

این منظومه نشان می‌دهد که قدسیت در جهان‌بینی زاگرسی از زمین می‌روید، نه از نفی لذت و زندگی. بازخوانی این عناصر، نه بازگشت نوستالژیک به گذشته، بلکه امکانی برای فهم بدیل‌های اخلاقی و فلسفی در برابر سنت‌های ترس‌محور است.